पारायनवग्गनिद्देसो
१. अजितमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
पारायनवग्गस्स पठमे अजितसुत्तनिद्देसे –
१. ‘‘केनस्सु निवुतो लोको, (इच्चायस्मा अजितो,)
केनस्सु नप्पकासति;
किस्साभिलेपनं ब्रूसि, किंसु तस्स महब्भय’’न्ति. –
अजितमाणवस्स पुच्छिते पठमपञ्हे च उपरूपरिपञ्हे च निद्देसेसु च वुत्तञ्च उत्तानञ्च वज्जेत्वा विसेसमेव वक्खाम. तत्थ निवुतोति पटिच्छादितो. किस्साभिलेपनं ब्रूसीति किं अस्स लोकस्स अभिलेपनं वदेसि?
आवुतोति आवरितो. निवुतोति पटिच्छादितो. ओवुतोति हेट्ठा पटिच्छादितो. पिहितोति उपरिभागेन छादितो. पटिच्छन्नोति अविवटो. पटिकुज्जितोति अधोमुखं छादितो.
नप्पकासतीति नप्पकासो होति. नप्पभासतीति ञाणप्पभासं न करोति. न तपतीति ञाणतपं न करोति. न विरोचतीति ञाणविरोचनं न करोति. न ञायतीति न जानीयति. न पञ्ञायतीति नप्पञ्ञायते.
केन लित्तोति केन लिम्पितो. संलित्तो उपलित्तोति उपसग्गेन पदं वड्ढितं. आचिक्खसि निद्देसवसेन. देसेसि पटिनिद्देसवसेन. पञ्ञपेसि तेन तेन पकारेन. अत्थं बोधेन्तो पट्ठपेसि. तस्सत्थस्स कारणं दस्सेन्तो विवरसि. ब्यञ्जनभावं दस्सेन्तो विभजसि. निकुज्जितभावं गम्भीरभावञ्च हरित्वा सोतूनं ञाणस्स पतिट्ठं जनयन्तो उत्तानीकरोसि. सब्बेहिपि इमेहि आकारेहि सोतूनं अञ्ञाणन्धकारं विधमेन्तो पकासेसीति एवं अत्थो दट्ठब्बो.
२. वेविच्छा पमादा नप्पकासतीति मच्छरियहेतु च पमादहेतु च नप्पकासति. मच्छरियं हिस्स दानादीहि गुणेहि पकासितुं न देति, पमादो सीलादीहि. जप्पाभिलेपनन्ति तण्हा अस्स लोकस्स मक्कटलेपो विय मक्कटस्स अभिलेपनं. दुक्खन्ति जातिआदिकं दुक्खं.
येसं धम्मानन्ति येसं रूपादिधम्मानं. आदितो समुदागमनं पञ्ञायतीति पठमतो उप्पादो पञ्ञायति. अत्थङ्गमतो निरोधो पञ्ञायतीति भङ्गतो निरुज्झनं पञ्ञायति. कम्मसन्निस्सितो विपाकोति कुसलाकुसलविपाको कम्मं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो कम्मसन्निस्सितो विपाकोति वुच्चति. विपाकसन्निस्सितं कम्मन्ति कुसलाकुसलं कम्मं विपाकस्स ओकासं कत्वा ठितत्ता विपाकसन्निस्सितं कम्मन्ति वुच्चति. नामसन्निस्सितं रूपन्ति पञ्चवोकारे रूपं नामं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो नामसन्निस्सितं रूपन्ति वुच्चति. रूपसन्निस्सितं नामन्ति पञ्चवोकारे नामं रूपं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो रूपसन्निस्सितं नामन्ति वुच्चति.
३. सवन्ति सब्बधि सोताति सब्बेसु रूपादिआयतनेसु तण्हादिका सोता सन्दन्ति. किं निवारणन्ति तेसं किं आवरणं का रक्खा. संवरं ब्रूहीति तं तेसं निवारणसङ्खातं संवरं ब्रूहि. एतेन सावसेसप्पहानं पुच्छति. केन सोता पिधीयरेति केन धम्मेन एते सोता पिधीयन्ति पच्छिज्जन्ति. एतेन अनवसेसप्पहानं पुच्छति.
सवन्तीति उप्पज्जन्ति. आसवन्तीति अधोगामिनो हुत्वा सवन्ति. सन्दन्तीति निरन्तरगामिनो हुत्वा सन्दमाना पवत्तन्ति. पवत्तन्तीति पुनप्पुनं वत्तन्ति.
४. सति तेसं निवारणन्ति विपस्सनायुत्ता कुसलाकुसलधम्मानं गतियो समन्वेसमाना सति तेसं सोतानं निवारणं. सोतानं संवरं ब्रूमीति तमेवाहं सतिं सोतानं संवरं ब्रूमीति अधिप्पायो. पञ्ञायेते पिधीयरेति रूपादीसु पन अनिच्चतादिपटिवेधसाधिकाय मग्गपञ्ञाय एते सोता सब्बसो पिधीयन्ति.
पच्छिज्जन्तीति उच्छिज्जन्ति. समुदयञ्चाति पच्चयञ्च. अत्थङ्गमञ्चाति उप्पन्नानं अभावगमनञ्च, अनुप्पन्नानं अनुप्पादं वा. अस्सादञ्चाति आनिसंसञ्च. आदीनवञ्चाति दोसञ्च. निस्सरणञ्चाति निक्खमनञ्च.
५. पञ्ञा चेवाति पञ्हागाथाय या चायं तया वुत्ता पञ्ञा, या च सति, यञ्च तदवसेसं नामरूपं, एतं सब्बम्पि कत्थ निरुज्झति. एतं मे पञ्हं पुट्ठो पब्रूहीति एवं सङ्खेपत्थो वेदितब्बो.
कत्थेतं उपरुज्झतीति एतं नामरूपं कत्थ न भवति. वूपसम्मतीति निब्बाति. अत्थं गच्छतीति अभावं गच्छति. पटिप्पस्सम्भतीति सन्निसीदति.
६. विस्सज्जनगाथाय पनस्स यस्मा पञ्ञासतियो नामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति, तस्मा ता विसुं न वुत्ता. अयमेत्थ सङ्खेपत्थो – यं मं त्वं, अजित, एतं पञ्हं अपुच्छि – ‘‘कत्थेतं उपरुज्झती’’ति, तदेतं यत्थ नामञ्च रूपञ्च असेसं उपरुज्झति, तं ते वदामि. तस्स तस्स हि विञ्ञाणस्स निरोधेन सहेव अपुब्बं अचरिमं एत्थेतं उपरुज्झति, एत्थेव विञ्ञाणनिरोधेन निरुज्झति एतं, विञ्ञाणनिरोधा तस्स तस्स निरोधो होति, तं नातिवत्ततीति वुत्तं होति.
सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेनाति सोतापत्तिमग्गसम्पयुत्तपञ्ञाय कुसलाकुसलचेतनासम्पयुत्तचित्तस्स अभब्बुप्पत्तिकवसेन निरुज्झनेन. तत्थ दुविधो निरोधो अनुपादिन्नकनिरोधो उपादिन्नकनिरोधोति. सोतापत्तिमग्गेन हि चत्तारि दिट्ठिसम्पयुत्तानि विचिकिच्छासहगतन्ति पञ्च चित्तानि निरुज्झन्ति, तानि रूपं समुट्ठापेन्ति. तं अनुपादिन्नकरूपक्खन्धो, तानि चित्तानि विञ्ञाणक्खन्धो, तंसम्पयुत्ता वेदना सञ्ञा सङ्खारा तयो अरूपक्खन्धा. तत्थ सचे सोतापन्नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्सा, तानि पञ्च चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं. सोतापत्तिमग्गो पन नेसं परियुट्ठानुप्पत्तिं वारयमानो सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमानो अनुपादिन्नकं निरोधेति नाम. सकदागामिमग्गेन चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि द्वे दोमनस्ससहगतानीति ओळारिककामरागब्यापादवसेन छ चित्तानि निरुज्झन्ति. अनागामिमग्गेन अणुसहगतकामरागब्यापादवसेन तानि एव छ चित्तानि निरुज्झन्ति. अरहत्तमग्गेन चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि उद्धच्चसहगतञ्चाति पञ्च अकुसलचित्तानि निरुज्झन्ति. तत्थ सचे तेसं अरियानं ते मग्गा अभाविता अस्सु, तानि चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं. ते पन तेसं मग्गा परियुट्ठानुप्पत्तिं वारयमाना सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमाना अनुपादिन्नकं निरोधेन्ति नाम. एवं अनुपादिन्नकनिरोधो वेदितब्बो.
सचे पन सोतापन्नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा सत्त भवे अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्नकक्खन्धप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. तीणि संयोजनानि दिट्ठानुसयो विचिकिच्छानुसयोति इमे पन पञ्च किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो सोतापन्नस्स सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति. एवं सोतापत्तिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकं निरोधेति नाम.
सचे सकदागामिस्स सकदागामिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा द्वे भवे पञ्चसु भवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. ओळारिकानि कामरागपटिघसंयोजनानि ओळारिको कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति. एवं सकदागामिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकं निरोधेति नाम.
सचे अनागामिस्स अनागामिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा एकं भवं दुतियभवे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. अणुसहगतानि कामरागपटिघसञ्ञोजनानि अणुसहगतो कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो अनागामिस्स एकं भवं ठपेत्वा दुतियभवे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति. एवं अनागामिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकं निरोधेति नाम.
सचे अरहतो अरहत्तमग्गो अभावितो अभविस्सा, रूपारूपभवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य. कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय. रूपरागो अरूपरागो मानो उद्धच्चं अविज्जा मानानुसयो भवरागानुसयो अविज्जानुसयोति इमे पन अट्ठ किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति. इदानि कुतो खीणासवस्स पुनब्भवे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति? एवं अरहत्तमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकं निरोधेति नाम.
सोतापत्तिमग्गो चेत्थ अपायभवं निरोधेति. सकदागामिमग्गो सुगतिकामभवेकदेसं. अनागामिमग्गो कामभवं. अरहत्तमग्गो रूपारूपभवं, सब्बभवेपि निरोधेति एवाति वदन्ति. एवं उपादिन्नकनिरोधो वेदितब्बो.
तत्थ ‘‘अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेना’’ति एतेन अनुपादिन्नकनिरोधं दस्सेति. ‘‘ये उप्पज्जेय्युं नामञ्च रूपञ्च, एत्थेते निरुज्झन्ती’’ति इमिना पन उपादिन्नकनिरोधं दस्सेति.
तत्थ सत्त भवे ठपेत्वाति कामभवतो कामभवं संसरन्तस्स सत्त भवे वज्जेत्वा. अनमतग्गे संसारेति –
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, ‘संसारो’ति पवुच्चती’’ति. (विसुद्धि. २.६१९; ध. स. अट्ठ. निदानकथा; अ. नि. अट्ठ. २.४.१९९; पटि. म. अट्ठ. २.१.११७; इतिवु. अट्ठ. १४, ५८; उदा. अट्ठ. ३९) –
एवं वण्णिते संसारवट्टे. ये उप्पज्जेय्युं नामञ्च रूपञ्चाति नमनलक्खणं चतुक्खन्धसङ्खातं नामञ्च रुप्पनलक्खणं भूतोपादायसङ्खातं रूपञ्च एते धम्मा उप्पज्जेय्युं. एत्थेते निरुज्झन्तीति एतस्मिं सोतापत्तिमग्गे एते नामरूपधम्मा अभब्बुप्पत्तिकवसेन निरोधं गच्छन्ति. सकदागामिमग्गञाणेनाति एत्थ पटिसन्धिवसेन सकिंयेव इमं लोकं आगच्छतीति सकदागामी, तस्स मग्गो सकदागामिमग्गो. तेन मग्गेन सम्पयुत्तञाणेन. द्वे भवे ठपेत्वाति कामधातुयायेव पटिसन्धिवसेन द्वे भवे वज्जेत्वा. पञ्चसु भवेसूति तदवसिट्ठेसु पञ्चसु भवेसु. एत्थेते निरुज्झन्तीति एत्थ सकदागामिमग्गे एते धम्मा वुत्तनयेन निरुज्झन्ति. एकं भवं ठपेत्वाति उक्कट्ठवसेन रूपधातुया वा अरूपधातुया वा एकं भवं वज्जेत्वा. रूपधातुया वा अरूपधातुया वाति दुतियकभवे रूपधातुया चेव अरूपधातुया च. नामञ्च रूपञ्चाति एत्थ रूपभवे नामरूपं, अरूपभवे नाममेव. एत्थेते निरुज्झन्तीति एत्थ अनागामिमग्गे एते नामरूपधम्मा वुत्तनयेन निरुज्झन्ति.
अरहतोति किलेसेहि आरकत्ता ‘‘अरहा’’ति लद्धनामस्स खीणासवस्स. अनुपादिसेसाय निब्बानधातुयाति दुविधा हि निब्बानधातु सउपादिसेसा च अनुपादिसेसा च. तत्थ उपादीयति ‘‘अहं ममा’’ति भुसं गण्हीयतीति उपादि, खन्धपञ्चकस्सेतं अधिवचनं. उपादियेव सेसो अवसिट्ठो उपादिसेसो, सह उपादिसेसेन वत्ततीति सउपादिसेसा. नत्थेत्थ उपादिसेसोति अनुपादिसेसा. ताय अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया. परिनिब्बायन्तस्साति निरिन्धनस्स विय जातवेदस्स निब्बायन्तस्स अप्पवत्तं पविसन्तस्स. चरिमविञ्ञाणस्स निरोधेनाति एत्थ अस्सासपस्सासानं निरोधवसेन. तयो चरिमा भवचरिमो झानचरिमो चुतिचरिमोति. भवेसु हि कामभवे अस्सासपस्सासा पवत्तन्ति, रूपारूपभवेसु नप्पवत्तन्ति. तस्मा सो भवचरिमो. झानेसु पुरिमझानत्तयेव पवत्तन्ति, चतुत्थे नप्पवत्तन्ति. तस्मा सो झानचरिमो. ये पन चुतिचित्तस्स पुरतो सोळसमेन चित्तेन सहुप्पन्ना, ते चुतिचित्तेन सह निरुज्झन्ति. सो चुतिचरिमो नाम. अयं इध चरिमोति अधिप्पेतो. ये हि केचि बुद्धा वा पच्चेकबुद्धा वा अरियसावका वा अन्तमसो कुन्थकिपिल्लिकं उपादाय सब्बे भवङ्गचित्तेनेव अब्याकतेन दुक्खसच्चेन कालं करोन्ति. तस्मा चरिमविञ्ञाणस्स निरोधेनाति चुतिचित्तस्स निरोधेनाति अत्थो.
पञ्ञा च सति च नामञ्चाति एतेहि चतुन्नं अरूपक्खन्धानं गहणं पच्चेतब्बं. रूपञ्चाति एतेन चतुन्नं महाभूतानं चतुवीसतिउपादारूपानञ्च गहणं पच्चेतब्बं. इदानि तस्स निरुज्झनूपायं दस्सेन्तो ‘‘विञ्ञाणस्स निरोधेन, एत्थेतं उपरुज्झती’’ति आह. तत्थ विञ्ञाणन्ति चरिमविञ्ञाणम्पि अभिसङ्खारविञ्ञाणम्पि. अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स पहीननिरोधेन एत्थेतं उपरुज्झति निरुज्झति दीपसिखा विय अपण्णत्तिकभावं याति, चरिमविञ्ञाणस्स अनुप्पादपच्चयत्ता अनुप्पादनिरोधेन अनुप्पादवसेनेव उपरुज्झतीति (दी. नि. अट्ठ. १.४९९).
७. एत्तावता च ‘‘दुक्खमस्स महब्भय’’न्ति इमिना पकासितं दुक्खसच्चं, ‘‘यानि सोतानी’’ति इमिना समुदयसच्चं, ‘‘पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति इमिना मग्गसच्चं, ‘‘असेसं उपरुज्झती’’ति इमिना निरोधसच्चन्ति एवं चत्तारि सच्चानि सुत्वापि अरियभूमिं अनधिगतो पुन सेक्खासेक्खपटिपदं पुच्छन्तो ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे’’ति गाथमाह. तत्थ सङ्खातधम्माति अनिच्चादिवसेन परिवीमंसितधम्मा, अरहन्तानमेतं अधिवचनं. सेक्खाति सीलादीनि सिक्खमाना अवसेसा अरियपुग्गला. पुथूति बहू सत्तजना. तेसं मे निपको इरियं पुट्ठो पब्रूहीति तेसं मे सेक्खासेक्खानं निपको पण्डितो त्वं पुट्ठो पटिपत्तिं ब्रूहीति.
तेसं खन्धा सङ्खाताति तेसं पञ्चक्खन्धा अप्पटिसन्धिकं कत्वा देसिता, सङ्खेपं कत्वा ठपिता वा. धातुआदीसुपि एसेव नयो. इरियन्ति पयोगं. चरियन्ति किरियं. वुत्तिन्ति पवत्तिं. आचरन्ति चरणं. गोचरन्ति पच्चयं. विहारन्ति इरियापथपवत्तनं. पटिपदन्ति विपस्सनं.
८. अथस्स भगवा यस्मा सेक्खेन कामच्छन्दनीवरणं आदिं कत्वा सब्बकिलेसा पहातब्बा एव, तस्मा ‘‘कामेसूति उपड्ढगाथाय सेक्खपटिपदं दस्सेति. तस्सत्थो – वत्थुकामेसु किलेसकामेन नाभिगिज्झेय्य, कायदुच्चरितादयो च मनसो आविलभावकरे धम्मे पजहन्तो मनसानाविलो सियाति. यस्मा पन असेक्खो अनिच्चादिवसेन सब्बसङ्खारादीनं परितुलितत्ता कुसलो सब्बधम्मेसु कायानुपस्सनासतिआदीहि च सतो सक्कायदिट्ठिआदीनं भिन्नत्ता भिक्खुभावं पत्तो हुत्वा सब्बइरियापथेसु परिब्बजति, तस्मा ‘‘कुसलो’’ति उपड्ढगाथाय असेक्खपटिपदं दस्सेति.
नाभिगिज्झेय्याति गेधं नापज्जेय्य. न पलिगिज्झेय्याति लोभं नापज्जेय्य. न पलिबुन्धेय्याति लोभवसेन न अल्लीयेय्य.
आविलकरे किलेसे जहेय्याति चित्तालुळकरे उपतापसङ्खाते किलेसे जहेय्य.
सब्बे धम्मा अनत्ताति निब्बानं अन्तोकरित्वा वुत्तं. यं किञ्चि समुदयधम्मन्ति यं किञ्चि सप्पच्चयसभावं.
सह गाथापरियोसानाति गाथावसानेनेव सद्धिं. येते ब्राह्मणेन सद्धिं एकच्छन्दाति ये एते अजितमाणवेन कल्याणछन्देन एकज्झासया. एकप्पयोगाति कायवचीमनोपयोगेहि एकप्पयोगा. एकाधिप्पायाति एको अधिप्पायो रुचि एतेसन्ति एकाधिप्पाया, एकरुचिकाति अत्थो. एकवासनवासिताति अतीतबुद्धसासने तेन सद्धिं भावितभावना. अनेकपाणसहस्सानन्ति अनेकेसं देवमनुस्ससङ्खातानं पाणसहस्सानं. विरजं वीतमलन्ति रागादिरजविरहितं रागादिमलविरहितञ्च.
धम्मचक्खुन्ति इध सोतापत्तिमग्गो अधिप्पेतो. अञ्ञत्थ हेट्ठामग्गत्तयं. तस्स उप्पत्तिकारणदस्सनत्थं ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति आह. तञ्हि निरोधं आरम्मणं कत्वा किच्चवसेन एवं सब्बसङ्खतं पटिविज्झन्तं उप्पज्जति. तस्स ब्राह्मणस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चीति तस्स च अजितब्राह्मणस्स अन्तेवासिकसहस्सानञ्च तण्हादीहि अग्गहेत्वा कामासवादीहि मग्गक्खणे चित्तं विमुच्चमानं फलक्खणे विमुच्चि. सह अरहत्तप्पत्ताति अरहत्तप्पत्तिया च सहेव आयस्मतो अजितस्स च अन्तेवासिकसहस्सस्स च अजिनजटावाकचीरतिदण्डकमण्डलुआदयो अन्तरधायिंसु. सब्बेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा द्वङ्गुलकेसा एहिभिक्खू हुत्वा भगवन्तं नमस्समाना पञ्जलिका निसीदिंसु. पाळियं पन अजितत्थेरोव पञ्ञायति. तत्थ अन्वत्थपटिपत्तियाति सयं पच्चासीसितलद्धपटिपत्तिया, निब्बानलद्धभावेनाति अत्थो. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव. एवं भगवा अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसीति.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
अजितमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
२. तिस्समेत्तेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
९. दुतिये तिस्समेत्तेय्यसुत्तनिद्देसे – कोध सन्तुसितोति निट्ठिते पन अजितसुत्ते ‘‘कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति (सु. नि. ११२४; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छा १४३) एवं मोघराजा पुच्छितुं आरभि. ‘‘न तावस्स इन्द्रियानि परिपाकं गतानी’’ति ञत्वा भगवा ‘‘तिट्ठ त्वं, मोघराज, अञ्ञो पुच्छतू’’ति पटिक्खिपि. ततो तिस्समेत्तेय्यो अत्तनो संसयं पुच्छन्तो ‘‘कोधाति गाथमाह. तत्थ कोध सन्तुसितोति को इध सत्तो तुट्ठो. इञ्जिताति तण्हादिट्ठिविप्फन्दितानि. उभन्तमभिञ्ञायाति उभो अन्ते अभिजानित्वा. मन्ता न लिप्पतीति पञ्ञाय न लिप्पति.
परिपुण्णसङ्कप्पोति नेक्खम्मादिवितक्केहि परिपुण्णसङ्कप्पत्ता परिपुण्णमनोरथो.
तण्हिञ्जितन्ति तण्हाय चलितं. दिट्ठिञ्जितादीसुपि एसेव नयो. कामिञ्जितन्ति किलेसकामेहि इञ्जितं फन्दितं. ‘‘कम्मिञ्जित’’न्तिपि पाठो, तं न सुन्दरं.
महन्तो पुरिसोति महापुरिसो. उत्तमो पुरिसोति अग्गपुरिसो. पधानो पुरिसोति सेट्ठपुरिसो. अलामको पुरिसोति विसिट्ठपुरिसो. जेट्ठको पुरिसोति पामोक्खपुरिसो. न हेट्ठिमको पुरिसोति उत्तमपुरिसो. पुरिसानं कोटिप्पत्तो पुरिसोति पधानपुरिसो. सब्बेसं इच्छितो पुरिसोति पवरपुरिसो.
सिब्बिनिमच्चगाति तण्हं अतिअगा, अतिक्कमित्वा ठितो. उपच्चगाति भुसं अतिअगा.
१०. तस्सेतमत्थं भगवा ब्याकरोन्तो ‘‘कामेसू’’ति गाथाद्वयमाह. तत्थ कामेसु ब्रह्मचरियवाति कामनिमित्तं ब्रह्मचरियवा, कामेसु आदीनवं दिस्वा मग्गब्रह्मचरियेन समन्नागतोति वुत्तं होति. एत्तावता सन्तुसिततं दस्सेति. ‘‘वीततण्हो’’तिआदीहि अनिञ्जिततं. तत्थ सङ्खाय निब्बुतोति अनिच्चादिवसेन धम्मे वीमंसित्वा रागादिनिब्बानेन निब्बुतो.
असद्धम्मसमापत्तियाति नीचधम्मसमायोगतो. आरतीति आरका रमनं. विरतीति ताय विना रमनं. पटिविरतीति पटिनिवत्तित्वा ताय विना रमनं. वेरमणीति वेरविनासनं. अकिरियाति किरियापच्छिन्दनं. अकरणन्ति करणपरिच्छिन्दनं. अनज्झापत्तीति अनापज्जनता. वेलाअनतिक्कमोति सीमाअनतिक्कमो. सेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयत्ता पाकटमेव.
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि. देसनापरियोसाने अयम्पि ब्राह्मणो अरहत्ते पतिट्ठासि सद्धिं अन्तेवासिकसहस्सेन, अञ्ञेसञ्च अनेकसहस्सानं धम्मचक्खुं उदपादि. सेसं पुब्बसदिसमेव.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
तिस्समेत्तेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
३. पुण्णकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
१२. ततिये पुण्णकसुत्तनिद्देसे – अनेजन्ति इदम्पि पुरिमनयेनेव मोघराजानं पटिक्खिपित्वा वुत्तं. तत्थ मूलदस्साविन्ति अकुसलमूलादिदस्साविं. इसयोति इसिनामका जटिला. यञ्ञन्ति देय्यधम्मं. अकप्पयिंसूति परियेसिंसु.
हेतुदस्सावीतिआदीनि सब्बानि कारणवेवचनानेव. कारणञ्हि यस्मा अत्तनो फलत्थाय हिनोति पवत्तति, तस्मा हेतूति वुच्चति. यस्मा तं फलं निदेति ‘हन्द, गण्हथ न’न्ति अप्पेति विय, तस्मा निदानन्ति वुच्चति. सम्भवदस्सावीतिआदीनि पञ्च पदानि हेट्ठा दस्सितनयानि एव. यस्मा तं पटिच्च एति पवत्तति, तञ्च फलं ततो समुदेति उप्पज्जति, तस्मा पच्चयोति च समुदयोति च वुच्चति.
या वा पनञ्ञापि काचि सुगतियोति चतुअपायविनिमुत्तका उत्तरमातादयो अप्पेसक्खा कपणमनुस्सा च दुल्लभघासच्छादना दुक्खपीळिता वेदितब्बा. या वा पनञ्ञापि काचि दुग्गतियोति यमराजनागसुपण्णपेतमहिद्धिकादयो पच्चेतब्बा. अत्तभावाभिनिब्बत्तियाति तीसु ठानेसु पटिसन्धिवसेन अत्तभावपटिलाभत्थाय. जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन जानाति. पस्सतीति समन्तचक्खुना पस्सति.
अकुसलाति अकोसल्लसम्भूता. अकुसलं भजन्तीति अकुसलभागिया. अकुसलपक्खे भवाति अकुसलपक्खिका. सब्बे ते अविज्जा मूलं कारणं एतेसन्ति अविज्जामूलका. अविज्जाय समोसरन्ति सम्मा ओसरन्ति गच्छन्तीति अविज्जासमोसरणा. अविज्जासमुग्घाताति अरहत्तमग्गेन अविज्जाय हताय. सब्बे ते समुग्घातं गच्छन्तीति वुत्तप्पकारा अकुसलधम्मा, ते सब्बे हतभावं पापुणन्ति.
अप्पमादमूलकाति सतिअविप्पवासो अप्पमादो मूलं कारणं एतेसन्ति अप्पमादमूलका. अप्पमादेसु सम्मा ओसरन्ति गच्छन्तीति अप्पमादसमोसरणा. अप्पमादो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायतीति सयं कामावचरोपि समानो चतुभूमकधम्मानं पतिट्ठाभावेन अग्गो नाम जातो.
अलमत्तोति समत्थचित्तो. मया पुच्छितन्ति मया पुट्ठं. वहस्सेतं भारन्ति एतं आभतभारं वहस्सु. ये केचि इसिपब्बज्जं पब्बजिता. ‘‘इसिपब्बज्जा पब्बजिता’’तिपि पाठो.
आजीवकसावकानं आजीवका देवताति ये आजीवकवचनं सुणन्ति सुस्सुसन्ति, ते आजीवकसावका, तेसं आजीवकसावकानं. आजीवका च तेसं देय्यधम्मं पटिग्गण्हन्ति, ते एव आजीवका देवता. एवं सब्बत्थ. ये येसं दक्खिणेय्याति ये आजीवकादयो दिसापरियोसाना येसं खत्तियादीनं देय्यधम्मानुच्छविका. ते तेसं देवताति ते आजीवकादयो तेसं खत्तियादीनं देवता.
येपि यञ्ञं एसन्तीति देय्यधम्मं इच्छन्ति. गवेसन्तीति ओलोकेन्ति. परियेसन्तीति उप्पादेन्ति. यञ्ञा वा एते पुथूति यञ्ञा एव वा एते पुथुका. यञ्ञयाजका वा एते पुथूति देय्यधम्मस्स याजनका एव वा एते पुथुका. दक्खिणेय्या वा एते पुथूति देय्यधम्मानुच्छविका एव वा एते पुथुका. ते वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘कथं यञ्ञा वा एते पुथू’’तिआदिना नयेन वित्थारेन दस्सेति.
१३. आसीसमानाति रूपादीनि पत्थयमाना. इत्थत्तन्ति इत्थभावञ्च पत्थयमाना, मनुस्सादिभावं इच्छन्ताति वुत्तं होति. जरं सिताति जरं निस्सिता. जरामुखेन चेत्थ सब्बं वट्टदुक्खं वुत्तं. तेन वट्टदुक्खनिस्सिता ततो अपरिमुच्चमानायेव कप्पयिंसूति दीपेति.
रूपपटिलाभं आसीसमानाति वण्णायतनसम्पत्तिलाभं पत्थयमाना. सद्दादीसुपि एसेव नयो. खत्तियमहासालकुले अत्तभावपटिलाभन्ति सारप्पत्ते खत्तियानं महासालकुले अत्तभावलाभं पटिसन्धिं पत्थयमाना. ब्राह्मणमहासालकुलादीसुपि एसेव नयो. ब्रह्मकायिकेसु देवेसूति एत्थ पुब्बभवं सन्धाय वुत्तं. एत्थाति खत्तियकुलादीसु.
जरानिस्सिताति जरं अस्सिता. ब्याधिनिस्सितातिआदीसुपि एसेव नयो. एतेहि सब्बं वट्टदुक्खं परियादियित्वा दस्सितं होति.
१४. कच्चिसु ते भगवा यञ्ञपथे अप्पमत्ता, अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिसाति एत्थ यञ्ञो एव यञ्ञपथो. इदं वुत्तं होति – कच्चि ते यञ्ञे अप्पमत्ता हुत्वा यञ्ञं कप्पयन्ता वट्टदुक्खमुत्तरिंसूति.
येपि यञ्ञं देन्ति यजन्तीति देय्यधम्मदानवसेन यजन्ति. परिच्चजन्तीति विस्सज्जेन्ति.
१५. आसीसन्तीति रूपपटिलाभादयो पत्थेन्ति. थोमयन्तीति ‘‘सुचिं दिन्न’’न्तिआदिना नयेन यञ्ञादीनि पसंसन्ति. अभिजप्पन्तीति रूपादिपटिलाभाय वाचं गीरन्ति. जुहन्तीति देन्ति. कामाभिजप्पन्ति पटिच्च लाभन्ति रूपादिलाभं पटिच्च पुनप्पुनं कामे एव अभिजप्पन्ति, ‘‘अहो वत अम्हाकम्पि सिय्यु’’न्ति वदन्ति, तण्हञ्च तत्थ वड्ढेन्तीति वुत्तं होति. याजयोगाति यागाधिमुत्ता. भवरागरत्ताति एवमिमेहि आसीसनादीहि भवरागेनेव रत्ता, भवरागरत्ता वा हुत्वा एतानि आसीसनादीनि करोन्ता नातरिंसु जातिआदिवट्टदुक्खं न उत्तरिंसु.
यञ्ञं वा थोमेन्तीति दानं वा वण्णेन्ति. फलं वाति रूपादिपटिलाभं. दक्खिणेय्ये वाति जातिसम्पन्नादीसु. सुचिं दिन्नन्ति सुचिं कत्वा दिन्नं. मनापन्ति मनवड्ढनकं. पणीतन्ति ओजवन्तं. कालेनाति तत्थ तत्थ सम्पत्तकाले. कप्पियन्ति अकप्पियं वज्जेत्वा दिन्नं. अनवज्जन्ति निद्दोसं. अभिण्हन्ति पुनप्पुनं. ददं चित्तं पसादितन्ति ददतो मुञ्चनचित्तं पसादितन्ति. थोमेन्ति कित्तेन्तीति गुणं पाकटं करोन्ति. वण्णेन्तीति वण्णं भणन्ति. पसंसन्तीति पसादं पापेन्ति.
इतो निदानन्ति इतो मनुस्सलोकतो दिन्नकारणा. अज्झायकाति मन्ते परिवत्तेन्ता. मन्तधराति मन्ते धारेन्ता. तिण्णं वेदानन्ति इरुवेदयजुवेदसामवेदानं. ओट्ठपहटकरणवसेन पारं गताति पारगू. सह निघण्डुना च केटुभेन च सनिघण्डुकेटुभानं. निघण्डूति निघण्डुरुक्खादीनं वेवचनप्पकासकं सत्थं. केटुभन्ति किरियाकप्पविकप्पो कवीनं उपकारावहं सत्थं. सह अक्खरप्पभेदेन साक्खरप्पभेदानं. अक्खरप्पभेदोति सिक्खा च निरुत्ति च. इतिहासपञ्चमानन्ति आथब्बणवेदं चतुत्थं कत्वा ‘‘इतिह आस, इतिह आसा’’ति ईदिसवचनपटिसंयुत्तपुराणकथासङ्खातो इतिहासो पञ्चमो एतेसन्ति इतिहासपञ्चमा, तेसं इतिहासपञ्चमानं वेदानं.
पदं तदवसेसञ्च ब्याकरणं अधियन्ति, वेदेन्ति वाति पदका वेय्याकरणा. लोकायतं वुच्चति वितण्डवादसत्थं. महापुरिसलक्खणन्ति महापुरिसानं बुद्धादीनं लक्खणदीपकं द्वादससहस्सगन्थप्पमाणं सत्थं. यत्थ सोळससहस्सगाथापदपरिमाणा बुद्धमन्ता नाम अहेसुं. येसं वसेन ‘‘इमिना लक्खणेन समन्नागता बुद्धा नाम होन्ति, इमिना पच्चेकबुद्धा, अग्गसावका, असीतिमहासावका (थेरगा. अट्ठ. २.१२८८), बुद्धमाता, बुद्धपिता, अग्गुपट्ठाको, अग्गुपट्ठायिका, राजा चक्कवत्ती’’ति अयं विसेसो ञायति. अनवयाति इमेसु लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अनूना परिपूरकारिनो, अवया न होन्तीति वुत्तं होति. अवया नाम ये तानि अत्थतो च गन्थतो च सन्धारेतुं न सक्कोन्ति. वीतरागाति पहीनरागा. एतेन अरहत्तफलट्ठा वुत्ता. रागविनयाय वा पटिपन्नाति एतेन अरहत्तमग्गट्ठा. वीतदोसाति अनागामिफलट्ठा. दोसविनयाय वा पटिपन्नाति एतेन अनागामिमग्गट्ठा. वीतमोहाति अरहत्तफलट्ठा. मोहविनयाय वा पटिपन्नाति अरहत्तमग्गट्ठा. सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिसम्पन्नाति एतेहि चतूहि लोकियलोकुत्तरमिस्सकेहि सीलादीहि सम्पन्ना. विमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्नाति एतेन पच्चवेक्खणञाणसम्पन्ना वुत्ताति ञातब्बं, तञ्च खो लोकियमेव. अभिजप्पन्तीति पत्थेन्ति. जप्पन्तीति पच्चासीसन्ति. पजप्पन्तीति अतीव पच्चासीसन्ति. याजयोगेसु युत्ताति अनुयोगे देय्यधम्मे दिय्यमाने अभियोगवसेन युत्ता.
१६. अथ को चरहीति अथ इदानि को अञ्ञो अतारि.
१७. सङ्खायाति ञाणेन वीमंसित्वा. परोपरानीति परानि च ओपरानि च, परत्तभावसकत्तभावादीनि परानि च ओपरानि चाति वुत्तं होति. विधूमोति कायदुच्चरितादिधूमविरहितो. अनीघोति रागादिईघविरहितो. अतारि सोति सो एवरूपो अरहा जातिजरं अतारि.
सकरूपाति अत्तनो रूपा. पररूपाति परेसं रूपा. कायदुच्चरितं विधूमितन्ति तिविधकायदुच्चरितं विधूमं कतं. विधमितन्ति नासितं.
मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारोति यथा खारिभारो खन्धेन वय्हमानो उपरिट्ठितोपि अक्कन्तक्कन्तट्ठानं पथविया सद्धिं फस्सेति विय, एवं जातिगोत्तकुलादीनि मानवत्थूनि निस्साय उस्सापितो मानो, तत्थ तत्थ इस्सं उप्पादेन्तो चतूसु अपायेसु संसीदापेति. तेनाह – ‘‘मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारो’’ति. कोधो धूमोति तव ञाणग्गिस्स उपक्किलेसट्ठेन कोधो धूमो. तेन हि ते उपक्किलिट्ठो ञाणग्गि न विरोचति. भस्मनि मोसवज्जन्ति निरोजट्ठेन मुसावादो छारिका नाम. यथा हि छारिकाय पटिच्छन्नो अग्गि न जोतति, एवं ते मुसावादेन पटिच्छन्नं ञाणन्ति दस्सेति. जिव्हा सुजाति यथा तुय्हं सुवण्णरजतलोहकट्ठमत्तिकासु अञ्ञतरमया यागयजनत्थाय सुजा होति, एवं मय्हं धम्मयागयजनत्थाय पहुतजिव्हा सुजाति वदति. यथा तुय्हं नदीतीरे यजनट्ठानं, एवं धम्मयागयजनट्ठानट्ठेन हदयं जोतिट्ठानं. अत्ताति चित्तं.
जातीति जायनकवसेन जाति. इदमेत्थ सभावपच्चत्तं. सञ्जायनवसेन सञ्जाति, उपसग्गेन पदं वड्ढितं. ओक्कमनवसेन ओक्कन्ति. जायनट्ठेन वा जाति. सा अपरिपुण्णायतनवसेन युत्ता. सञ्जायनट्ठेन सञ्जाति. सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता. ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्ति. सा अण्डजजलाबुजवसेन युत्ता. ते हि अण्डकोसञ्च वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ति पविसन्ति ओक्कमन्ता पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति. अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्ति. सा संसेदजओपपातिकवसेन युत्ता. ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति. अयं ताव सम्मुतिकथा.
इदानि परमत्थकथा होति. खन्धा एव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्ता. तत्थ च खन्धानन्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्नं, पञ्चवोकारभवे पञ्चन्नम्पि गहणं वेदितब्बं. पातुभावोति उप्पत्ति. आयतनानन्ति एत्थ तत्र तत्र उपपज्जमानायतनानं सङ्गहो वेदितब्बो. पटिलाभोति सन्ततिया पातुभावोयेव. पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति. सा पनेसा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा जाति, निय्यातनरसा, अतीतभवतो इध उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना, फलवसेन दुक्खविचित्ततापच्चुपट्ठाना वा.
जराति सभावपच्चत्तं. जीरणताति आकारभावनिद्देसो. खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा, पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा. अयञ्हि जराति इमिना पदेन सभावतो दीपिता. तेनस्सा इदं सभावपच्चत्तं. जीरणताति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो. खण्डिच्चन्ति इमिना कालातिक्कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्चतो. पालिच्चन्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्चतो. वलित्तचताति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचे वलिभावकरणकिच्चतो. तेनस्सा इमे खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा. तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूता पाकटजरा दस्सिता. यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं संभग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीनं खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति, न च खण्डिच्चादीनेव जरा. न हि जरा चक्खुविञ्ञेय्या होति.
आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाकोति इमेहि पन पदेहि कालातिक्कमेयेव अभिब्यत्ताय आयुक्खयचक्खादिइन्द्रियपरिपाकसङ्खाताय पकतिया दीपिता, तेनस्सिमे पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसाति वेदितब्बा. तत्थ यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति, तस्मा जरा ‘‘आयुनो संहानी’’ति फलूपचारेन वुत्ता. यस्मा च दहरकाले सुप्पसन्नानि सुखुमम्पि अत्तनो विसयं सुखेनेव गण्हनसमत्थानि चक्खादीनि इन्द्रियानि जरं पत्तस्स परिपक्कानि आलुळितानि अविसदानि, ओळारिकम्पि अत्तनो विसयं गहेतुं असमत्थानि होन्ति. तस्मा ‘‘इन्द्रियानं परिपाको’’ति फलूपचारेनेव वुत्ता.
सा पनेसा एवं निद्दिट्ठा सब्बापि जरा पाकटा पटिच्छन्नाति दुविधा होति. तत्थ दन्तादीसु खण्डादिभावदस्सनतो रूपधम्मेसु जरा पाकटजरा नाम. अरूपधम्मेसु पन जरा तादिसस्स विकारस्स अदस्सनतो पटिच्छन्नजरा नाम. तत्थ य्वायं खण्डादिभावो दिस्सति, सो तादिसानं दन्तादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता वण्णोयेव. तञ्च चक्खुना दिस्वा मनोद्वारेन चिन्तेत्वा ‘‘इमे दन्ता जराय पहटा’’ति जरं जानाति. उदकट्ठाने बद्धानि गोसिङ्गादीनि ओलोकेत्वा हेट्ठा उदकस्स अत्थिभावजाननं विय.
पुन अवीचि सवीचीति एवम्पि अयं जरा दुविधा होति. तत्थ मणिकनकरजतपवाळचन्दसूरियादीनं मन्ददसकादीसु पाणीनं विय च पुप्फफलपल्लवादीसु अपाणीनं विय च अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं दुब्बिञ्ञेय्यत्ता जरा अवीचिजरा नाम, निरन्तरजराति अत्थो. ततो अञ्ञेसु पन यथावुत्तेसु अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता जरा सवीचिजरा नाम.
तत्थ सवीचिजरा उपादिन्नकअनुपादिन्नकवसेन एवं दीपेतब्बा – दहरकुमारकानञ्हि पठममेव खीरदन्ता नाम उट्ठहन्ति, न ते थिरा. तेसु पन पतितेसु पुन दन्ता उट्ठहन्ति, ते पठममेव सेता होन्ति, जरावातेन पन पहटकाले काळका होन्ति. केसा पन पठममेव तम्बापि होन्ति काळकापि सेतकापि. छवि पन सलोहितका होति. वड्ढन्तानं वड्ढन्तानं ओदातानं ओदातभावो, काळकानं काळकभावो पञ्ञायति. जरावातेन पहटकाले च वलिं गण्हाति. सब्बम्पि सस्सं वपितकाले सेतं होति, पच्छा नीलं. जरावातेन पन पहटकाले पण्डरं होति. अम्बङ्कुरेनापि दीपेतुं वट्टति एव. सा पनेसा खन्धपरिपाकलक्खणा जरा, मरणूपनयनरसा, योब्बनविनासपच्चुपट्ठाना. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव. एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने अयम्पि ब्राह्मणो अरहत्ते पतिट्ठासि सद्धिं अन्तेवासिकसहस्सेन. अञ्ञेसञ्च अनेकसहस्सानं धम्मचक्खुं उदपादि. सेसं वुत्तसदिसमेव.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
पुण्णकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
४. मेत्तगूमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
१८. चतुत्थे मेत्तगूसुत्ते – मञ्ञामि तं वेदगू भावितत्तन्ति ‘‘अयं वेदगू’’ति च ‘‘भावितत्तो’’ति च एवं तं मञ्ञामि.
अपरित्तोति न अप्पो. महन्तोति न खुद्दको. गम्भीरोति न उत्तानो. अप्पमेय्योति मिनितुं न सक्कुणेय्यो. दुप्परियोगाळ्होति अवगाहितुं ओतरितुं दुक्खो. बहुरतनो सागरूपमोति बहूनं धम्मरतनानं आकरत्ता अनेकविधरतनसम्पन्नो महासमुद्दो विय बहुरतनो सागरसदिसो.
न मङ्कु होतीति न विकुणितमुखो होति. अप्पतिट्ठितचित्तोति दोसवसेन न घनीभूतचित्तो. अलीनमनसोति न सङ्कुचितचित्तो. अब्यापन्नचेतसोति न पूतिचित्तो.
दिट्ठे दिट्ठमत्तोति चक्खुविसये रूपारम्मणे दिट्ठमत्तोयेव तं आरम्मणं भविस्सति, कत्ता वा कारेता वा नत्थि. यं चक्खुना दिट्ठं वण्णायतनमेव. सुतादीसुपि एसेव नयो. अपि च दिट्ठेति दस्सनयोगेन वण्णायतनं, सवनयोगेन सद्दायतनं, मुतयोगेन घानजिव्हाकायायतनानि दस्सेति. घानस्स गन्धायतनं, जिव्हाय रसायतनं, कायस्स पथवी तेजो वायूति फोट्ठब्बायतनं, विञ्ञातयोगेन धम्मायतनं दस्सेति. दिट्ठे अनूपयोति चक्खुविञ्ञाणेन दिट्ठे रागूपयविरहितो. अनपायोति कोधविरहितो अप्पटिघो. अनिस्सितोति तण्हाय अनल्लीनो. अप्पटिबद्धोति मानेन न बद्धो. विप्पमुत्तोति सब्बारम्मणतो मुत्तो. विसञ्ञुत्तोति किलेसेहि वियुत्तो हुत्वा ठितो.
संविज्जति भगवतो चक्खूति बुद्धस्स भगवतो पकतिमंसचक्खु उपलब्भति. पस्सतीति दक्खति ओलोकेति. चक्खुना रूपन्ति चक्खुविञ्ञाणेन रूपारम्मणं. छन्दरागोति तण्हाछन्दो.
दन्तं नयन्ति समितिन्ति उय्यानकीळामण्डलादीसु हि महाजनमज्झं गच्छन्ता दन्तमेव गोणं वा दन्तं अस्साजानीयं वा याने योजेत्वा नयन्ति. राजाति तथारूपानेव ठानानि गच्छन्तो राजापि दन्तमेव अभिरुहति. मनुस्सेसूति मनुस्सेसुपि चतूहि अरियमग्गेहि दन्तो निब्बिसेवनोव सेट्ठो. योतिवाक्यन्ति एवरूपं अतिक्कम्मवचनं पुनप्पुनं वुच्चमानम्पि तितिक्खति नप्पतिप्फरति न विहञ्ञति, एवरूपो दन्तो सेट्ठोति अत्थो.
अस्सतराति वळवाय गद्रभेन जाता. आजानीयाति यं अस्सदम्मसारथि कारणं कारेति, तस्स खिप्पं जाननसमत्था. सिन्धवाति सिन्धवरट्ठे जाता अस्सा. महानागाति कुञ्जरसङ्खाता महाहत्थिनो. अत्तदन्तोति एते अस्सतरा वा सिन्धवा वा कुञ्जरा वा दन्ताव, न अदन्ता. यो पन चतुमग्गसङ्खातेन अत्तनो दन्तताय अत्तदन्तो निब्बिसेवनो, अयं ततोपि वरं, सब्बेहिपि एतेहि उत्तरितरोति अत्थो.
न हि एतेहि यानेहीति यानि एतानि हत्थियानादीनि उत्तमयानानि, एतेहि यानेहि कोचि पुग्गलो सुपिनन्तेनपि अगतपुब्बत्ता ‘‘अगत’’न्ति सङ्खातं निब्बानदिसं तथा न गच्छेय्य. यथा पुब्बभागे इन्द्रियदमेन दन्तेन, अपरभागे अरियमग्गभावनाय सुदन्तेन दन्तो निब्बिसेवनो सप्पञ्ञो पुग्गलो तं अगतपुब्बं दिसं गच्छति, दन्तभूमिं पापुणाति, तस्मा अत्तदमनमेव वरतरन्ति अत्थो (ध. प. अट्ठ. २.३२२; महानि. अट्ठ. ९०).
विधासु न विकम्पन्तीति नवविधमानकोट्ठासेसु न चलन्ति न वेधेन्ति. विप्पमुत्ता पुनब्भवाति कम्मकिलेसतो समुच्छेदविमुत्तिया सुट्ठु मुत्ता. दन्तभूमिं अनुप्पत्ताति अरहत्तफलं पापुणित्वा ठिता. ते लोके विजिताविनोति ते वुत्तप्पकारा खीणासवा सत्तलोके विजितविजया नाम (सं. नि. अट्ठ. २.३.७६; महानि. अट्ठ. ९०).
यस्सिन्द्रियानि भावितानीति यस्स खीणासवस्स सद्धादिपञ्चिन्द्रियानि अरहत्तफलं पापेत्वा वड्ढितानि. अज्झत्तञ्च बहिद्धा चाति चक्खादिअज्झत्तायतनानि च रूपादिबहिद्धायतनानि च निब्बिसेवनानि कतानि. सब्बलोकेति सकलतेधातुके लोके च. निब्बिज्झ इमं परञ्च लोकन्ति इमञ्च अत्तभावं परलोके च अत्तभावं अतिक्कमित्वा ठितो खीणासवो. कालं कङ्खति भावितो स दन्तोति सो खीणासवो चक्खादितो दन्तो वड्ढितचित्तो मरणकालं पत्थेति (सु. नि. अट्ठ. २.५२२; महानि. अट्ठ. ९०).
येसं धम्मानं आदितो समुदागमनं पञ्ञायतीति येसं खन्धादिधम्मानं उप्पत्ति पञ्ञायति. अत्थङ्गमतो निरोधोति अत्थङ्गमनवसेन तेसंयेव अभावो पञ्ञायति. कम्मसन्निस्सितो विपाकोति कुसलाकुसलकम्मनिस्सितो विपाको कम्मं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो विपाकोपि कम्मसन्निस्सितोव नाम. नामसन्निस्सितं रूपन्ति सब्बरूपं नामं गहेत्वा पवत्तनतो नामसन्निस्सितं नाम जातं. जातिया अनुगतन्ति सब्बं कम्मादिकं जातिया अनुपविट्ठं. जराय अनुसटन्ति जराय पत्थटं. ब्याधिना अभिभूतन्ति ब्याधिदुक्खेन अभिमद्दितं. मरणेन अब्भाहतन्ति मच्चुना अभिहटं पहटं. अताणन्ति पुत्तादीहिपि तायनस्स अभावतो अतायनं अनारक्खं अलब्भणेय्यं खेमं वा. अलेणन्ति अल्लीयितुं निस्सयितुं अनरहं, अल्लीनानम्पि न लेणकिच्चकरणं. असरणन्ति निस्सितानं न भयहारकं, न भयविनासकं. असरणीभूतन्ति पुरे उप्पत्तिया अत्तनो अभावेनेव असरणं, उप्पत्तिसमकालमेव असरणभूतन्ति अत्थो.
१९. अपुच्छसीति एत्थ अ-इति पदपूरणमत्ते निपातो, पुच्छसित्वेव अत्थो. पवक्खामि यथा पजानन्ति यथा पजानन्तो आचिक्खति, एवं आचिक्खिस्सामि. उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खाति तण्हादिउपधिनिदाना जातिआदिदुक्खविसेसा पभवन्ति.
तण्हूपधीति तण्हा एव तण्हूपधि. सस्सतुच्छेददिट्ठि एव दिट्ठूपधि. रागादिकिलेसा एव किलेसूपधि. पुञ्ञादिकम्मानि एव कम्मूपधि. तिविधदुच्चरितानियेव दुच्चरितूपधि. कबळीकारादयो आहारा एव आहारूपधि. दोसपटिघो एव पटिघूपधि. कम्मसमुट्ठाना कम्मेनेव गहिता पथवादयो चतस्सो धातुयोव चतस्सो उपादिन्नधातुयो उपधी. चक्खादिछअज्झत्तिकानि आयतनानि एव छ अज्झत्तिकानि आयतनानि उपधी. चक्खुविञ्ञाणादिछविञ्ञाणकायाव छ विञ्ञाणकाया उपधी. सब्बम्पि दुक्खं दुक्खमनट्ठेनाति सब्बतेभूमकं दुक्खं दुस्सहनट्ठेन उपधि.
२०. एवं उपधिनिदानतो पभवन्तेसु दुक्खेसु – यो वे अविद्वाति गाथा. तत्थ पजानन्ति सङ्खारे अनिच्चादिवसेन जानन्तो. दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सीति वट्टदुक्खस्स जातिकारणं ‘‘उपधी’’ति अनुपस्सन्तो. इमिस्सा गाथाय निद्देसे वत्तब्बं नत्थि.
२१. सोकपरिद्दवञ्चाति सोकञ्च परिदेवञ्च. तथा हि ते विदितो एस धम्मोति यथा यथा सत्ता जानन्ति, तथा तथा ञापनवसेन विदितो एस तया धम्मोति.
तत्थ तरन्तीति पठममग्गेन दिट्ठोघं तरन्ति. उत्तरन्तीति दुतियमग्गेन कामोघं तनुकरणवसेन उग्गन्त्वा तरन्ति. पतरन्तीति तमेव निरवसेसप्पहानवसेन ततियमग्गेन विसेसेन तरन्ति. समतिक्कमन्तीति भवोघअविज्जोघप्पहानवसेन चतुत्थमग्गेन सम्मा अतिक्कमन्ति. वीतिवत्तन्तीति फलं पापुणित्वा तिट्ठन्ति.
२२. कित्तयिस्सामि ते धम्मन्ति निब्बानधम्मं निब्बानगामिनिपटिपदाधम्मञ्च ते देसयिस्सामि. दिट्ठे धम्मेति दिट्ठेव दुक्खादिधम्मे, इमस्मिंयेव वा अत्तभावे. अनीतिहन्ति अत्तपच्चक्खं. यं विदित्वाति यं धम्मं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध. प. २७७; थेरगा. ६७६; कथा. ७५३) नयेन सम्मसन्तो विदित्वा.
तत्थ आदिकल्याणन्ति हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं तव कित्तयिस्सामि, तञ्च खो अप्पं वा बहुं वा कित्तयन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव कित्तयिस्सामि. आदिम्हि कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा कित्तयिस्सामि. मज्झेपि. परियोसानेपि भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा कित्तयिस्सामीति वुत्तं होति. यस्मिञ्हि भगवा एकगाथम्पि देसेसि, सा समन्तभद्दकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियपादेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमपादेन परियोसानकल्याणा. एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं. नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमानुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं.
अपि च सनिदानउप्पत्तित्ता आदिकल्याणं, वेनेय्यानं अनुरूपतो अत्थस्स अविपरीतताय च हेतुदाहरणयुत्ततो च मज्झेकल्याणं, सोतूनं सद्धापटिलाभजननेन निगमनेन च परियोसानकल्याणं.
सकलो हि सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो. सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो. बुद्धसुबोधिताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिपत्तिया परियोसानकल्याणो. तं सुत्वा तथत्ताय पटिपन्नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो.
सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो भवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि कल्याणमेव आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथापटिपन्नो (पारा. अट्ठ. १.१) च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि कल्याणमेव आवहतीति परियोसानकल्याणोति.
यं पनेस भगवा धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च पकासेति, नानानयेहि दीपेति. तं यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया सात्थं. ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं. सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिअत्थपदसमायोगतो सात्थं. अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया सब्यञ्जनं. अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि सात्थं. धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि सब्यञ्जनं. अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो सात्थं. धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो सब्यञ्जनं. पण्डितवेदनीयतो सरिक्खकजनप्पसादकन्ति सात्थं. सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति सब्यञ्जनं. गम्भीराधिप्पायतो सात्थं. उत्तानपदतो सब्यञ्जनं. उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन केवलपरिपुण्णं. अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन परिसुद्धं.
अपि च – पटिपत्तिया अधिगमब्यत्तितो सात्थं. परियत्तिया आगमब्यत्तितो सब्यञ्जनं. सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धयुत्ततो केवलपरिपुण्णं. निरुपक्किलेसतो नित्थरणत्थाय पवत्तितो लोकामिसनिरपेक्खतो च परिसुद्धं. सिक्खत्तयपरिग्गहितत्ता ब्रह्मभूतेहि सेट्ठेहि चरितब्बतो, तेसञ्च चरियभावतो ब्रह्मचरियं (पारा. अट्ठ. १.१).
एवं परियत्तिधम्मं दस्सेत्वा इदानि लोकुत्तरधम्मं दस्सेतुं ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाने’’ति आह. सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मे दस्सेत्वा निब्बत्तितलोकुत्तरं दस्सेतुं ‘‘निब्बानञ्चा’’ति आह. निब्बानगामिनिञ्च पटिपदन्ति पुब्बभागसीलसमाधिविपस्सनाधम्मञ्च कित्तयिस्सामि.
दुक्खे दिट्ठेति दुक्खसच्चे सरसलक्खणेन दिट्ठे दुक्खसच्चं पकासेस्सामि. समुदयादीसुपि एसेव नयो.
२३. तञ्चाहं अभिनन्दामीति तं वुत्तप्पकारधम्मजोतकं तव वचनं अहं पत्थयामि. धम्ममुत्तमन्ति तञ्च धम्ममुत्तमं अभिनन्दामि.
तत्थ महतो तमोकायस्स पदालनन्ति महतो अविज्जारासिस्स छेदनं. अनिच्चलक्खणवसेन एसी. दुक्खलक्खणवसेन गवेसी. अनत्तलक्खणवसेन समन्ततो परियेसी. महतो विपल्लासस्स पभेदनन्ति महन्तस्स असुभे सुभन्तिआदिद्वादसविधस्स विपल्लासस्स भेदनं. महतो तण्हासल्लस्स अब्बहनन्ति महन्तस्स अन्तोतुदनट्ठेन तण्हाकण्टकस्स लुञ्चनं. दिट्ठिसङ्घाटस्स विनिवेठनन्ति दिट्ठियेव अब्बोच्छिन्नप्पवत्तितो सङ्घटितट्ठेन सङ्घाटो, तस्स दिट्ठिसङ्घाटस्स निवत्तनं. मानधजस्स पातनन्ति उस्सितट्ठेन उन्नतिलक्खणस्स मानद्धजस्स पातनं. अभिसङ्खारस्स वूपसमन्ति पुञ्ञादिअभिसङ्खारस्स उपसमनं. ओघस्स नित्थरणन्ति वट्टे ओसीदापनस्स कामोघादिओघस्स नित्थरणं निक्खमनं. भारस्स निक्खेपनन्ति रूपादिपञ्चक्खन्धभारस्स खिपनं छड्डनं. संसारवट्टस्स उपच्छेदन्ति खन्धादिपटिपाटिसंसारवट्टस्स हेतुनस्सनेन उच्छिज्जनं. सन्तापस्स निब्बापनन्ति किलेससन्तापस्स निब्बुतिं. परिळाहस्स पटिपस्सद्धन्ति किलेसपरिळाहस्स वूपसमं पटिपस्सम्भनं. धम्मधजस्स उस्सापनन्ति नवविधलोकुत्तरधम्मस्स उस्सापेत्वा ठपनं. परमत्थं अमतं निब्बानन्ति उत्तमट्ठेन परमत्थं. नत्थि एतस्स मरणसङ्खातं मतन्ति अमतं. किलेसविसपटिपक्खत्ता अगदन्तिपि अमतं. संसारदुक्खपटिपक्खभूतत्ता निब्बुतन्ति निब्बानं. नत्थेत्थ तण्हासङ्खातं वानन्तिपि निब्बानं.
महेसक्खेहि सत्तेहीति महानुभावेहि सक्कादीहि सत्तेहि. परियेसितोति परियिट्ठो. कहं देवदेवोति देवानं अतिदेवो कुहिं. कहं नरासभोति उत्तमपुरिसो.
२४. उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झेति एत्थ उद्धन्ति अनागतद्धा वुच्चति. अधोति अतीतद्धा. तिरियञ्चापि मज्झेति पच्चुप्पन्नद्धा. एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च, पनुज्ज विञ्ञाणन्ति एतेसु उद्धादीसु तण्हञ्च दिट्ठिनिवेसनञ्च अभिसङ्खारविञ्ञाणञ्च पनुदेहि. पनुदित्वा च भवे न तिट्ठेति एवं सन्ते दुविधेपि भवे न तिट्ठेय्य. एवं ताव पनुज्जसद्दस्स पनुदेहीति इमस्मिं अत्थविकप्पे सम्बन्धो. पनुदित्वाति एतस्मिं पन अत्थविकप्पे भवे न तिट्ठेति अयमेव सम्बन्धो. एतानि नन्दीनिवेसनविञ्ञाणानि पनुदित्वा दुविधेपि भवे न तिट्ठेय्याति.
सहोकासवसेन देवलोको उद्धं. अपायलोको अधो. मनुस्सलोको मज्झे. तत्थ कुसला धम्माति अपायं मुञ्चित्वा उपरि पटिसन्धिदानतो कुसला धम्मा उद्धन्ति वुच्चन्ति. अकुसला धम्मा अपायेसु पटिसन्धिदानतो अधोति. तदुभयविमुत्तत्ता अब्याकता धम्मा तिरियञ्चापि मज्झेति वुच्चन्ति. सब्बोपरिवसेन अरूपधातु उद्धं. सब्बअधोवसेन कामधातु अधो. तदुभयन्तरवसेन रूपधातु मज्झे. कायचित्ताबाधखननवसेन सुखा वेदना उद्धं. दुक्खमनवसेन दुक्खा वेदना अधो. अदुक्खमसुखा वेदना मज्झे. अत्तभाववसेन परिच्छेदं दस्सेन्तो ‘‘उद्धन्ति उद्धं पादतला’’तिआदिमाह. तत्थ उद्धं पादतलाति पादतलतो उपरि. अधो केसमत्थकाति केसमत्थकतो अधो. मज्झेति द्विन्नं अन्तरं.
पुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणन्ति तेरसविधपुञ्ञाभिसङ्खारसम्पयुत्तं कम्मविञ्ञाणं. अपुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणन्ति द्वादसविधअपुञ्ञाभिसङ्खारसम्पयुत्तं कम्मविञ्ञाणं. आनेञ्जाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणन्ति चतुब्बिधं आनेञ्जाभिसङ्खारसहगतं कम्मविञ्ञाणं. नुज्जाति खिप. पनुज्जाति अतीव खिप. नुदाति लुञ्च. पनुदाति अतीव लुञ्च. पजहाति छड्डेहि. विनोदेहीति दूरं करोहि.
कम्मभवञ्चाति पुञ्ञाभिसङ्खारचेतनाव. पटिसन्धिकञ्च पुनब्भवन्ति पटिसन्धिया रूपादिपुनब्भवञ्च. पजहन्तो पठममग्गेन, विनोदेन्तो दुतियमग्गेन, ब्यन्ती करोन्तो ततियमग्गेन, अनभावं गमेन्तो चतुत्थमग्गेन. कम्मभवे न तिट्ठेय्याति पुञ्ञादिअभिसङ्खारे न तिट्ठेय्य.
२५. एतानि विनोदेत्वा भवे अतिट्ठन्तो एसो – एवं विहारीति गाथा. तत्थ इधेवाति इमस्मिंयेव सासने, इमस्मिंयेव वा अत्तभावे. इमिस्सा गाथाय निद्देसो उत्तानत्थोव.
२६. सुकित्तितं गोतमनूपधीकन्ति एत्थ अनूपधीकन्ति निब्बानं, तं सन्धाय भगवन्तं आलपन्तो आह – ‘‘सुकित्तितं गोतमनूपधीक’’न्ति.
निद्देसे किलेसा चाति उपतापनट्ठेन रागादयो किलेसा च रासट्ठेन विपाकभूता पञ्चक्खन्धा च कुसलादिअभिसङ्खारा चेतना च ‘‘उपधी’’ति वुच्चन्ति कथीयन्ति. उपधिप्पहानं तदङ्गप्पहानेन, उपधिवूपसमं विक्खम्भनप्पहानेन, उपधिपटिनिस्सग्गं समुच्छेदप्पहानेन उपधिपटिपस्सद्धं फलेनाति.
२७. न केवलं दुक्खमेव पहासि – ते चापीति गाथा. तत्थ अट्ठितन्ति सक्कच्चं, सदा वा. तं तं नमस्सामीति तस्मा तं नमस्सामि. समेच्चाति उपगन्त्वा. नागाति भगवन्तं आलपन्तो आह.
निद्देसे समेच्चाति जानित्वा, एकतो हुत्वा वा. अभिसमेच्चाति पटिविज्झित्वा. समागन्त्वाति सम्मुखा हुत्वा. अभिसमागन्त्वाति समीपं गन्त्वा. सम्मुखाति सम्मुखे. आगुं न करोतीति पापं न करोति.
२८. इदानि नं भगवा ‘‘अद्धा हि भगवा पहासि दुक्ख’’न्ति एवं तेन ब्राह्मणेन विदितोपि अत्तानं अनुपनेत्वाव पहीनदुक्खेन पुग्गलेन ओवदन्तो ‘‘यं ब्राह्मण’’न्ति गाथमाह. तस्सत्थो – यं तं अभिजानन्तो ‘‘अयं बाहितपापत्ता ब्राह्मणो, वेदेहि गतत्ता वेदगू, किञ्चनाभावा अकिञ्चनो, कामेसु च भवेसु च असत्तत्ता कामभवे असत्तो’’ति जञ्ञा जानेय्यासि. अद्धा हि सो ओघमिमं अतारि, तिण्णो च पारं अखिलो अकङ्खो.
निद्देसे रागकिञ्चनन्ति रागपलिबोधं. दोसकिञ्चनन्तिआदिपि एसेव नयो. कामोघं तिण्णो अनागामिमग्गेन. भवोघं तिण्णो अरहत्तमग्गेन. दिट्ठोघं तिण्णो सोतापत्तिमग्गेन. अविज्जोघं तिण्णो अरहत्तमग्गेन. संसारपथं तिण्णो कुसलाकुसलकम्मप्पभेदेनाति. उत्तिण्णो पठममग्गेन. नित्तिण्णो दुतियमग्गेन. अतिक्कन्तो ततियमग्गेन. समतिक्कन्तो चतुत्थमग्गेन.वीतिवत्तो फलेन.
२९. किञ्च भिय्यो – विद्वा च योति गाथा. तत्थ इधाति इमस्मिं सासने, अत्तभावे वा. विसज्जाति वोसज्जित्वा.
निद्देसे सज्जन्ति मुञ्चनं. विसज्जन्ति वोसज्जनं. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव. एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि. देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
मेत्तगूमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
५. धोतकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
३०. पञ्चमे धोतकसुत्ते – वाचाभिकङ्खामीति वाचं अभिकङ्खामि. सिक्खे निब्बानमत्तनोति अत्तनो रागादीनं निब्बानत्थाय अधिसीलादीनि सिक्खेय्य. निद्देसे अपुब्बं नत्थि.
३१. इतोति मम मुखतो.
निद्देसे आतप्पन्ति किलेसतापनं. उस्साहन्ति असङ्कोचं. उस्सोळ्हीन्ति बलववीरियं. थामन्ति असिथिलं. धितिन्ति धारणं. वीरियं करोहीति परक्कमं करोहि. छन्दं जनेहीति रुचिं उप्पादेहि.
३२. एवं वुत्ते अत्तमनो धोतको भगवन्तं अभित्थवमानो कथंकथापमोक्खं याचन्तो ‘‘पस्सामह’’न्ति गाथमाह. तत्थ पस्सामहं देवमनुस्सलोकेति पस्सामि अहं देवमनुस्सलोके. तं तं नमस्सामीति तं एवरूपं तं नमस्सामि. पमुञ्चाति पमोचेहि.
निद्देसे पच्चेकबुद्धाति तं तं आरम्मणं पाटियेक्कं चतुसच्चं सयमेव बुद्धा पटिवेधप्पत्ताति पच्चेकबुद्धा. सीहसीहोति अछम्भितट्ठेन सीहानं अतिसीहो. नागनागोति निक्किलेसट्ठेन, महन्तट्ठेन वा नागानं अतिनागो. गणिगणीति गणवन्तानं अतीव गणवा. मुनिमुनीति ञाणवन्तानं अतीव ञाणवा. राजराजाति उत्तमराजा. मुञ्च मन्ति मोचेहि मं. पमुञ्च मन्ति नानाविधेन मुञ्चेहि मं. मोचेहि मन्ति सिथिलं करोहि मं. पमोचेहि मन्ति अतीव सिथिलं करोहि मं. उद्धर मन्ति मं संसारपङ्का उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेहि. समुद्धर मन्ति सम्मा उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेहि मं. वुट्ठापेहीति विचिकिच्छासल्लतो अपनेत्वा विसुं करणवसेन उट्ठापेहि.
३३. अथस्स भगवा अत्ताधीनमेव कथंकथापमोक्खं ओघतरणमुखेन दस्सेन्तो ‘‘नाह’’न्ति गाथमाह. तत्थ नाहं सहिस्सामीति अहं न सहिस्सामि न सक्कोमि. न वायमिस्सामीति वुत्तं होति. पमोचनायाति पमोचेतुं. कथंकथिन्ति सकङ्खं. तरेसीति तरेय्यासि.
निद्देसे न ईहामीति पयोगं न करोमि. न समीहामीति अतीव पयोगं न करोमि. अस्सद्धे पुग्गलेति रतनत्तये सद्धाविरहिते पुग्गले. अच्छन्दिकेति मग्गफलत्थं रुचिविरहिते. कुसीतेति समाधिविरहिते. हीनवीरियेति निब्बीरिये. अप्पटिपज्जमानेति पटिपत्तिया न पटिपज्जमाने.
३४. एवं वुत्ते अत्तमनतरो धोतको भगवन्तं अभित्थवमानो अनुसासनिं याचन्तो ‘‘अनुसास ब्रह्मे’’ति गाथमाह. तत्थ ब्रह्मेति सेट्ठवचनमेतं. तेन भगवन्तं आमन्तयमानो आह ‘‘अनुसास ब्रह्मे’’ति. विवेकधम्मन्ति सब्बसङ्खारविवेकं निब्बानधम्मं. अब्यापज्जमानोति नानप्पकारकं अनापज्जमानो. इधेव सन्तोति इधेव समानो. असितोति अनिस्सितो.
३५-७. इतो परा द्वे गाथा मेत्तगूसुत्ते वुत्तनया एव. केवलञ्हि तत्थ धम्मं, इध सन्तिन्ति अयं विसेसो. ततियगाथायपि पुब्बड्ढं तत्थ वुत्तनयमेव. अपरड्ढे सङ्गोति सज्जनट्ठानं, लग्गनन्ति वुत्तं होति. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव.
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
धोतकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.
६. उपसीवमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
३८. छट्ठे उपसीवसुत्ते – महन्तमोघन्ति महन्तं ओघं. अनिस्सितोति पुग्गलं वा धम्मं वा अनल्लीनो. नो विसहामीति न सक्कोमि. आरम्मणन्ति निस्सयं. यं निस्सितोति यं धम्मं वा पुग्गलं वा निस्सितो.
निद्देसे कामोघन्ति अनागामिमग्गेन कामोघं. अरहत्तमग्गेन भवोघं. सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठोघं. अरहत्तमग्गेन अविज्जोघं तरेय्यं. सक्यकुला पब्बजितोति भगवतो उच्चाकुलपरिदीपनवसेन वुत्तं. आलम्बणन्ति अवत्थरित्वा ठानं. निस्सयन्ति अल्लीयनं. उपनिस्सयन्ति अपस्सयनं.
३९. इदानि यस्मा ब्राह्मणो आकिञ्चञ्ञायतनलाभी तञ्च सन्तम्पि निस्सयं न जानाति. तेनस्स भगवा तञ्च निस्सयं उत्तरिञ्च निय्यानपथं दस्सेन्तो ‘‘आकिञ्चञ्ञ’’न्ति गाथमाह. तत्थ पेक्खमानोति तं आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिं सतो समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा च अनिच्चादिवसेन पस्समानो. नत्थीति निस्सायाति तं ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति पवत्तं समापत्तिं आरम्मणं कत्वा. तरस्सु ओघन्ति ततो पभुति पवत्ताय विपस्सनाय यथानुरूपं चतुब्बिधम्पि ओघं तरस्सु. कथाहीति कथंकथाहि. तण्हक्खयं नत्तमहाभिपस्साति रत्तिन्दिवं निब्बानं विभूतं कत्वा पस्स. एतेनस्स दिट्ठधम्मसुखविहारं कथेसि.
निद्देसे तञ्ञेव विञ्ञाणं अभावेतीति आकासालम्बणं कत्वा पवत्तमहग्गतविञ्ञाणं अभावेति अभावं गमेति. विभावेतीति विविधा अभावं गमेति. अन्तरधापेतीति अदस्सनं गमेति. नत्थि किञ्चीति पस्सतीति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पिस्स नत्थीति पस्सति.
४०. इदानि ‘‘कामे पहाया’’ति सुत्वा विक्खम्भनवसेन अत्तना पहीने कामे सम्पस्समानो ‘‘सब्बेसू’’ति गाथमाह. तत्थ हित्वा मञ्ञन्ति अञ्ञं ततो हेट्ठा छब्बिधम्पि समापत्तिं हित्वा. सञ्ञाविमोक्खे परमेति सत्तसु सञ्ञाविमोक्खेसु उत्तमे आकिञ्चञ्ञायतने. तिट्ठे नु सो तत्थ अनानुयायीति सो पुग्गलो तत्थ आकिञ्चञ्ञायतनब्रह्मलोके अविगच्छमानो तिट्ठेय्य नूति पुच्छति.
निद्देसे अविच्चमानोति अवियुज्जमानो. अविगच्छमानोति वियोगं अनापज्जमानो. अनन्तरधायमानोति अन्तरधानं अनापज्जमानो. अपरिहायमानोति अनन्तरा परिहानं अनापज्जमानो.
४१-२. अथस्स भगवा सट्ठिकप्पसहस्समत्तकंयेव ठानं अनुजानन्तो चतुत्थं गाथमाह. एवं तस्स तत्थ ठानं सुत्वा इदानिस्स सस्सतुच्छेदभावं पुच्छन्तो ‘‘तिट्ठे चे’’ति गाथमाह. तत्थ पूगम्पि वस्सानन्ति अनेकसङ्ख्यम्पि वस्सानं, गणनरासिन्ति अत्थो. ‘‘पूगम्पि वस्सानी’’तिपि पाठो. तत्थ विभत्तिब्यत्तयेन सामिवचनस्स पच्चत्तवचनं कातब्बं, पूगन्ति वा एतस्स बहूनीति अत्थो वत्तब्बो. ‘‘पूगानी’’ति वापि पठन्ति, पुरिमपाठोयेव सब्बसुन्दरो. तत्थेव सो सीति सिया विमुत्तोति सो पुग्गलो तत्थेवाकिञ्चञ्ञायतने नानादुक्खेहि विमुत्तो सीतिभावप्पत्तो भवेय्य, निब्बानप्पत्तो सस्सतो हुत्वा तिट्ठेय्याति अधिप्पायो. चवेथ विञ्ञाणं तथाविधस्साति ‘‘उदाहु तथाविधस्स विञ्ञाणं अनुपादाय परिनिब्बायेय्या’’ति उच्छेदं पुच्छति, ‘‘पटिसन्धिग्गहणत्थं वापि भवेय्या’’ति पटिसन्धिम्पि तस्स पुच्छति.
तस्स विञ्ञाणं चवेय्याति तस्स आकिञ्चञ्ञायतने उप्पन्नस्स विञ्ञाणं चुतिं पापुणेय्य. उच्छिज्जेय्याति उच्छेदं भवेय्य. विनस्सेय्याति विनासं पापुणेय्य. न भवेय्याति अभावं गमेय्य. उपपन्नस्साति पटिसन्धिवसेन उपपन्नस्स.