चतुत्थगाथावण्णना
४. एवं याव उपचारतो अप्पनाकोटि, ताव सङ्खेपेन मेत्ताभावनं दस्सेत्वा इदानि वित्थारतोपि तं दस्सेतुं ‘‘ये केची’’ति गाथाद्वयमाह. अथ वा यस्मा पुथुत्तारम्मणे परिचितं चित्तं न आदिकेनेव एकत्ते सण्ठाति आरम्मणप्पभेदं पन अनुगन्त्वा अनुगन्त्वा कमेन सण्ठाति, तस्मा तस्स तसथावरादिदुकतिकप्पभेदे आरम्मणे अनुगन्त्वा अनुगन्त्वा सण्ठानत्थम्पि ‘‘ये केची’’ति गाथाद्वयमाह. अथ वा यस्मा यस्स यं आरम्मणं विभूतं होति, तस्स तत्थ चित्तं सुखं तिट्ठति, तस्मा तेसं भिक्खूनं यस्स यं विभूतं आरम्मणं, तस्स तत्थ चित्तं सण्ठापेतुकामो तसथावरादिदुकतिकारम्मणभेददीपकं ‘‘ये केची’’ति इमं गाथाद्वयमाह.
एत्थ हि तसथावरदुकं दिट्ठादिट्ठदुकं दूरसन्तिकदुकं भूतसम्भवेसिदुकन्ति चत्तारो दुके, दीघादीहि च छहि पदेहि मज्झिमपदस्स तीसु अणुकपदस्स च द्वीसु तिकेसु अत्थसम्भवतो दीघरस्समज्झिमतिकं महन्ताणुकमज्झिमतिकं थूलाणुकमज्झिमतिकन्ति तयो तिके च दीपेति. तत्थ ये केचीति अनवसेसवचनं. पाणा एव भूता पाणभूता. अथ वा पाणन्तीति पाणा, एतेन अस्सासपस्सासप्पटिबद्धे पञ्चवोकारसत्ते गण्हाति. भवन्तीति भूता, एतेन एकवोकारचतुवोकारसत्ते गण्हाति. अत्थीति सन्ति संविज्जन्ति.
एवं ‘‘ये केचि पाणभूतत्थी’’ति इमिना वचनेन दुकतिकेहि सङ्गहेतब्बे सब्बसत्ते एकतो दस्सेत्वा इदानि सब्बेपि ते तसा वा थावरा व नवसेसाति इमिना दुकेन सङ्गहेत्वा दस्सेति.
तत्थ तसन्तीति तसा, सतण्हानं सभयानञ्चेतं अधिवचनं. तिट्ठन्तीति थावरा, पहीनतण्हाभयानं अरहतं एतं अधिवचनं. नत्थि तेसं अवसेसन्ति अनवसेसा, सब्बेपीति वुत्तं होति. यञ्च दुतियगाथाय अन्ते वुत्तं, तं सब्बदुकतिकेहि सम्बन्धितब्बं ‘‘ये केचि पाणभूतत्थि तसा वा थावरा वा अनवसेसा, इमेपि सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता. एवं याव भूता वा सम्भवेसी वा, इमेपि सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता’’ति.
इदानि दीघरस्समज्झिमादितिकत्तयदीपकेसु दीघा वातिआदीसु छसु पदेसु दीघाति दीघत्तभावा नागमच्छगोधादयो. अनेकब्यामसतप्पमाणापि हि महासमुद्दे नागानं अत्तभावा अनेकयोजनप्पमाणा च मच्छगोधादीनं अत्तभावा होन्ति. महन्ताति महन्तत्तभावा जले मच्छकच्छपादयो, थले हत्थिनागादयो, अमनुस्सेसु दानवादयो. आह च ‘‘राहुग्गं अत्तभावीन’’न्ति (अ. नि. ४.१५). तस्स हि अत्तभावो उब्बेधेन चत्तारि योजनसहस्सानि अट्ठ च योजनसतानि, बाहू द्वादसयोजनसतपरिमाणा, पञ्ञासयोजनं भमुकन्तरं, तथा अङ्गुलन्तरिका, हत्थतलानि द्वे योजनसतानीति. मज्झिमाति अस्सगोणमहिंससूकरादीनं अत्तभावा. रस्सकाति तासु तासु जातीसु वामनादयो दीघमज्झिमेहि ओमकप्पमाणा सत्ता. अणुकाति मंसचक्खुस्स अगोचरा दिब्बचक्खुविसया उदकादीसु निब्बत्ता सुखुमत्तभावा सत्ता ऊकादयो वा. अपिच ये तासु तासु जातीसु महन्तमज्झिमेहि थूलमज्झिमेहि च ओमकप्पमाणा सत्ता, ते अणुकाति वेदितब्बा. थूलाति परिमण्डलत्तभावा सिप्पिकसम्बुकादयो सत्ता.