नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
खुद्दकनिकाये
खुद्दकपाठ-अट्ठकथा
गन्थारम्भकथा
बुद्धं सरणं गच्छामि;
धम्मं सरणं गच्छामि;
सङ्घं सरणं गच्छामीति.
अयं सरणगमननिद्देसो खुद्दकानं आदि.
इमस्स दानि अत्थं परमत्थजोतिकाय खुद्दकट्ठकथाय विवरितुं विभजितुं उत्तानीकातुं इदं वुच्चति –
उत्तमं वन्दनेय्यानं, वन्दित्वा रतनत्तयं;
खुद्दकानं करिस्सामि, केसञ्चि अत्थवण्णनं.
खुद्दकानं गम्भीरत्ता, किञ्चापि अतिदुक्करा;
वण्णना मादिसेनेसा, अबोधन्तेन सासनं.
अज्जापि तु अब्बोच्छिन्नो, पुब्बाचरियनिच्छयो;
तथेव च ठितं यस्मा, नवङ्गं सत्थुसासनं.
तस्माहं कातुमिच्छामि, अत्थसंवण्णनं इमं;
सासनञ्चेव निस्साय, पोराणञ्च विनिच्छयं.
सद्धम्मबहुमानेन, नात्तुक्कंसनकम्यता;
नाञ्ञेसं वम्भनत्थाय, तं सुणाथ समाहिताति.
खुद्दकववत्थानं
तत्थ ‘‘खुद्दकानं करिस्सामि, केसञ्चि अत्थवण्णन’’न्ति वुत्तत्ता खुद्दकानि ताव ववत्थपेत्वा पच्छा अत्थवण्णनं करिस्सामि. खुद्दकानि नाम खुद्दकनिकायस्स एकदेसो, खुद्दकनिकायो नाम पञ्चन्नं निकायानं एकदेसो. पञ्च निकाया नाम –
दीघमज्झिमसंयुत्त, अङ्गुत्तरिकखुद्दका;
निकाया पञ्च गम्भीरा, धम्मतो अत्थतो चिमे.
तत्थ ब्रह्मजालसुत्तादीनि चतुत्तिंस सुत्तानि दीघनिकायो. मूलपरियायसुत्तादीनि दियड्ढसतं द्वे च सुत्तानि मज्झिमनिकायो. ओघतरणसुत्तादीनि सत्त सुत्तसहस्सानि सत्त च सुत्तसतानि द्वासट्ठि च सुत्तानि संयुत्तनिकायो. चित्तपरियादानसुत्तादीनि नव सुत्तसहस्सानि पञ्च च सुत्तसतानि सत्तपञ्ञासञ्च सुत्तानि अङ्गुत्तरनिकायो. खुद्दकपाठो, धम्मपदं, उदानं, इतिवुत्तकं, सुत्तनिपातो, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, जातकं, निद्देसो, पटिसम्भिदा, अपदानं, बुद्धवंसो, चरियापिटकं, विनयाभिधम्मपिटकानि, ठपेत्वा वा चत्तारो निकाये अवसेसं बुद्धवचनं खुद्दकनिकायो.
कस्मा पनेस खुद्दकनिकायोति वुच्चति? बहूनं खुद्दकानं धम्मक्खन्धानं समूहतो निवासतो च. समूहनिवासा हि ‘‘निकायो’’ति वुच्चन्ति. ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकनिकायम्पि समनुपस्सामि एवं चित्तं, यथयिदं, भिक्खवे, तिरच्छानगता पाणा (सं. नि. ३.१००). पोणिकनिकायो, चिक्खल्लिकनिकायो’’ति एवमादीनि चेत्थ साधकानि सासनतो लोकतो च. अयमस्स खुद्दकनिकायस्स एकदेसो. इमानि सुत्तन्तपिटकपरियापन्नानि अत्थतो विवरितुं विभजितुं उत्तानीकातुञ्च अधिप्पेतानि खुद्दकानि, तेसम्पि खुद्दकानं सरणसिक्खापदद्वत्तिंसाकारकुमारपञ्हमङ्गलसुत्त- रतनसुत्ततिरोकुट्टनिधिकण्डमेत्तसुत्तानं वसेन नवप्पभेदो खुद्दकपाठो आदि आचरियपरम्पराय वाचनामग्गं आरोपितवसेन न भगवता वुत्तवसेन. भगवता हि वुत्तवसेन –
‘‘अनेकजातिसंसारं, सन्धाविस्सं अनिब्बिसं;
गहकारं गवेसन्तो, दुक्खा जाति पुनप्पुनं.
‘‘गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसि;
सब्बा ते फासुका भग्गा, गहकूटं विसङ्खतं;
विसङ्खारगतं चित्तं, तण्हानं खयमज्झगा’’ति. (ध. प. १५३-१५४) –
इदं गाथाद्वयं सब्बस्सापि बुद्धवचनस्स आदि. तञ्च मनसाव वुत्तवसेन, न वचीभेदं कत्वा वुत्तवसेन. वचीभेदं पन कत्वा वुत्तवसेन –
‘‘यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा,
आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स;
अथस्स कङ्खा वपयन्ति सब्बा,
यतो पजानाति सहेतुधम्म’’न्ति. (उदा. १; महाव. १) –
अयं गाथा आदि. तस्मा य्वायं नवप्पभेदो खुद्दकपाठो इमेसं खुद्दकानं आदि, तस्स आदितो पभुति अत्थसंवण्णनं आरभिस्सामि.
निदानसोधनं
तस्स चायमादि ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, सङ्घं सरणं गच्छामी’’ति. तस्सायं अत्थवण्णनाय मातिका –
‘‘केन कत्थ कदा कस्मा, भासितं सरणत्तयं;
कस्मा चिधादितो वुत्त, मवुत्तमपि आदितो.
‘‘निदानसोधनं कत्वा, एवमेत्थ ततो परं;
बुद्धं सरणगमनं, गमकञ्च विभावये.
‘‘भेदाभेदं फलञ्चापि, गमनीयञ्च दीपये;
धम्मं सरणमिच्चादि, द्वयेपेस नयो मतो.
‘‘अनुपुब्बववत्थाने, कारणञ्च विनिद्दिसे;
सरणत्तयमेतञ्च, उपमाहि पकासये’’ति.
तत्थ पठमगाथाय ताव इदं सरणत्तयं केन भासितं, कत्थ भासितं, कदा भासितं, कस्मा भासितं अवुत्तमपिचादितो तथागतेन कस्मा इधादितो वुत्तन्ति पञ्च पञ्हा.
तेसं विस्सज्जना केन भासितन्ति भगवता भासितं, न सावकेहि, न इसीहि, न देवताहि. कत्थाति बाराणसियं इसिपतने मिगदाये. कदाति आयस्मन्ते यसे सद्धिं सहायकेहि अरहत्तं पत्ते एकसट्ठिया अरहन्तेसु बहुजनहिताय लोके धम्मदेसनं करोन्तेसु. कस्माति पब्बज्जत्थञ्च उपसम्पदत्थञ्च. यथाह –
‘‘एवञ्च पन, भिक्खवे, पब्बाजेतब्बो उपसम्पादेतब्बो. पठमं केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादापेत्वा एकंसं उत्तरासङ्गं कारापेत्वा भिक्खूनं पादे वन्दापेत्वा उक्कुटिकं निसीदापेत्वा अञ्जलिं पग्गण्हापेत्वा ‘एवं वदेही’ति वत्तब्बो ‘बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि, सङ्घं सरणं गच्छामी’’’ति (महाव. ३४).
कस्मा चिधादितो वुत्तन्ति इदञ्च नवङ्गं सत्थुसासनं तीहि पिटकेहि सङ्गण्हित्वा वाचनामग्गं आरोपेन्तेहि पुब्बाचरियेहि यस्मा इमिना मग्गेन देवमनुस्सा उपासकभावेन वा पब्बजितभावेन वा सासनं ओतरन्ति, तस्मा सासनोतारस्स मग्गभूतत्ता इध खुद्दकपाठे आदितो वुत्तन्ति ञातब्बं.
कतं निदानसोधनं.
१. सरणत्तयवण्णना
बुद्धविभावना
इदानि यं वुत्तं ‘‘बुद्धं सरणगमनं, गमकञ्च विभावये’’ति, तत्थ सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणनिमित्तानुत्तरविमोक्खाधिगमपरिभावितं खन्धसन्तानमुपादाय, पञ्ञत्तितो सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं वा सच्चाभिसम्बोधिमुपादाय पञ्ञत्तितो सत्तविसेसो बुद्धो. यथाह –
‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो, बलेसु च वसीभाव’’न्ति (महानि. १९२; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६१).
अयं ताव अत्थतो बुद्धविभावना.
ब्यञ्जनतो पन ‘‘बुज्झिताति बुद्धो, बोधेताति बुद्धो’’ति एवमादिना नयेन वेदितब्बो. वुत्तञ्चेतं –
‘‘बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धो? बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो, सब्बञ्ञुताय बुद्धो, सब्बदस्साविताय बुद्धो, अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो, विकसिताय बुद्धो, खीणासवसङ्खातेन बुद्धो, निरुपक्किलेससङ्खातेन बुद्धो, एकन्तवीतरागोति बुद्धो, एकन्तवीतदोसोति बुद्धो, एकन्तवीतमोहोति बुद्धो, एकन्तनिक्किलेसोति बुद्धो, एकायनमग्गं गतोति बुद्धो, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धो, अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा बुद्धो. बुद्धोति नेतं नामं मातरा कतं, न पितरा कतं, न भातरा कतं, न भगिनिया कतं, न मित्तामच्चेहि कतं, न ञातिसालोहितेहि कतं, न समणब्राह्मणेहि कतं, न देवताहि कतं, विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं बुद्धो’’ति (महानि. १९२; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६२).
एत्थ च यथा लोके अवगन्ता अवगतोति वुच्चति, एवं बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो. यथा पण्णसोसा वाता पण्णसुसाति वुच्चन्ति, एवं बोधेता पजायाति बुद्धो. सब्बञ्ञुताय बुद्धोति सब्बधम्मबुज्झनसमत्थाय बुद्धिया बुद्धोति वुत्तं होति. सब्बदस्साविताय बुद्धोति सब्बधम्मबोधनसमत्थाय बुद्धिया बुद्धोति वुत्तं होति. अनञ्ञनेय्यताय बुद्धोति अञ्ञेन अबोधितो सयमेव बुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति. विकसिताय बुद्धोति नानागुणविकसनतो पदुममिव विकसनट्ठेन बुद्धोति वुत्तं होति. खीणासवसङ्खातेन बुद्धोति एवमादीहि चित्तसङ्कोचकरधम्मपहानतो निद्दाक्खयविबुद्धो पुरिसो विय सब्बकिलेसनिद्दाक्खयविबुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति. एकायनमग्गं गतोति बुद्धोति बुद्धियत्थानं गमनत्थपरियायतो यथा मग्गं गतोपि पुरिसो गतोति वुच्चति, एवं एकायनमग्गं गतत्तापि बुद्धोति वुच्चतीति दस्सेतुं वुत्तं. एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धोति न परेहि बुद्धत्ता बुद्धो, किन्तु सयमेव अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति. अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा बुद्धोति बुद्धि बुद्धं बोधोति परियायवचनमेतं. तत्थ यथा नीलरत्तगुणयोगतो ‘‘नीलो पटो, रत्तो पटो’’ति वुच्चति, एवं बुद्धिगुणयोगतो बुद्धोति ञापेतुं वुत्तं होति. ततो परं बुद्धोति नेतं नामन्ति एवमादि अत्थमनुगता अयं पञ्ञत्तीति बोधनत्थं वुत्तन्ति एवरूपेन नयेन सब्बेसं पदानं बुद्धसद्दस्स साधनसमत्थो अत्थो वेदितब्बो.
अयं ब्यञ्जनतोपि बुद्धविभावना.
सरणगमनगमकविभावना
इदानि सरणगमनादीसु हिंसतीति सरणं, सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुक्खं दुग्गतिं परिक्किलेसं हिंसति विधमति नीहरति निरोधेतीति अत्थो. अथ वा हिते पवत्तनेन अहिता च निवत्तनेन सत्तानं भयं हिंसतीति बुद्धो, भवकन्तारा उत्तरणेन अस्सासदानेन च धम्मो, अप्पकानम्पि कारानं विपुलफलपटिलाभकरणेन सङ्घो. तस्मा इमिनापि परियायेन तं रतनत्तयं सरणं. तप्पसादतग्गरुताहि विहतविद्धंसितकिलेसो तप्परायणताकारप्पवत्तो अपरप्पच्चयो वा चित्तुप्पादो सरणगमनं. तंसमङ्गी सत्तो तं सरणं गच्छति, वुत्तप्पकारेन चित्तुप्पादेन ‘‘एस मे सरणं, एस मे परायण’’न्ति एवमेतं उपेतीति अत्थो. उपेन्तो च ‘‘एते मयं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छाम, धम्मञ्च, उपासके नो भगवा धारेतू’’ति तपुस्सभल्लिकादयो विय समादानेन वा, ‘‘सत्था मे, भन्ते, भगवा, सावकोहमस्मी’’ति (सं. नि. २.१५४) महाकस्सपादयो विय सिस्सभावूपगमनेन वा, ‘‘एवं वुत्ते ब्रह्मायु ब्राह्मणो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा तिक्खत्तुं उदानं उदानेसि ‘नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स. नमो तस्स…पे… सम्मासम्बुद्धस्सा’’’ति (म. नि. २.३८८) ब्रह्मायुआदयो विय तप्पोणत्तेन वा, कम्मट्ठानानुयोगिनो विय अत्तसन्निय्यातनेन वा, अरियपुग्गला विय सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेन वाति अनेकप्पकारं विसयतो किच्चतो च उपेति.
अयं सरणगमनस्स गमकस्स च विभावना.
भेदाभेदफलदीपना
इदानि ‘‘भेदाभेदं फलञ्चापि, गमनीयञ्च दीपये’’ति वुत्तानं भेदादीनं अयं दीपना, एवं सरणगतस्स पुग्गलस्स दुविधो सरणगमनभेदो – सावज्जो च अनवज्जो च. अनवज्जो कालकिरियाय, सावज्जो अञ्ञसत्थरि वुत्तप्पकारप्पवत्तिया, तस्मिञ्च वुत्तप्पकारविपरीतप्पवत्तिया. सो दुविधोपि पुथुज्जनानमेव. बुद्धगुणेसु अञ्ञाणसंसयमिच्छाञाणप्पवत्तिया अनादरादिप्पवत्तिया च तेसं सरणं संकिलिट्ठं होति. अरियपुग्गला पन अभिन्नसरणा चेव असंकिलिट्ठसरणा च होन्ति. यथाह ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो अञ्ञं सत्थारं उद्दिसेय्या’’ति (अ. नि. १.२७६; म. नि. ३.१२८; विभ. ८०९). पुथुज्जना तु यावदेव सरणभेदं न पापुणन्ति, तावदेव अभिन्नसरणा. सावज्जोव नेसं सरणभेदो, संकिलेसो च अनिट्ठफलदो होति. अनवज्जो अविपाकत्ता अफलो, अभेदो पन फलतो इट्ठमेव फलं देति.
यथाह –
‘‘येकेचि बुद्धं सरणं गतासे, न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;
पहाय मानुसं देहं, देवकायं परिपूरेस्सन्ती’’ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);
तत्र च ये सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेन सरणं गता, ते अपायं न गमिस्सन्ति. इतरे पन सरणगमनेन न गमिस्सन्तीति एवं गाथाय अधिप्पायो वेदितब्बो.
अयं ताव भेदाभेदफलदीपना.
गमनीयदीपना
गमनीयदीपनायं चोदको आह – ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति एत्थ यो बुद्धं सरणं गच्छति, एस बुद्धं वा गच्छेय्य सरणं वा, उभयथापि च एकस्स वचनं निरत्थकं. कस्मा? गमनकिरियाय कम्मद्वयाभावतो. न हेत्थ ‘‘अजं गामं नेती’’तिआदीसु विय द्विकम्मकत्तं अक्खरचिन्तका इच्छन्ति.
‘‘गच्छतेव पुब्बं दिसं, गच्छति पच्छिमं दिस’’न्तिआदीसु (सं. नि. १.१५९; ३.८७) विय सात्थकमेवाति चे? न, बुद्धसरणानं समानाधिकरणभावस्सानधिप्पेततो. एतेसञ्हि समानाधिकरणभावे अधिप्पेते पटिहतचित्तोपि बुद्धं उपसङ्कमन्तो बुद्धं सरणं गतो सिया. यञ्हि तं बुद्धोति विसेसितं सरणं, तमेवेस गतोति. ‘‘एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तम’’न्ति (ध. प. १९२) वचनतो समानाधिकरणत्तमेवाति चे? न, तत्थेव तब्भावतो. तत्थेव हि गाथापदे एतं बुद्धादिरतनत्तयं सरणगतानं भयहरणत्तसङ्खाते सरणभावे अब्यभिचरणतो ‘‘खेममुत्तमञ्च सरण’’न्ति अयं समानाधिकरणभावो अधिप्पेतो, अञ्ञत्थ तु गमिसम्बन्धे सति सरणगमनस्स अप्पसिद्धितो अनधिप्पेतोति असाधकमेतं. ‘‘एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति एत्थ गमिसम्बन्धेपि सरणगमनपसिद्धितो समानाधिकरणत्तमेवाति चे? न पुब्बे वुत्तदोसप्पसङ्गतो. तत्रापि हि समानाधिकरणभावे सति एतं बुद्धधम्मसङ्घसरणं पटिहतचित्तोपि आगम्म सब्बदुक्खा पमुच्चेय्याति एवं पुब्बे वुत्तदोसप्पसङ्गो एव सिया, न च नो दोसेन अत्थि अत्थोति असाधकमेतं. यथा ‘‘ममञ्हि, आनन्द, कल्याणमित्तं आगम्म जातिधम्मा सत्ता जातिया परिमुच्चन्ती’’ति (सं. नि. १.१२९) एत्थ भगवतो कल्याणमित्तस्स आनुभावेन परिमुच्चमाना सत्ता ‘‘कल्याणमित्तं आगम्म परिमुच्चन्ती’’ति वुत्ता. एवमिधापि बुद्धधम्मसङ्घस्स सरणस्सानुभावेन मुच्चमानो ‘‘एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति वुत्तोति एवमेत्थ अधिप्पायो वेदितब्बो.
एवं सब्बथापि न बुद्धस्स गमनीयत्तं युज्जति, न सरणस्स, न उभयेसं, इच्छितब्बञ्च गच्छामीति निद्दिट्ठस्स गमकस्स गमनीयं, ततो वत्तब्बा एत्थ युत्तीति. वुच्चते –
बुद्धोयेवेत्थ गमनीयो, गमनाकारदस्सनत्थं तु तं सरणवचनं, बुद्धं सरणन्ति गच्छामि. एस मे सरणं, एस मे परायणं, अघस्स, ताता, हितस्स च विधाताति इमिना अधिप्पायेन एतं गच्छामि भजामि सेवामि पयिरुपासामि, एवं वा जानामि बुज्झामीति. येसञ्हि धातूनं गतिअत्थो बुद्धिपि तेसं अत्थोति. इति-सद्दस्स अप्पयोगा अयुत्तमिति चे? तं न. तत्थ सिया – यदि चेत्थ एवमत्थो भवेय्य, ततो ‘‘अनिच्चं रूपं अनिच्चं रूपन्ति यथाभूतं पजानाती’’ति एवमादीसु (सं. नि. ३.५५, ८५) विय इति-सद्दो पयुत्तो सिया, न च पयुत्तो, तस्मा अयुत्तमेतन्ति. तञ्च न, कस्मा? तदत्थसम्भवा. ‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च सङ्घञ्च सरणं गतो’’ति एवमादीसु (ध. प. १९०) विय इधापि इति-सद्दस्स अत्थो सम्भवति, न च विज्जमानत्थसम्भवा इति-सद्दा सब्बत्थ पयुज्जन्ति, अप्पयुत्तस्सापेत्थ पयुत्तस्स विय इति-सद्दस्स अत्थो विञ्ञातब्बो अञ्ञेसु च एवंजातिकेसु, तस्मा अदोसो एव सोति. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तीहि सरणगमनेहि पब्बज्ज’’न्तिआदीसु (महाव. ३४) सरणस्सेव गमनीयतो यं वुत्तं ‘‘गमनाकारदस्सनत्थं तु सरणवचन’’न्ति, तं न युत्तमिति चे. तं नायुत्तं. कस्मा? तदत्थसम्भवा एव. तत्रापि हि तस्स अत्थो सम्भवति, यतो पुब्बसदिसमेव अप्पयुत्तोपि पयुत्तो विय वेदितब्बो. इतरथा हि पुब्बे वुत्तदोसप्पसङ्गो एव सिया, तस्मा यथानुसिट्ठमेव गहेतब्बं.
अयं गमनीयदीपना.
धम्मसङ्घसरणविभावना
इदानि यं वुत्तं ‘‘धम्मं सरणमिच्चादि, द्वयेपेस नयो मतो’’ति एत्थ वुच्चते – य्वायं ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति एत्थ अत्थवण्णनानयो वुत्तो, ‘‘धम्मं सरणं गच्छामि, सङ्घं सरणं गच्छामी’’ति एतस्मिम्पि पदद्वये एसोव वेदितब्बो. तत्रापि हि धम्मसङ्घानं अत्थतो ब्यञ्जनतो च विभावनमत्तमेव असदिसं, सेसं वुत्तसदिसमेव. यतो यदेवेत्थ असदिसं, तं वुच्चते – मग्गफलनिब्बानानि धम्मोति एके. भावितमग्गानं सच्छिकतनिब्बानानञ्च अपायेसु अपतनभावेन धारणतो परमस्सासविधानतो च मग्गविरागा एव इमस्मिं अत्थे धम्मोति अम्हाकं खन्ति, अग्गप्पसादसुत्तञ्चेव साधकं. वुत्तञ्चेत्थ ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति एवमादि (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०).
चतुब्बिधअरियमग्गसमङ्गीनं चतुसामञ्ञफलसमधिवासितखन्धसन्तानानञ्च पुग्गलानं समूहो दिट्ठिसीलसङ्घातेन संहतत्ता सङ्घो. वुत्तञ्चेतं भगवता –
‘‘तं किं मञ्ञसि, आनन्द, ये वो मया धम्मा अभिञ्ञा देसिता, सेय्यथिदं, चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, पस्ससि नो त्वं, आनन्द, इमेसु धम्मेसु द्वेपि भिक्खू नानावादे’’ति (म. नि. ३.४३).
अयञ्हि परमत्थसङ्घो सरणन्ति गमनीयो. सुत्ते च ‘‘आहुनेय्यो पाहुनेय्यो दक्खिणेय्यो अञ्जलिकरणीयो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्सा’’ति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४, १८१) वुत्तो. एतं पन सरणं गतस्स अञ्ञस्मिम्पि भिक्खुसङ्घे वा भिक्खुनिसङ्घे वा बुद्धप्पमुखे वा सङ्घे सम्मुतिसङ्घे वा चतुवग्गादिभेदे एकपुग्गलेपि वा भगवन्तं उद्दिस्स पब्बजिते वन्दनादिकिरियाय सरणगमनं नेव भिज्जति न संकिलिस्सति, अयमेत्थ विसेसो. वुत्तावसेसन्तु इमस्स दुतियस्स च सरणगमनस्स भेदाभेदादिविधानं पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं ताव ‘‘धम्मं सरणमिच्चादि, द्वयेपेस नयो मतो’’ति एतस्स वण्णना.
अनुपुब्बववत्थानकारणनिद्देसो
इदानि अनुपुब्बववत्थाने, कारणञ्च विनिद्दिसेति एत्थ एतेसु च तीसु सरणवचनेसु सब्बसत्तानं अग्गोति कत्वा पठमं बुद्धो, तप्पभवतो तदुपदेसिततो च अनन्तरं धम्मो, तस्स धम्मस्स आधारकतो तदासेवनतो च अन्ते सङ्घो. सब्बसत्तानं वा हिते नियोजकोति कत्वा पठमं बुद्धो, तप्पभवतो सब्बसत्तहितत्ता अनन्तरं धम्मो, हिताधिगमाय पटिपन्नो अधिगतहितो चाति कत्वा अन्ते सङ्घो सरणभावेन ववत्थपेत्वा पकासितोति एवं अनुपुब्बववत्थाने कारणञ्च विनिद्दिसे.
उपमापकासना
इदानि यम्पि वुत्तं ‘‘सरणत्तयमेतञ्च, उपमाहि पकासये’’ति, तम्पि वुच्चते – एत्थ पन पुण्णचन्दो विय बुद्धो, चन्दकिरणनिकरो विय तेन देसितो धम्मो, पुण्णचन्दकिरणसमुप्पादितपीणितो लोको विय सङ्घो. बालसूरियो विय बुद्धो, तस्स रस्मिजालमिव वुत्तप्पकारो धम्मो, तेन विहतन्धकारो लोको विय सङ्घो. वनदाहकपुरिसो विय बुद्धो, वनदहनग्गि विय किलेसवनदहनो धम्मो, दड्ढवनत्ता खेत्तभूतो विय भूमिभागो दड्ढकिलेसत्ता पुञ्ञक्खेत्तभूतो सङ्घो. महामेघो विय बुद्धो, सलिलवुट्ठि विय धम्मो, वुट्ठिनिपातूपसमितरेणु विय जनपदो उपसमितकिलेसरेणु सङ्घो. सुसारथि विय बुद्धो, अस्साजानीयविनयूपायो विय धम्मो, सुविनीतस्साजानीयसमूहो विय सङ्घो. सब्बदिट्ठिसल्लुद्धरणतो सल्लकत्तो विय बुद्धो, सल्लुद्धरणूपायो विय धम्मो, समुद्धटसल्लो विय जनो समुद्धटदिट्ठिसल्लो सङ्घो. मोहपटलसमुप्पाटनतो वा सालाकियो विय बुद्धो, पटलसमुप्पाटनुपायो विय धम्मो, समुप्पाटितपटलो विप्पसन्नलोचनो विय जनो समुप्पाटितमोहपटलो विप्पसन्नञाणलोचनो सङ्घो. सानुसयकिलेसब्याधिहरणसमत्थताय वा कुसलो वेज्जो विय बुद्धो, सम्मा पयुत्तभेसज्जमिव धम्मो, भेसज्जपयोगेन समुपसन्तब्याधि विय जनसमुदायो समुपसन्तकिलेसब्याधानुसयो सङ्घो.
अथ वा सुदेसको विय बुद्धो, सुमग्गो विय खेमन्तभूमि विय च धम्मो, मग्गप्पटिपन्नो खेमन्तभूमिप्पत्तो विय सङ्घो. सुनाविको विय बुद्धो, नावा विय धम्मो, पारप्पत्तो सम्पत्तिको विय जनो सङ्घो. हिमवा विय बुद्धो, तप्पभवोसधमिव धम्मो, ओसधूपभोगेन निरामयो विय जनो सङ्घो. धनदो विय बुद्धो, धनं विय धम्मो, यथाधिप्पायं लद्धधनो विय जनो सम्मालद्धअरियधनो सङ्घो. निधिदस्सनको विय बुद्धो, निधि विय धम्मो, निधिप्पत्तो विय जनो सङ्घो.
अपिच अभयदो विय वीरपुरिसो बुद्धो, अभयमिव धम्मो, सम्पत्ताभयो विय जनो अच्चन्तसब्बभयो सङ्घो. अस्सासको विय बुद्धो, अस्सासो विय धम्मो, अस्सत्थजनो विय सङ्घो. सुमित्तो विय बुद्धो, हितूपदेसो विय धम्मो, हितूपयोगेन पत्तसदत्थो विय जनो सङ्घो. धनाकरो विय बुद्धो, धनसारो विय धम्मो, धनसारूपभोगो विय जनो सङ्घो. राजकुमारन्हापको विय बुद्धो, सीसन्हानसलिलं विय धम्मो, सुन्हातराजकुमारवग्गो विय सद्धम्मसलिलसुन्हातो सङ्घो. अलङ्कारकारको विय बुद्धो, अलङ्कारो विय धम्मो, अलङ्कतराजपुत्तगणो विय सद्धम्मालङ्कतो सङ्घो. चन्दनरुक्खो विय बुद्धो, तप्पभवगन्धो विय धम्मो, चन्दनुपभोगेन सन्तपरिळाहो विय जनो सद्धम्मूपभोगेन सन्तपरिळाहो सङ्घो. दायज्जसम्पदानको विय पिता बुद्धो, दायज्जं विय धम्मो, दायज्जहरो पुत्तवग्गो विय सद्धम्मदायज्जहरो सङ्घो. विकसितपदुमं विय बुद्धो, तप्पभवमधु विय धम्मो, तदुपभोगीभमरगणो विय सङ्घो. एवं सरणत्तयमेतञ्च, उपमाहि पकासये.
एत्तावता च या पुब्बे ‘‘केन कत्थ कदा कस्मा, भासितं सरणत्तय’’न्तिआदीहि चतूहि गाथाहि अत्थवण्णनाय मातिका निक्खित्ता, सा अत्थतो पकासिता होतीति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दकपाठ-अट्ठकथाय
सरणत्तयवण्णना निट्ठिता.
२. सिक्खापदवण्णना
सिक्खापदपाठमातिका
एवं सरणगमनेहि सासनोतारं दस्सेत्वा सासनं ओतिण्णेन उपासकेन वा पब्बजितेन वा येसु सिक्खापदेसु पठमं सिक्खितब्बं, तानि दस्सेतुं निक्खित्तस्स सिक्खापदपाठस्स इदानि वण्णनत्थं अयं मातिका –
‘‘येन यत्थ यदा यस्मा, वुत्तानेतानि तं नयं;
वत्वा कत्वा ववत्थानं, साधारणविसेसतो.
‘‘पकतिया च यं वज्जं, वज्जं पण्णत्तिया च यं;
ववत्थपेत्वा तं कत्वा, पदानं ब्यञ्जनत्थतो.
‘‘साधारणानं सब्बेसं, साधारणविभावनं;
अथ पञ्चसु पुब्बेसु, विसेसत्थप्पकासतो.
‘‘पाणातिपातपभुति-हेकतानानतादितो;
आरम्मणादानभेदा, महासावज्जतो तथा.
‘‘पयोगङ्गसमुट्ठाना, वेदनामूलकम्मतो;
विरमतो च फलतो, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
‘‘योजेतब्बं ततो युत्तं, पच्छिमेस्वपि पञ्चसु;
आवेणिकञ्च वत्तब्बं, ञेय्या हीनादितापि चा’’ति.
तत्थ एतानि पाणातिपातावेरमणीतिआदीनि दस सिक्खापदानि भगवता एव वुत्तानि, न सावकादीहि. तानि च सावत्थियं वुत्तानि जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे आयस्मन्तं राहुलं पब्बाजेत्वा कपिलवत्थुतो सावत्थिं अनुप्पत्तेन सामणेरानं सिक्खापदववत्थापनत्थं. वुत्तं हेतं –
‘‘अथ खो भगवा कपिलवत्थुस्मिं यथाभिरन्तं विहरित्वा येन सावत्थि तेन चारिकं पक्कामि. अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो येन सावत्थि तदवसरि. तत्र सुदं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन …पे… अथ खो सामणेरानं एतदहोसि – ‘कति नु खो अम्हाकं सिक्खापदानि, कत्थ च अम्हेहि सिक्खितब्ब’’’न्ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सामणेरानं दस सिक्खापदानि, तेसु च सामणेरेहि सिक्खितुं, पाणातिपातावेरमणी…पे… जातरूपरजतपटिग्गहणा वेरमणी’’ति (महाव. १०५).
तानेतानि ‘‘समादाय सिक्खति सिक्खापदेसू’’ति (दी. नि. १.१९३; म. नि. २.२४; विभ. ५०८) सुत्तानुसारेन सरणगमनेसु च दस्सितपाठानुसारेन ‘‘पाणातिपाता वेरमणिसिक्खापदं समादियामी’’ति एवं वाचनामग्गं आरोपितानीति वेदितब्बानि. एवं ताव ‘‘येन यत्थ यदा यस्मा, वुत्तानेतानि तं नयं वत्वा’’ति सो नयो दट्ठब्बो.
साधारणविसेसववत्थानं
एत्थ च आदितो द्वे चतुत्थपञ्चमानि उपासकानं सामणेरानञ्च साधारणानि निच्चसीलवसेन. उपोसथसीलवसेन पन उपासकानं सत्तमट्ठमं चेकं अङ्गं कत्वा सब्बपच्छिमवज्जानि सब्बानिपि सामणेरेहि साधारणानि, पच्छिमं पन सामणेरानमेव विसेसभूतन्ति एवं साधारणविसेसतो ववत्थानं कातब्बं. पुरिमानि चेत्थ पञ्च एकन्तअकुसलचित्तसमुट्ठानत्ता पाणातिपातादीनं पकतिवज्जतो वेरमणिया, सेसानि पण्णत्तिवज्जतोति एवं पकतिया च यं वज्जं, वज्जं पण्णत्तिया च यं, तं ववत्थपेतब्बं.
साधारणविभावना
यस्मा चेत्थ ‘‘वेरमणिसिक्खापदं समादियामी’’ति एतानि सब्बसाधारणानि पदानि, तस्मा एतेसं पदानं ब्यञ्जनतो च अत्थतो च अयं साधारणविभावना वेदितब्बा –
तत्थ ब्यञ्जनतो ताव वेरं मणतीति वेरमणी, वेरं पजहति, विनोदेति, ब्यन्तीकरोति, अनभावं गमेतीति अत्थो. विरमति वा एताय करणभूताय वेरम्हा पुग्गलोति, विकारस्स वेकारं कत्वा वेरमणी. तेनेव चेत्थ ‘‘वेरमणिसिक्खापदं विरमणिसिक्खापद’’न्ति द्विधा सज्झायं करोन्ति. सिक्खितब्बाति सिक्खा, पज्जते अनेनाति पदं. सिक्खाय पदं सिक्खापदं, सिक्खाय अधिगमूपायोति अत्थो. अथ वा मूलं निस्सयो पतिट्ठाति वुत्तं होति. वेरमणी एव सिक्खापदं वेरमणिसिक्खापदं, विरमणिसिक्खापदं वा दुतियेन नयेन. सम्मा आदियामि समादियामि, अवीतिक्कमनाधिप्पायेन अखण्डकारिताय अच्छिद्दकारिताय असबलकारिताय च आदियामीति वुत्तं होति.
अत्थतो पन वेरमणीति कामावचरकुसलचित्तसम्पयुत्ता विरति, सा पाणातिपाता विरमन्तस्स ‘‘या तस्मिं समये पाणातिपाता आरति विरति पटिविरति वेरमणी अकिरिया अकरणं अनज्झापत्ति वेलाअनतिक्कमो सेतुघातो’’ति एवमादिना (विभ. ७०४) नयेन विभङ्गे वुत्ता. कामञ्चेसा वेरमणी नाम लोकुत्तरापि अत्थि, इध पन समादियामीति वुत्तत्ता समादानवसेन पवत्तारहा, तस्मा सा न होतीति कामावचरकुसलचित्तसम्पयुत्ता विरतीति वुत्ता.
सिक्खाति तिस्सो सिक्खा अधिसीलसिक्खा, अधिचित्तसिक्खा, अधिपञ्ञासिक्खाति. इमस्मिं पनत्थे सम्पत्तविरतिसीलं लोकिका विपस्सना रूपारूपझानानि अरियमग्गो च सिक्खाति अधिप्पेता. यथाह –
‘‘कतमे धम्मा सिक्खा? यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, सोमनस्ससहगतं ञाणसम्पयुत्तं…पे… तस्मिं समये फस्सो होति…पे… अविक्खेपो होति, इमे धम्मा सिक्खा.
‘‘कतमे धम्मा सिक्खा? यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि…पे… पठमं झानं…पे… पञ्चमं झानं उपसम्पज्ज विहरति…पे… अविक्खेपो होति, इमे धम्मा सिक्खा.
‘‘कतमे धम्मा सिक्खा? यस्मिं समये अरूपपत्तिया…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसहगतं…पे… अविक्खेपो होति, इमे धम्मा सिक्खा.
‘‘कतमे धम्मा सिक्खा? यस्मिं समये लोकुत्तरं झानं भावेति निय्यानिकं…पे… अविक्खेपो होति, इमे धम्मा सिक्खा’’ति (विभ. ७१२-७१३).
एतासु सिक्खासु याय कायचि सिक्खाय पदं अधिगमूपायो, अथ वा मूलं निस्सयो पतिट्ठाति सिक्खापदं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय सत्त बोज्झङ्गे भावेन्तो बहुलीकरोन्तो’’ति एवमादि (सं. नि. ५.१८२). एवमेत्थ साधारणानं पदानं साधारणा ब्यञ्जनतो अत्थतो च विभावना कातब्बा.
पुरिमपञ्चसिक्खापदवण्णना
इदानि यं वुत्तं – ‘‘अथ पञ्चसु पुब्बेसु, विसेसत्थप्पकासतो…पे… विञ्ञातब्बो विनिच्छयो’’ति, तत्थेतं वुच्चति – पाणातिपातोति एत्थ ताव पाणोति जीवितिन्द्रियप्पटिबद्धा खन्धसन्तति, तं वा उपादाय पञ्ञत्तो सत्तो. तस्मिं पन पाणे पाणसञ्ञिनो तस्स पाणस्स जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता वधकचेतना पाणातिपातो. अदिन्नादानन्ति एत्थ अदिन्नन्ति परपरिग्गहितं, यत्थ परो यथाकामकारितं आपज्जन्तो अदण्डारहो अनुपवज्जो च होति, तस्मिं परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्ञिनो तदादायकउपक्कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता एव थेय्यचेतना अदिन्नादानं. अब्रह्मचरियन्ति असेट्ठचरियं, द्वयंद्वयसमापत्तिमेथुनप्पटिसेवना कायद्वारप्पवत्ता असद्धम्मप्पटिसेवनट्ठानवीतिक्कमचेतना अब्रह्मचरियं. मुसावादोति एत्थ मुसाति विसंवादनपुरेक्खारस्स अत्थभञ्जनको वचीपयोगो कायपयोगो वा, विसंवादनाधिप्पायेन पनस्स परविसंवादककायवचीपयोगसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानमेव अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता मिच्छाचेतना मुसावादो. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानन्ति एत्थ पन सुराति पञ्च सुरा – पिट्ठसुरा, पूवसुरा, ओदनसुरा, किण्णपक्खित्ता, सम्भारसंयुत्ता चाति. मेरयम्पि पुप्फासवो, फलासवो, गुळासवो, मध्वासवो, सम्भारसंयुत्तो चाति पञ्चविधं. मज्जन्ति तदुभयमेव मदनियट्ठेन मज्जं, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि अत्थि मदनियं, येन पीतेन मत्तो होति पमत्तो, इदं वुच्चति मज्जं. पमादट्ठानन्ति याय चेतनाय तं पिवति अज्झोहरति, सा चेतना मदप्पमादहेतुतो पमादट्ठानन्ति वुच्चति, यतो अज्झोहरणाधिप्पायेन कायद्वारप्पवत्ता सुरामेरयमज्जानं अज्झोहरणचेतना ‘‘सुरामेरयमज्जपमादट्ठान’’न्ति वेदितब्बा. एवं तावेत्थ पाणातिपातप्पभुतीहि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
एकतानानतादिविनिच्छयं
एकतानानतादितोति एत्थ आह – किं पन वज्झवधकप्पयोगचेतनादीनं एकताय पाणातिपातस्स अञ्ञस्स वा अदिन्नादानादिनो एकत्तं, नानताय नानत्तं होति, उदाहु नोति. कस्मा पनेतं वुच्चति? यदि ताव एकताय एकत्तं, अथ यदा एकं वज्झं बहू वधका वधेन्ति, एको वा वधको बहुके वज्झे वधेति, एकेन वा साहत्थिकादिना पयोगेन बहू वज्झा वधीयन्ति, एका वा चेतना बहूनं वज्झानं जीवितिन्द्रियुपच्छेदकपयोगं समुट्ठापेति, तदा एकेन पाणातिपातेन भवितब्बं. यदि पन नानताय नानत्तं. अथ यदा एको वधको एकस्सत्थाय एकं पयोगं करोन्तो बहू वज्झे वधेति, बहू वा वधका देवदत्तयञ्ञदत्तसोमदत्तादीनं बहूनमत्थाय बहू पयोगे करोन्ता एकमेव देवदत्तं यञ्ञदत्तं सोमदत्तं वा वधेन्ति, बहूहि वा साहत्थिकादीहि पयोगेहि एको वज्झो वधीयति. बहू वा चेतना एकस्सेव वज्झस्स जीवितिन्द्रियुपच्छेदकपयोगं समुट्ठापेन्ति, तदा बहूहि पाणातिपातेहि भवितब्बं. उभयम्पि चेतमयुत्तं. अथ नेव एतेसं वज्झादीनं एकताय एकत्तं, नानताय नानत्तं, अञ्ञथेव तु एकत्तं नानत्तञ्च होति, तं वत्तब्बं पाणातिपातस्स, एवं सेसानम्पीति.
वुच्चते – तत्थ ताव पाणातिपातस्स न वज्झवधकादीनं पच्चेकमेकताय एकता, नानताय नानता, किन्तु वज्झवधकादीनं युगनन्धमेकताय एकता, द्विन्नम्पि तु तेसं, ततो अञ्ञतरस्स वा नानताय नानता. तथा हि बहूसु वधकेसु बहूहि सरक्खेपादीहि एकेन वा ओपातखणनादिना पयोगेन बहू वज्झे वधेन्तेसुपि बहू पाणातिपाता होन्ति. एकस्मिं वधके एकेन, बहूहि वा पयोगेहि तप्पयोगसमुट्ठापिकाय च एकाय, बहूहि वा चेतनाहि बहू वज्झे वधेन्तेपि बहू पाणातिपाता होन्ति, बहूसु च वधकेसु यथावुत्तप्पकारेहि बहूहि, एकेन वा पयोगेन एकं वज्झं वधेन्तेसुपि बहू पाणातिपाता होन्ति. एस नयो अदिन्नादानादीसुपीति. एवमेत्थ एकतानानतादितोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
आरम्मणतोति पाणातिपातो चेत्थ जीवितिन्द्रियारम्मणो. अदिन्नादानअब्रह्मचरियसुरामेरयमज्जपमादट्ठानानि रूपधम्मेसु रूपायतनादिअञ्ञतरसङ्खारारम्मणानि. मुसावादो यस्स मुसा भणति, तमारभित्वा पवत्तनतो सत्तारम्मणो. अब्रह्मचरियम्पि सत्तारम्मणन्ति एके. अदिन्नादानञ्च यदा सत्तो हरितब्बो होति, तदा सत्तारम्मणन्ति. अपि चेत्थ सङ्खारवसेनेव सत्तारम्मणं, न पण्णत्तिवसेनाति. एवमेत्थ आरम्मणतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
आदानतोति पाणातिपातावेरमणिसिक्खापदादीनि चेतानि सामणेरेन भिक्खुसन्तिके समादिन्नानेव समादिन्नानि होन्ति, उपासकेन पन अत्तना समादियन्तेनापि समादिन्नानि होन्ति, परस्स सन्तिके समादियन्तेनापि. एकज्झं समादिन्नानिपि समादिन्नानि होन्ति, पच्चेकं समादिन्नानिपि. किन्तु नानं एकज्झं समादियतो एकायेव विरति, एकाव चेतना होति, किच्चवसेन पनेतासं पञ्चविधत्तं विञ्ञायति. पच्चेकं समादियतो पन पञ्चेव विरतियो, पञ्च च चेतना होन्तीति वेदितब्बा. एवमेत्थ आदानतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
भेदतोति सामणेरानञ्चेत्थ एकस्मिं भिन्ने सब्बानिपि भिन्नानि होन्ति. पाराजिकट्ठानियानि हि तानि तेसं, यं तं वीतिक्कन्तं होति, तेनेव कम्मबद्धो. गहट्ठानं पन एकस्मिं भिन्ने एकमेव भिन्नं होति, यतो तेसं तंसमादानेनेव पुन पञ्चङ्गिकत्तं सीलस्स सम्पज्जति. अपरे पनाहु – ‘‘विसुं विसुं समादिन्नेसु एकस्मिं भिन्ने एकमेव भिन्नं होति, ‘पञ्चङ्गसमन्नागतं सीलं समादियामी’ति एवं पन एकतो समादिन्नेसु एकस्मिं भिन्ने सेसानिपि सब्बानि भिन्नानि होन्ति. कस्मा? समादिन्नस्स अभिन्नत्ता, यं तं वीतिक्कन्तं, तेनेव कम्मबद्धो’’ति. एवमेत्थ भेदतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
महासावज्जतोति गुणविरहितेसु तिरच्छानगतादीसु पाणेसु खुद्दके पाणे पाणातिपातो अप्पसावज्जो, महासरीरे महासावज्जो. कस्मा? पयोगमहन्तताय. पयोगसमत्तेपि वत्थुमहन्तताय. गुणवन्तेसु पन मनुस्सादीसु अप्पगुणे पाणातिपातो अप्पसावज्जो, महागुणे महासावज्जो. सरीरगुणानन्तु समभावे सति किलेसानं उपक्कमानञ्च मुदुताय अप्पसावज्जता, तिब्बताय महासावज्जता च वेदितब्बा. एस नयो सेसेसुपि. अपि चेत्थ सुरामेरयमज्जपमादट्ठानमेव महासावज्जं, न तथा पाणातिपातादयो. कस्मा? मनुस्सभूतस्सापि उम्मत्तकभावसंवत्तनेन अरियधम्मन्तरायकरणतोति. एवमेत्थ महासावज्जतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
पयोगतोति एत्थ च पाणातिपातस्स साहत्थिको, आणत्तिको, निस्सग्गियो, थावरो, विज्जामयो, इद्धिमयोति छप्पयोगा. तत्थ कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणं साहत्थिको पयोगो, सो उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतो दुविधो होति. तत्थ उद्दिस्सके यं उद्दिस्स पहरति, तस्सेव मरणेन कम्मुना बज्झति. ‘‘यो कोचि मरतू’’ति एवं अनुद्दिस्सके पहारपच्चया यस्स कस्सचि मरणेन. उभयथापि च पहरितमत्ते वा मरतु, पच्छा वा तेनेव रोगेन, पहरितक्खणे एव कम्मुना बज्झति. मरणाधिप्पायेन च पहारं दत्वा तेन अमतस्स पुन अञ्ञेन चित्तेन पहारे दिन्ने पच्छापि यदि पठमपहारेनेव मरति, तदा एव कम्मुना बद्धो होति. अथ दुतियपहारेन, नत्थि पाणातिपातो. उभयेहि मतेपि पठमपहारेनेव कम्मुना बद्धो, उभयेहिपि अमते नेवत्थि पाणातिपातो. एस नयो बहुकेहिपि एकस्स पहारे दिन्ने. तत्रापि हि यस्स पहारेन मरति, तस्सेव कम्मबद्धो होति.
अधिट्ठहित्वा पन आणापनं आणत्तिको पयोगो. तत्थपि साहत्थिके पयोगे वुत्तनयेनेव कम्मबद्धो अनुस्सरितब्बो. छब्बिधो चेत्थ नियमो वेदितब्बो –
‘‘वत्थु कालो च ओकासो, आवुधं इरियापथो;
किरियाविसेसोति इमे, छ आणत्तिनियामका’’ति. (पाचि. अट्ठ. २.१७४);
तत्थ वत्थूति मारेतब्बो पाणो. कालोति पुब्बण्हसायन्हादिकालो च, योब्बनथावरियादिकालो च. ओकासोति गामो वा निगमो वा वनं वा रच्छा वा सिङ्घाटकं वाति एवमादि. आवुधन्ति असि वा उसु वा सत्ति वाति एवमादि. इरियापथोति मारेतब्बस्स मारकस्स च ठानं वा निसज्जा वाति एवमादि.
किरियाविसेसोति विज्झनं वा छेदनं वा भेदनं वा सङ्खमुण्डिकं वाति एवमादि. यदि हि वत्थुं विसंवादेत्वा ‘‘यं मारेही’’ति आणत्तो, ततो अञ्ञं मारेति, आणापकस्स नत्थि कम्मबद्धो. अथ वत्थुं अविसंवादेत्वा मारेति, आणापकस्स आणत्तिक्खणे आणत्तस्स मारणक्खणेति उभयेसम्पि कम्मबद्धो. एस नयो कालादीसुपि.
मारणत्थन्तु कायेन वा कायप्पटिबद्धेन वा पहरणनिस्सज्जनं निस्सग्गियो पयोगो. सोपि उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतो दुविधो एव, कम्मबद्धो चेत्थ पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
मारणत्थमेव ओपातखणनं, अपस्सेनउपनिक्खिपनं, भेसज्जविसयन्तादिप्पयोजनं वा थावरो पयोगो. सोपि उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतो दुविधो, यतो तत्थपि पुब्बे वुत्तनयेनेव कम्मबद्धो वेदितब्बो. अयन्तु विसेसो – मूलट्ठेन ओपातादीसु परेसं मूलेन वा मुधा वा दिन्नेसुपि यदि तप्पच्चया कोचि मरति, मूलट्ठस्सेव कम्मबद्धो. यदिपि च तेन अञ्ञेन वा तत्थ ओपाते विनासेत्वा भूमिसमे कतेपि पंसुधोवका वा पंसुं गण्हन्ता, मूलखणका वा मूलानि खणन्ता आवाटं करोन्ति, देवे वा वस्सन्ते कद्दमो जायति, तत्थ च कोचि ओतरित्वा वा लग्गित्वा वा मरति, मूलट्ठस्सेव कम्मबद्धो. यदि पन येन लद्धं, सो अञ्ञो वा तं वित्थटतरं गम्भीरतरं वा करोति, तप्पच्चयाव कोचि मरति, उभयेसम्पि कम्मबद्धो. यथा तु मूलानि मूलेहि संसन्दन्ति, तथा तत्र थले कते मुच्चति. एवं अपस्सेनादीसुपि याव तेसं पवत्ति, ताव यथासम्भवं कम्मबद्धो वेदितब्बो.
मारणत्थं पन विज्जापरिजप्पनं विज्जामयो पयोगो. दाठावुधादीनं दाठाकोटनादिमिव मारणत्थं कम्मविपाकजिद्धिविकारकरणं इद्धिमयो पयोगोति. अदिन्नादानस्स तु थेय्यपसय्हपटिच्छन्नपरिकप्पकुसावहारवसप्पवत्ता साहत्थिकाणत्तिकादयो पयोगा, तेसम्पि वुत्तानुसारेनेव पभेदो वेदितब्बो. अब्रह्मचरियादीनं तिण्णम्पि साहत्थिको एव पयोगो लब्भतीति. एवमेत्थ पयोगतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
अङ्गतोति एत्थ च पाणातिपातस्स पञ्च अङ्गानि भवन्ति – पाणो च होति, पाणसञ्ञी च, वधकचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, वायमति, तेन च मरतीति. अदिन्नादानस्सापि पञ्चेव – परपरिग्गहितञ्च होति, परपरिग्गहितसञ्ञी च, थेय्यचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, वायमति, तेन च आदातब्बं आदानं गच्छतीति. अब्रह्मचरियस्स पन चत्तारि अङ्गानि भवन्ति – अज्झाचरियवत्थु च होति, तत्थ च सेवनचित्तं पच्चुपट्ठितं होति, सेवनपच्चया पयोगञ्च समापज्जति, सादियति चाति, तथा परेसं द्विन्नम्पि. तत्थ मुसावादस्स ताव मुसा च होति तं वत्थु, विसंवादनचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, तज्जो च वायामो, परविसंवादनञ्च विञ्ञापयमाना विञ्ञत्ति पवत्ततीति चत्तारि अङ्गानि वेदितब्बानि. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानस्स पन सुरादीनञ्च अञ्ञतरं होति मदनीयपातुकम्यताचित्तञ्च पच्चुपट्ठितं होति, तज्जञ्च वायामं आपज्जति, पीते च पविसतीति इमानि चत्तारि अङ्गानीति. एवमेत्थ अङ्गतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
समुट्ठानतोति पाणातिपातअदिन्नादानमुसावादा चेत्थ कायचित्ततो, वाचाचित्ततो, कायवाचाचित्ततो चाति तिसमुट्ठाना होन्ति. अब्रह्मचरियं कायचित्तवसेन एकसमुट्ठानमेव. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानं कायतो च, कायचित्ततो चाति द्विसमुट्ठानन्ति. एवमेत्थ समुट्ठानतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
वेदनातोति एत्थ च पाणातिपातो दुक्खवेदनासम्पयुत्तोव. अदिन्नादानं तीसु वेदनासु अञ्ञतरवेदनासम्पयुत्तं, तथा मुसावादो. इतरानि द्वे सुखाय वा अदुक्खमसुखाय वा वेदनाय सम्पयुत्तानीति. एवमेत्थ वेदनातोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
मूलतोति पाणातिपातो चेत्थ दोसमोहमूलो. अदिन्नादानमुसावादा लोभमोहमूला वा दोसमोहमूला वा. इतरानि द्वे लोभमोहमूलानीति. एवमेत्थ मूलतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
कम्मतोति पाणातिपातअदिन्नादानअब्रह्मचरियानि चेत्थ कायकम्ममेव कम्मपथप्पत्तानेव च, मुसावादो वचीकम्ममेव. यो पन अत्थभञ्जको, सो कम्मपथप्पत्तो. इतरो कम्ममेव. सुरामेरयमज्जपमादट्ठानं कायकम्ममेवाति. एवमेत्थ कम्मतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
विरमतोति एत्थ आह ‘‘पाणातिपातादीहि विरमन्तो कुतो विरमती’’ति? वुच्चते – समादानवसेन ताव विरमन्तो अत्तनो वा परेसं वा पाणातिपातादिअकुसलतो विरमति. किमारभित्वा? यतो विरमति, तदेव. सम्पत्तवसेनापि विरमन्तो वुत्तप्पकाराकुसलतोव. किमारभित्वा? पाणातिपातादीनं वुत्तारम्मणानेव. केचि पन भणन्ति ‘‘सुरामेरयमज्जसङ्खाते सङ्खारे आरभित्वा सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना विरमति, सत्तसङ्खारेसु यं पन अवहरितब्बं भञ्जितब्बञ्च, तं आरभित्वा अदिन्नादाना मुसावादा च, सत्तेयेवारभित्वा पाणातिपाता अब्रह्मचरिया चा’’ति. तदञ्ञे ‘‘एवं सन्ते ‘अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं करेय्य, यञ्च पजहति, तं न जानेय्या’ति एवंदिट्ठिका हुत्वा अनिच्छमाना यदेव पजहति, तं अत्तनो पाणातिपातादिअकुसलमेवारभित्वा विरमती’’ति वदन्ति. तदयुत्तं. कस्मा? तस्स पच्चुप्पन्नाभावतो बहिद्धाभावतो च. सिक्खापदानञ्हि विभङ्गपाठे ‘‘पञ्चन्नं सिक्खापदानं कति कुसला…पे… कति अरणा’’ति पुच्छित्वा ‘‘कुसलायेव, सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’ति (विभ. ७१६) एवं पवत्तमाने विस्सज्जने ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणा’’ति च ‘‘बहिद्धारम्मणा’’ति च एवं पच्चुप्पन्नबहिद्धारम्मणत्तं वुत्तं, तं अत्तनो पाणातिपातादिअकुसलं आरभित्वा विरमन्तस्स न युज्जति. यं पन वुत्तं – ‘‘अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं करेय्य, यञ्च पजहति, तं न जानेय्या’’ति. तत्थ वुच्चते – न किच्चसाधनवसेन पवत्तेन्तो अञ्ञं चिन्तेन्तो अञ्ञं करोतीति वा, यञ्च पजहति, तं न जानातीति वा वुच्चति.
‘‘आरभित्वान अमतं, जहन्तो सब्बपापके;
निदस्सनञ्चेत्थ भवे, मग्गट्ठोरियपुग्गलो’’ति.
एवमेत्थ विरमतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
फलतोति सब्बे एव चेते पाणातिपातादयो दुग्गतिफलनिब्बत्तका होन्ति, सुगतियञ्च अनिट्ठाकन्तामनापविपाकनिब्बत्तका होन्ति, सम्पराये दिट्ठधम्मे एव च अवेसारज्जादिफलनिब्बत्तका. अपिच ‘‘यो सब्बलहुसो पाणातिपातस्स विपाको मनुस्सभूतस्स अप्पायुकसंवत्तनिको होती’’ति (अ. नि. ८.४०) एवमादिना नयेनेत्थ फलतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.
अपि चेत्थ पाणातिपातादिवेरमणीनम्पि समुट्ठानवेदनामूलकम्मफलतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो. तत्थायं विञ्ञापना – सब्बा एव चेता वेरमणियो चतूहि समुट्ठहन्ति कायतो, कायचित्ततो, वाचाचित्ततो, कायवाचाचित्ततो चाति. सब्बा एव च सुखवेदनासम्पयुत्ता वा, अदुक्खमसुखवेदनासम्पयुत्ता वा, अलोभादोसमूला वा अलोभादोसामोहमूला वा. चतस्सोपि चेत्थ कायकम्मं, मुसावादावेरमणी वचीकम्मं, मग्गक्खणे च चित्ततोव समुट्ठहन्ति, सब्बापि मनोकम्मं.
पाणातिपाता वेरमणिया चेत्थ अङ्गपच्चङ्गसम्पन्नता आरोहपरिणाहसम्पत्तिता जवसम्पत्तिता सुप्पतिट्ठितपादता चारुता मुदुता सुचिता सूरता महब्बलता विस्सत्थवचनता लोकपियता नेलता अभेज्जपरिसता अच्छम्भिता दुप्पधंसिता परूपक्कमेन अमरणता अनन्तपरिवारता सुरूपता सुसण्ठानता अप्पाबाधता असोकिता पियेहि मनापेहि सद्धिं अविप्पयोगता दीघायुकताति एवमादीनि फलानि.