११. जतुकण्णिमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
६५. एकादसमे जतुकण्णिसुत्ते – सुत्वानहं वीर अकामकामिन्ति अहं ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना (पारा. १; दी. नि. १.१५७, २५५, ३०१; अ. नि. ६.१०; सं. नि. ५.९९७) नयेन वीर कामानं अकामनतो अकामकामिं बुद्धं सुत्वा. अकाममागमन्ति निक्कामं भगवन्तं पुच्छितुं आगतोम्हि. सहजनेत्ताति सहजातसब्बञ्ञुतञ्ञाणचक्खु. यथातच्छन्ति यथातथं. ब्रूहि मेति पुन याचन्तो भणति. याचन्तो हि सहस्सक्खत्तुम्पि भणेय्य, को पन वादो द्विक्खत्तुं.
इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धोति इमेसं पदानं अत्थो हेट्ठा वुत्तोव. विज्जाहि पन चरणेन च सम्पन्नत्ता विज्जाचरणसम्पन्नो. तत्थ विज्जाति तिस्सोपि विज्जा अट्ठपि विज्जा. तिस्सो विज्जा भयभेरवसुत्ते (म. नि. १.३४ आदयो) वुत्तनयेन वेदितब्बा, अट्ठ अम्बट्ठसुत्ते (दी. नि. १.२५४ आदयो). तत्थ हि विपस्सनाञाणेन मनोमयिद्धिया च सह छ अभिञ्ञा परिग्गहेत्वा अट्ठ विज्जा वुत्ता. चरणन्ति सीलसंवरो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता भोजने मत्तञ्ञुता जागरियानुयोगो सत्त सद्धम्मा चत्तारि रूपावचरज्झानानीति इमे पन्नरस धम्मा वेदितब्बा. इमेयेव हि पन्नरस धम्मा यस्मा एतेहि चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं, तस्मा ‘‘चरण’’न्ति वुत्ता. यथाह – ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलवा होती’’ति (म. नि. २.२४) सब्बं मज्झिमपण्णासके वुत्तनयेन वेदितब्बं. भगवा इमाहि विज्जाहि इमिना च चरणेन समन्नागतो, तेन वुच्चति विज्जाचरणसम्पन्नोति. तत्थ विज्जासम्पदा भगवतो सब्बञ्ञुतं पूरेत्वा ठिता, चरणसम्पदा महाकारुणिकतं. सो सब्बञ्ञुताय सब्बसत्तानं अत्थानत्थं ञत्वा महाकारुणिकताय अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजेति, यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नो. तेनस्स सावका सुप्पटिपन्ना होन्ति, नो दुप्पटिपन्ना, विज्जाचरणविपन्नानञ्हि सावका अत्तन्तपादयो विय (पारा. अट्ठ. १.१).
सोभनगमनत्ता सुन्दरं ठानं गतत्ता सम्मा गतत्ता सम्मा च गदत्ता सुगतो. गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चति. तञ्च भगवतो सोभनं परिसुद्धमनवज्जं. किं पन तन्ति? अरियमग्गो. तेन हेस गमनेन खेमं दिसं असज्जमानो गतोति सोभनगमनत्ता सुगतो. सुन्दरञ्चेस ठानं गतो अमतं निब्बानन्ति सुन्दरं ठानं गतत्तापि सुगतो. सम्मा च गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो…पे… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो’’ति (महानि. ३८; चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७).
सम्मा वा गतो दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डा ताव समतिंसपारमीपूरिकाय सम्मा पटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं उच्छेदं कामसुखं अत्तकिलमथन्ति इमे च अन्ते अनुपगच्छन्तो गतोति सम्मा गतत्तापि सुगतो. सम्मा चेस गदति युत्तट्ठानेसु युत्तमेव वाचं भासतीति सम्मा गदत्तापि सुगतो.
तत्रिदं साधकसुत्तं –
‘‘यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाय. यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं. सा च परेसं पिया मनापा, न तं तथागतो वाचं भासति. यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति. यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाया’’ति (म. नि. २.८६).
एवं सम्मा गदत्तापि सुगतोति वेदितब्बो.
सब्बथा विदितलोकत्ता पन लोकविदू. सो हि भगवा सभावतो समुदयतो निरोधतो निरोधूपायतोति सब्बथा लोकं अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि. यथाह –
‘‘यत्थ खो, आवुसो, न जायति न जीयति न मीयति न चवति न उपपज्जति, नाहं तं गमनेन लोकस्स अन्तं ञातेय्यं दट्ठेय्यं पत्तेय्यन्ति वदामि. न चाहं, आवुसो, अप्पत्वाव लोकस्स अन्तं दुक्खस्स अन्तकिरियं वदामि. अपि चाहं, आवुसो, इमस्मिंयेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञपेमि लोकसमुदयञ्च लोकनिरोधञ्च लोकनिरोधगामिनिञ्च पटिपदं (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५).
‘‘गमनेन न पत्तब्बो, लोकस्सन्तो कुदाचनं;
न च अप्पत्वा लोकन्तं, दुक्खा अत्थि पमोचनं.
‘‘तस्मा हवे लोकविदू सुमेधो, लोकन्तगू वुसितब्रह्मचरियो;
लोकस्स अन्तं समितावि ञत्वा, नासीसती लोकमिमं परञ्चा’’ति. (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५);
अपि च – तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति. तत्थ ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति (पटि. म. १.११२) आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो. ‘‘सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वा’’ति (दी. नि. १.४२१; म. नि. १.२६९; सं. नि. ४.४१६; विभ. ९३७) आगतट्ठाने सत्तलोको.
‘‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना;
ताव सहस्सधा लोको, एत्थ ते वत्तती वसो’’ति. (म. नि. १.५०३) –
आगतट्ठाने ओकासलोको. तम्पि भगवा सब्बथा अवेदि. तथा हिस्स ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका. द्वे लोका नामञ्च रूपञ्च. तयो लोका तिस्सो वेदना. चत्तारो लोका चत्तारो आहारा. पञ्च लोका पञ्चुपादानक्खन्धा. छ लोका छ अज्झत्तिकानि आयतनानि. सत्त लोका सत्त विञ्ञाणट्ठितियो. अट्ठ लोका अट्ठ लोकधम्मा. नव लोका नव सत्तावासा. दस लोका दसायतनानि. द्वादस लोका द्वादसायतनानि. अट्ठारसलोका अट्ठारस धातुयो’’ति (पटि. म. १.११२) अयं सङ्खारलोकोपि सब्बथा विदितो.
यस्मा पनेस सब्बेसम्पि सत्तानं आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये, स्वाकारे द्वाकारे, सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये, भब्बे अभब्बे सत्ते जानाति. तस्मास्स सत्तलोकोपि सब्बथा विदितो. यथा च सत्तलोको, एवं ओकासलोकोपि. तथा हेस एकं चक्कवाळं आयामतो च वित्थारतो च योजनानं द्वादस सतसहस्सानि चतुतिंस सतानि च पञ्ञासञ्च योजनानि. परिक्खेपतो –
सब्बं सतसहस्सानि, छत्तिंस परिमण्डलं;
दस चेव सहस्सानि, अड्ढुड्ढानि सतानि च.
तत्थ –
दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धरा.
तस्सायेव सन्धारकं –
चत्तारि सतसहस्सानि, अट्ठेव नहुतानि च;
एत्तकं बहलत्तेन, जलं वाते पतिट्ठितं.
तस्सापि सन्धारको –
नव सतसहस्सानि, मालुतो नभमुग्गतो;
सट्ठि चेव सहस्सानि, एसा लोकस्स सण्ठिति.
एवं सण्ठिते चेत्थ योजनानं –
चतुरासीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, सिनेरु पब्बतुत्तमो.
ततो उपड्ढुपड्ढेन, पमाणेन यथाक्कमं;
अज्झोगाळ्हुग्गता दिब्बा, नानारतनचित्तिता.
युगन्धरो ईसधरो, करवीको सुदस्सनो;
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरि ब्रहा.
एते सत्त महासेला, सिनेरुस्स समन्ततो;
महाराजानमावासा, देवयक्खनिसेविता.
योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतो;
योजनानं सहस्सानि, तीणि आयतवित्थतो.
चतुरासीतिसहस्सेहि, कूटेहि पटिमण्डितो;
तिपञ्चयोजनक्खन्ध-परिक्खेपा नगव्हया.
पञ्ञासयोजनक्खन्ध-साखायामा समन्ततो;
सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता;
जम्बू यस्सानुभावेन, जम्बुदीपो पकासितो. (विसुद्धि. १.१३७; ध. स. अट्ठ. ५८४);
यञ्चेतं जम्बुया पमाणं, एतदेव असुरानं चित्तपाटलिया, गरुळानं सिम्बलिरुक्खस्स, अपरगोयाने कदम्बस्स, उत्तरकुरूसु कप्परुक्खस्स, पुब्बविदेहे सिरीसस्स, तावतिंसेसु पारिच्छत्तकस्साति. तेनाहु पोराणा –
‘‘पाटली सिम्बली जम्बू, देवानं पारिच्छत्तको;
कदम्बो कप्परुक्खो च, सिरीसेन भवति सत्तमं.
‘‘द्वे असीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे;
अच्चुग्गतो तावदेव, चक्कवाळसिलुच्चयो;
परिक्खिपित्वा तं सब्बं, लोकधातुमयं ठितो’’ति. (विसुद्धि. १.१३७; ध. स. अट्ठ. ५८४);
तत्थ चन्दमण्डलं एकूनपञ्ञासयोजनं, सूरियमण्डलं पञ्ञासयोजनं, तावतिंसभवनं दससहस्सयोजनं, तथा असुरभवनं अवीचिमहानिरयो जम्बुदीपो च. अपरगोयानं सत्तसहस्सयोजनं. तथा पुब्बविदेहो. उत्तरकुरु अट्ठसहस्सयोजनो. एकमेको चेत्थ महादीपो पञ्चसतपञ्चसतपरित्तदीपपरिवारो. तं सब्बम्पि एकं चक्कवाळं एका लोकधातु. तदन्तरेसु लोकन्तरिकनिरया. एवं अनन्तानि चक्कवाळानि अनन्ता लोकधातुयो भगवा अनन्तेन बुद्धञाणेन अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि. एवमस्स ओकासलोकोपि सब्बथा विदितो. एवम्पि सब्बथा विदितलोकत्ता लोकविदू.
अत्तनो पन गुणेहि विसिट्ठतरस्स कस्सचि अभावतो नत्थि एतस्स उत्तरोति अनुत्तरो. तथा हेस सीलगुणेनपि सब्बं लोकं अभिभवति समाधि…पे… पञ्ञा… विमुत्ति… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनपि. सीलगुणेनपि असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो…पे… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनपि. यथाह – ‘‘न खो पनाहं पस्सामि सदेवके लोके…पे… सदेवमनुस्साय अत्तना सीलसम्पन्नतर’’न्ति (सं. नि. १.१७३; अ. नि. ४.२१) वित्थारो.
एवं अग्गपसादसुत्तादीनि (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) ‘‘न मे आचरियो अत्थी’’तिआदिका (म. नि. १.२८५; महाव. ११; कथा. ४०५; मि. प. ४.५.११) गाथायो च वित्थारेतब्बा.
पुरिसदम्मे सारेतीति पुरिसदम्मसारथि, दमेति विनेतीति वुत्तं होति. तत्थ पुरिसदम्माति अदन्ता दमेतुं युत्ता तिरच्छानपुरिसापि मनुस्सपुरिसापि अमनुस्सपुरिसापि. तथा हि भगवता तिरच्छानपुरिसापि अपलालो नागराजा चूळोदरो महोदरो अग्गिसिखो धूमसिखो अरवाळो नागराजा धनपालको हत्थीति एवमादयो दमिता निब्बिसा कता, सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापिता. मनुस्सपुरिसापि सच्चकनिगण्ठपुत्तअम्बट्ठमाणवपोक्खरसातिसोणदन्तकूटदन्तादयो. अमनुस्सपुरिसापि आळवकसूचिलोमखरलोमयक्खसक्कदेवराजादयो दमिता विनीता विचित्रेहि विनयनूपायेहि. ‘‘अहं खो केसि पुरिसदम्मे सण्हेनपि विनेमि, फरुसेनपि विनेमि, सण्हफरुसेनपि विनेमी’’ति (अ. नि. ४.१११) इदञ्चेत्थ सुत्तं वित्थारेतब्बं. अपि च भगवा विसुद्धसीलादीनं पठमज्झानादीनि सोतापन्नादीनञ्च उत्तरिमग्गपटिपदं आचिक्खन्तो दन्तेपि दमेतियेव.
अथ वा अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथीति एकमेविदं अत्थपदं. भगवा हि तथा पुरिसदम्मे सारेति, यथा एकपल्लङ्केनेव निसिन्ना अट्ठ दिसा असज्जमाना धावन्ति. तस्मा ‘‘अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी’’ति वुच्चति. ‘‘हत्थिदमकेन, भिक्खवे, हत्थि दम्मो सारितो एकंयेव दिसं धावती’’ति इदञ्चेत्थ सुत्तं (म. नि. ३.३१२) वित्थारेतब्बं.
वीरियवाति अरियमग्गेन सब्बपापकेहि विरतो. पहूति पभू. विसवीति परसन्ताने वीरियुप्पादको. अलमत्तोति समत्थचित्तो.
विरतोति अरियमग्गेन विरतत्ता आयतिं अप्पटिसन्धिको. सब्बपापकेहि निरयदुक्खं अतिच्चाति आयतिं अप्पटिसन्धिताय निरयदुक्खं अतिच्च ठितो. वीरियवासोति वीरियनिकेतो. सो वीरियवाति सो खीणासवो ‘‘वीरियवा’’ति वत्तब्बतं अरहति. पधानवा वीरो तादीति इमानि पनस्स थुतिवचनानि. सो हि पधानवा मग्गज्झानपधानेन, वीरो किलेसारिविद्धंसनसमत्थताय, तादि निब्बिकारताय पवुच्चते तथत्ताति तथारूपो ‘‘वीरियवा’’ति पवुच्चति.
ते कामकामिनोति एते रूपादिवत्थुकामे इच्छन्ता. रागरागिनोति रागेन रञ्जिता. सञ्ञासञ्ञिनोति रागसञ्ञाय सञ्ञिनो. न कामे कामेतीति रूपादिवत्थुकामे न पत्थेति. अकामोति कामेहि विरहितो. निक्कामोति निक्कन्तकामो.
सब्बञ्ञुतञ्ञाणन्ति तियद्धगतं सब्बनेय्यपथं जानातीति सब्बञ्ञू, तस्स भावो सब्बञ्ञुता, सब्बञ्ञुता एव ञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातं नेत्तञ्च वासनाय सह किलेसे पराजेत्वा जितत्ता जिनभावो च अपुब्बं अचरिमं अपुरे अपच्छा एकस्मिं खणे एकस्मिं काले उप्पन्नो पुब्बन्ततो उद्धं पन्नोति उप्पन्नो.
६६. तेजी तेजसाति तेजेन समन्नागतो तेजसा अभिभुय्य. यमहं विजञ्ञं जातिजराय इध विप्पहानन्ति यं अहं जातिजराय पहानभूतं धम्मं इधेव जानेय्यं.
जगतीति पथवी. सब्बं आकासगतन्ति सकलं आकासे पवत्तं पत्थटं. तमगतन्ति तममेव तमगतं अन्धकारं यथा गूथगतं मुत्तगतन्ति. अभिविहच्चाति नासेत्वा. अन्धकारं विधमित्वाति चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिनिवारकं अन्धकारं पलापेत्वा. आलोकं दस्सयित्वाति सूरियालोकं दस्सयित्वा. आकासेति अजटाकासे. अन्तलिक्खेति अन्तरधातुसमत्थतुच्छोकासे. गगनपथेति देवतानं गमनमग्गे गच्छति. सब्बं अभिसङ्खारसमुदयन्ति सकलं कम्मं समुदयं उप्पादं, तण्हन्ति अत्थो. किलेसतमं अविज्जन्धकारं विधमित्वाति किलेसतमसङ्खातं अञ्ञाणं अविज्जन्धकारं नीहरित्वा नासेत्वा. ञाणालोकं पञ्ञालोकं दस्सयित्वा. वत्थुकामे परिजानित्वाति रूपादिवत्थुकामे ञाततीरणपरिञ्ञाय जानित्वा. किलेसकामे पहायाति उपतापनसङ्खाते किलेसकामे पहानपरिञ्ञाय पजहित्वा.
६७. अथस्स भगवा तं धम्मं आचिक्खन्तो उपरूपरिगाथायो अभासि. तत्थ नेक्खम्मं दट्ठु खेमतोति निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं ‘‘खेम’’न्ति दिस्वा. उग्गहितन्ति तण्हावसेन दिट्ठिवसेन गहितं. निरत्तं वाति निरस्सितब्बं वा, मुञ्चितब्बन्ति वुत्तं होति. मा ते विज्जित्थाति मा ते अहोसि. किञ्चनन्ति रागादिकिञ्चनं, तम्पि ते मा विज्जित्थ.
मुञ्चितब्बन्ति मुञ्चित्वा न पुन गहेतब्बं. विजहितब्बन्ति चजितब्बं. विनोदेतब्बन्ति खिपितब्बं. ब्यन्तीकातब्बन्ति विगतन्तं कातब्बं. अनभावं गमेतब्बन्ति अनु अनु अभावं गमेतब्बं.
६८-९. पुब्बेति अतीते सङ्खारे आरब्भ उप्पन्नकिलेसा. ब्राह्मणाति भगवा जतुकण्णिं आलपति. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव.
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति.
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
जतुकण्णिमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.