ये पुग्गलातिगाथावण्णना
६. एवं मग्गधम्मगुणेनापि सच्चं वत्वा इदानि सङ्घगुणेनापि वत्तुमारद्धो ‘‘ये पुग्गला’’ति. तत्थ येति अनियमेत्वा उद्देसो. पुग्गलाति सत्ता. अट्ठाति तेसं गणनपरिच्छेदो. ते हि चत्तारो च पटिपन्ना चत्तारो च फले ठिताति अट्ठ होन्ति. सतं पसत्थाति सप्पुरिसेहि बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकेहि अञ्ञेहि च देवमनुस्सेहि पसत्था. कस्मा? सहजातसीलादिगुणयोगा. तेसञ्हि चम्पकवकुलकुसुमादीनं सहजातवण्णगन्धादयो विय सहजाता सीलसमाधिआदयो गुणा, तेन ते वण्णगन्धादिसम्पन्नानि विय पुप्फानि देवमनुस्सानं सतं पिया मनापा पसंसनीया च होन्ति. तेन वुत्तं ‘‘ये पुग्गला अट्ठसतं पसत्था’’ति.
अथ वा येति अनियमेत्वा उद्देसो. पुग्गलाति सत्ता. अट्ठसतन्ति तेसं गणनपरिच्छेदो. ते हि एकबीजी कोलंकोलो सत्तक्खत्तुपरमोति तयो सोतापन्ना. कामरूपारूपभवेसु अधिगतफला तयो सकदागामिनो. ते सब्बेपि चतुन्नं पटिपदानं वसेन चतुवीसति. अन्तरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, ससङ्खारपरिनिब्बायी, असङ्खारपरिनिब्बायी, उद्धंसोतो, अकनिट्ठगामीति अविहेसु पञ्च. तथा अतप्पसुदस्ससुदस्सीसु. अकनिट्ठेसु पन उद्धंसोतवज्जा चत्तारोति चतुवीसति अनागामिनो. सुक्खविपस्सको समथयानिकोति द्वे अरहन्तो. चत्तारो मग्गट्ठाति चतुपञ्ञास. ते सब्बेपि सद्धाधुरपञ्ञाधुरानं वसेन दिगुणा हुत्वा अट्ठसतं होन्ति. सेसं वुत्तनयमेव.
चत्तारि एतानि युगानि होन्तीति ते सब्बेपि अट्ठ वा अट्ठसतं वाति वित्थारवसेन उद्दिट्ठपुग्गला सङ्खेपवसेन सोतापत्तिमग्गट्ठो फलट्ठोति एकं युगं, एवं याव अरहत्तमग्गट्ठो फलट्ठोति एकं युगन्ति चत्तारि युगानि होन्ति. ते दक्खिणेय्याति एत्थ तेति पुब्बे अनियमेत्वा उद्दिट्ठानं नियमेत्वा निद्देसो. ये पुग्गला वित्थारवसेन अट्ठ वा, अट्ठसतं वा, सङ्खेपवसेन चत्तारि युगानि होन्तीति वुत्ता, सब्बेपि ते दक्खिणं अरहन्तीति दक्खिणेय्या. दक्खिणा नाम कम्मञ्च कम्मविपाकञ्च सद्दहित्वा ‘‘एस मे इदं वेज्जकम्मं वा जङ्घपेसनिकं वा करिस्सती’’ति एवमादीनि अनपेक्खित्वा दिय्यमानो देय्यधम्मो, तं अरहन्ति नाम सीलादिगुणयुत्ता पुग्गला, इमे च तादिसा, तेन वुच्चन्ति ‘‘ते दक्खिणेय्या’’ति.
सुगतस्स सावकाति भगवा सोभनेन गमनेन युत्तत्ता, सोभनञ्च ठानं गतत्ता, सुट्ठु च गतत्ता, सुट्ठु एव च गदत्ता सुगतो, तस्स सुगतस्स. सब्बेपि ते वचनं सुणन्तीति सावका. कामञ्च अञ्ञेपि सुणन्ति, न पन सुत्वा कत्तब्बकिच्चं करोन्ति, इमे पन सुत्वा कत्तब्बं धम्मानुधम्मप्पटिपत्तिं कत्वा मग्गफलानि पत्ता, तस्मा ‘‘सावका’’ति वुच्चन्ति. एतेसु दिन्नानि महप्फलानीति एतेसु सुगतसावकेसु अप्पकानिपि दानानि दिन्नानि पटिग्गाहकतो दक्खिणाविसुद्धिभावं उपगतत्ता महप्फलानि होन्ति. तस्मा सुत्तन्तरेपि वुत्तं –
‘‘यावता, भिक्खवे, सङ्घा वा गणा वा तथागतसावकसङ्घो, तेसं अग्गमक्खायति, यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानि अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो…पे… अग्गो विपाको होती’’ति (अ. नि. ४.३४; ५.३२; इतिवु. ९०).
एवं भगवा सब्बेसम्पि मग्गट्ठफलट्ठानं वसेन सङ्घरतनस्स गुणं वत्वा इदानि तमेव गुणं निस्साय सच्चवचनं पयुञ्जति ‘‘इदम्पि सङ्घे’’ति. तस्सत्थो पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो. इमिस्सापि गाथाय आणा कोटिसतसहस्सचक्कवाळेसु अमनुस्सेहि पटिग्गहिताति.