४. अब्भन्तरवग्गो
[२८१] १. अब्भन्तरजातकवण्णना
अब्भन्तरो नाम दुमोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स बिम्बादेवीथेरिया अम्बरसदानं आरब्भ कथेसि. सम्मासम्बुद्धे हि पवत्तितवरधम्मचक्के वेसालियं कूटागारसालायं विहरन्ते महापजापती गोतमी पञ्च साकियसतानि आदाय गन्त्वा पब्बज्जं याचित्वा पब्बज्जञ्चेव उपसम्पदञ्च लभि. अपरभागे ता पञ्चसता भिक्खुनियो नन्दकोवादं (म. नि. ३.३९८ आदयो) सुत्वा अरहत्तं पापुणिंसु. सत्थरि पन सावत्थिं उपनिस्साय विहरन्ते राहुलमाता बिम्बादेवी ‘‘सामिको मे पब्बजित्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, पुत्तोपि मे पब्बजित्वा तस्सेव सन्तिके वसति, अहं अगारमज्झे किंकरिस्सामि, अहम्पि पब्बजित्वा सावत्थिं गन्त्वा सम्मासम्बुद्धञ्च पुत्तञ्च निबद्धं पस्समाना विहरिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा पब्बजित्वा आचरियुपज्झायाहि सद्धिं सावत्थिं गन्त्वा सत्थारञ्च पियपुत्तञ्च पस्समाना एकस्मिं भिक्खुनुपस्सये वासं कप्पेसि. राहुलसामणेरो आगन्त्वा मातरं पस्सति.
अथेकदिवसं थेरिया उदरवातो कुप्पि. सा पुत्ते दट्ठुं आगते तस्स दस्सनत्थाय निक्खमितुं नासक्खि, अञ्ञाव आगन्त्वा अफासुकभावं कथयिंसु. सो मातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं ते लद्धुं वट्टती’’ति पुच्छि. ‘‘तात, अगारमज्झे मे सक्खरयोजिते अम्बरसे पीते उदरवातो वूपसम्मति, इदानि पिण्डाय चरित्वा जीविकं कप्पेम, कुतो तं लभिस्सामा’’ति. सामणेरो ‘‘लभन्तो आहरिस्सामी’’ति वत्वा निक्खमि. तस्स पनायस्मतो उपज्झायो धम्मसेनापति, आचरियो महामोग्गल्लानो, चूळपिता आनन्दत्थेरो, पिता सम्मासम्बुद्धोति महासम्पत्ति. एवं सन्तेपि अञ्ञस्स सन्तिकं अगन्त्वा उपज्झायस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा दुम्मुखाकारो हुत्वा अट्ठासि. अथ नं थेरो ‘‘किं नु खो, राहुल, दुम्मुखो वियासी’’ति आह. ‘‘मातु मे, भन्ते, थेरिया उदरवातो कुपितो’’ति. ‘‘किं लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘सक्खरयोजितेन किर अम्बरसेन फासु होती’’ति. ‘‘होतु लभिस्सामि, मा चिन्तयी’’ति.
सो पुनदिवसे तं आदाय सावत्थिं पविसित्वा सामणेरं आसनसालायं निसीदापेत्वा राजद्वारं अगमासि. कोसलराजा थेरं दिस्वा निसीदापेसि, तङ्खणञ्ञेव उय्यानपालो पिण्डिपक्कानं मधुरअम्बानं एकं पुटं आहरि. राजा अम्बानं तचं अपनेत्वा सक्खरं पक्खिपित्वा सयमेव मद्दित्वा थेरस्स पत्तं पूरेत्वा अदासि. थेरो राजनिवेसना निक्खमित्वा आसनसालं गन्त्वा सामणेरस्स अदासि ‘‘हरित्वा मातु ते देही’’ति. सो हरित्वा अदासि, थेरिया परिभुत्तमत्तेव उदरवातो वूपसमि. राजापि मनुस्सं पेसेसि – ‘‘थेरो इध निसीदित्वा अम्बरसं न परिभुञ्जि, गच्छ कस्सचि दिन्नभावं जानाही’’ति. सो थेरेन सद्धिंयेव गन्त्वा तं पवत्तिं ञत्वा आगन्त्वा रञ्ञो कथेसि. राजा चिन्तेसि – ‘‘सचे सत्था अगारं अज्झावसिस्स, चक्कवत्तिराजा अभविस्स, राहुलसामणेरो परिणायकरतनं, थेरी इत्थिरतनं, सकलचक्कवाळरज्जं एतेसञ्ञेव अभविस्स. अम्हेहि एते उपट्ठहन्तेहि चरितब्बं अस्स, इदानि पब्बजित्वा अम्हे उपनिस्साय वसन्तेसु एतेसु न युत्तं अम्हाकं पमज्जितु’’न्ति. सो ततो पट्ठाय थेरिया निबद्धं अम्बरसं दापेसि. थेरेन बिम्बादेवीथेरिया अम्बरसस्स दिन्नभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, सारिपुत्तत्थेरो किर बिम्बादेवीथेरिं अम्बरसेन सन्तप्पेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव राहुलमाता सारिपुत्तेन अम्बरसेन सन्तप्पिता, पुब्बेपेस एतं सन्तप्पेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिगामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा सण्ठपितघरावासो मातापितूनं अच्चयेन इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तपदेसे अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा इसिगणपरिवुतो गणसत्था हुत्वा दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन लोणम्बिलसेवनत्थाय पब्बतपादा ओतरित्वा चारिकं चरमानो बाराणसिं पत्वा उय्याने वासं कप्पेसि. अथस्स इसिगणस्स सीलतेजेन सक्कस्स भवनं कम्पि. सक्को आवज्जमानो तं कारणं ञत्वा ‘‘इमेसं तापसानं अवासाय परिसक्किस्सामि, अथ ते भिन्नावासा उपद्दुता चरमाना चित्तेकग्गतं न लभिस्सन्ति, एवं मे फासुकं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘को नु खो उपायो’’ति वीमंसन्तो इमं उपायं अद्दस – मज्झिमयामसमनन्तरे रञ्ञो अग्गमहेसिया सिरिगब्भं पविसित्वा आकासे ठत्वा ‘‘भद्दे, सचे त्वं अब्भन्तरअम्बपक्कं खादेय्यासि, पुत्तं लभिस्ससि, सो चक्कवत्तिराजा भविस्सती’’ति आचिक्खिस्सामि. राजा देविया कथं सुत्वा अम्बपक्कत्थाय उय्यानं पेसेस्सति, अथाहं अम्बानि अन्तरधापेस्सामि, रञ्ञो उय्याने अम्बानं अभावं आरोचेस्सन्ति, ‘‘के ते खादन्ती’’ति वुत्ते ‘‘तापसा खादन्ती’’ति वक्खन्ति, तं सुत्वा राजा तापसे पोथेत्वा नीहरापेस्सति, एवं ते उपद्दुता भविस्सन्तीति.
सो मज्झिमयामसमनन्तरे सिरिगब्भं पविसित्वा आकासे ठितो अत्तनो देवराजभावं जानापेत्वा ताय सद्धिं सल्लपन्तो पुरिमा द्वे गाथा अवोच –
९१. ‘‘अब्भन्तरो नाम दुमो, यस्स दिब्यमिदं फलं;
भुत्वा दोहळिनी नारी, चक्कवत्तिं विजायति.
९२. ‘‘त्वम्पि भद्दे महेसीसि, सा चापि पतिनो पिया;
आहरिस्सति ते राजा, इदं अब्भन्तरं फल’’न्ति.
तत्थ अब्भन्तरो नाम दुमोति इमिना ताव गामनिगमजनपदपब्बतादीनं असुकस्स अब्भन्तरोति अवत्वा केवलं एकं अब्भन्तरं अम्बरुक्खं कथेसि. यस्स दिब्यमिदं फलन्ति यस्स अम्बरुक्खस्स देवतानं परिभोगारहं दिब्यं फलं. इदन्ति पन निपातमत्तमेव. दोहळिनीति सञ्जातदोहळा. त्वम्पि, भद्दे, महेसीसीति त्वं, सोभने महेसी, असि. अट्ठकथायं पन ‘‘महेसी चा’’तिपि पाठो. सा चापि पतिनो पियाति सोळसन्नं देवीसहस्सानं अब्भन्तरे अग्गमहेसी चापि पतिनो चापि पियाति अत्थो. आहरिस्सति ते राजा, इदं अब्भन्तरं फलन्ति तस्सा ते पियाय अग्गमहेसिया इदं मया वुत्तप्पकारं फलं राजा आहरापेस्सति, सा त्वं तं परिभुञ्जित्वा चक्कवत्तिगब्भं लभिस्ससीति.
एवं सक्को देविया इमा द्वे गाथा वत्वा ‘‘त्वं अप्पमत्ता होहि, मा पपञ्चं अकासि, स्वे रञ्ञो आरोचेय्यासी’’ति तं अनुसासित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव गतो. सा पुनदिवसे गिलानालयं दस्सेत्वा परिचारिकानं सञ्ञं दत्वा निपज्जि. राजा समुस्सितसेतच्छत्ते सीहासने निसिन्नो नाटकानि पस्सन्तो देविं अदिस्वा ‘‘कहं, देवी’’ति परिचारिके पुच्छि. ‘‘गिलाना, देवा’’ति. सो तस्सा सन्तिकं गन्त्वा सयनपस्से निसीदित्वा पिट्ठिं परिमज्जन्तो ‘‘किं ते, भद्दे, अफासुक’’न्ति पुच्छि. ‘‘महाराज अञ्ञं अफासुकं नाम नत्थि, दोहळो मे उप्पन्नो’’ति. ‘‘किं इच्छसि, भद्दे’’ति? ‘‘अब्भन्तरअम्बफलं देवा’’ति. ‘‘अब्भन्तरअम्बो नाम कहं अत्थी’’ति? ‘‘नाहं, देव, अब्भन्तरअम्बं जानामि, तस्स पन मे फलं लभमानाय जीवितं अत्थि, अलभमानाय नत्थी’’ति. ‘‘तेन हि आहरापेस्सामि, मा चिन्तयी’’ति राजा देविं अस्सासेत्वा उट्ठाय गन्त्वा राजपल्लङ्के निसिन्नो अमच्चे पक्कोसापेत्वा ‘‘देविया अब्भन्तरअम्बे नाम दोहळो उप्पन्नो, किं कातब्ब’’न्ति पुच्छि. ‘‘देव द्विन्नं अम्बानं अन्तरे ठितो अम्बो अब्भन्तरअम्बो नाम, उय्यानं पेसेत्वा अब्भन्तरे ठितअम्बतो फलं आहरापेत्वा देविया दापेथा’’ति.
राजा ‘‘साधु, एवरूपं अम्बं आहरथा’’ति उय्यानं पेसेसि. सक्को अत्तनो आनुभावेन उय्याने अम्बानि खादितसदिसानि कत्वा अन्तरधापेसि. अम्बत्थाय गता मनुस्सा सकलउय्यानं विचरन्ता एकं अम्बम्पि अलभित्वा गन्त्वा उय्याने अम्बानं अभावं रञ्ञो कथयिंसु. ‘‘के अम्बानि खादन्ती’’ति? ‘‘तापसा, देवा’’ति. ‘‘तापसे उय्यानतो पोथेत्वा नीहरथा’’ति. मनुस्सा ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा नीहरिंसु. सक्कस्स मनोरथो मत्थकं पापुणि. देवी अम्बफलत्थाय निबद्धं कत्वा निपज्जियेव. राजा कत्तब्बकिच्चं अपस्सन्तो अमच्चे च ब्राह्मणे च सन्निपातापेत्वा ‘‘अब्भन्तरअम्बस्स अत्थिभावं जानाथा’’ति पुच्छि. ब्राह्मणा आहंसु – ‘‘देव, अब्भन्तरअम्बो नाम देवतानं परिभोगो, ‘हिमवन्ते कञ्चनगुहाय अन्तो अत्थी’ति अयं नो परम्परागतो अनुस्सवो’’ति. ‘‘को पन ततो अम्बं आहरितुं सक्खिस्सती’’ति? ‘‘न सक्का तत्थ मनुस्सभूतेन गन्तुं, एकं सुवपोतकं पेसेतुं वट्टती’’ति.
तेन च समयेन राजकुले एको सुवपोतको महासरीरो कुमारकानं यानकचक्कनाभिमत्तो थामसम्पन्नो पञ्ञवा उपायकुसलो. राजा तं आहरापेत्वा ‘‘तात सुवपोतक, अहं तव बहूपकारो, कञ्चनपञ्जरे वससि, सुवण्णतट्टके मधुलाजे खादसि, सक्खरपानकं पिवसि, तयापि अम्हाकं एकं किच्चं नित्थरितुं वट्टती’’ति आह. ‘‘किं, देवा’’ति. ‘‘तात देविया अब्भन्तरअम्बे दोहळो उप्पन्नो, सो च अम्बो हिमवन्ते कञ्चनपब्बतन्तरे अत्थि देवतानं परिभोगो, न सक्का मनुस्सभूतेन तत्थ गन्तुं, तया ततो अम्बफलं आहरितुं वट्टती’’ति. ‘‘साधु, देव, आहरिस्सामी’’ति. अथ नं राजा सुवण्णतट्टके मधुलाजे खादापेत्वा सक्खरपानकं पायेत्वा सतपाकतेलेन तस्स पक्खन्तरानि मक्खेत्वा उभोहि हत्थेहि गहेत्वा सीहपञ्जरे ठत्वा आकासे विस्सज्जेसि. सोपि रञ्ञो निपच्चकारं दस्सेत्वा आकासे पक्खन्दन्तो मनुस्सपथं अतिक्कम्म हिमवन्ते पठमे पब्बतन्तरे वसन्तानं सुकानं सन्तिकं गन्त्वा अब्भन्तरअम्बो नाम कत्थ अत्थि, कथेथ मे तं ठान’’न्ति पुच्छि. ‘‘मयं न जानाम, दुतिये पब्बतन्तरे सुका जानिस्सन्ती’’ति.
सो तेसं वचनं सुत्वा ततो उप्पतित्वा दुतियं पब्बतन्तरं अगमासि, तथा ततियं, चतुत्थं, पञ्चमं, छट्ठं अगमासि. तत्थपि नं सुका ‘‘न मयं जानाम, सत्तमपब्बतन्तरे सुका जानिस्सन्ती’’ति आहंसु. सो तत्थपि गन्त्वा ‘‘अब्भन्तरअम्बो नाम कत्थ अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘असुकट्ठाने नाम कञ्चनपब्बतन्तरे’’ति आहंसु. ‘‘अहं तस्स फलत्थाय आगतो, मं तत्थ नेत्वा ततो मे फलं दापेथा’’ति. सुकगणा आहंसु – ‘‘सम्म, सो वेस्सवणमहाराजस्स परिभोगो, न सक्का उपसङ्कमितुं, सकलरुक्खो मूलतो पट्ठाय सत्तहि लोहजालेहि परिक्खित्तो, सहस्सकुम्भण्डरक्खसा रक्खन्ति, तेहि दिट्ठस्स जीवितं नाम नत्थि, कप्पुट्ठानग्गिअवीचिमहानिरयसदिसट्ठानं, मा तत्थ पत्थनं करी’’ति. ‘‘सचे तुम्हे न गच्छथ, मय्हं ठानं आचिक्खथा’’ति. ‘‘तेन हि असुकेन च असुकेन च ठानेन याही’’ति. सो तेहि आचिक्खितवसेनेव सुट्ठु मग्गं उपधारेत्वा तं ठानं गन्त्वा दिवा अत्तानं अदस्सेत्वा मज्झिमयामसमनन्तरे रक्खसानं निद्दोक्कमनसमये अब्भन्तरअम्बस्स सन्तिकं गन्त्वा एकेन मूलन्तरेन सणिकं अभिरुहितुं आरभि. लोहजालं ‘‘किरी’’ति सद्दमकासि.
रक्खसा पबुज्झित्वा सुकपोतकं दिस्वा ‘‘अम्बचोरोय’’न्ति गहेत्वा कम्मकरणं संविदहिंसु. एको ‘‘मुखे पक्खिपित्वा गिलिस्सामि न’’न्ति आह, अपरो ‘‘हत्थेहि मद्दित्वा पुञ्जित्वा विप्पकिरिस्सामि न’’न्ति, अपरो ‘‘द्वेधा फालेत्वा अङ्गारेसु पचित्वा खादिस्सामी’’ति. सो तेसं कम्मकरणसंविधानं सुत्वापि असन्तसित्वाव ते रक्खसे आमन्तेत्वा ‘‘अम्भो रक्खसा, तुम्हे कस्स मनुस्सा’’ति आह. ‘‘वेस्सवणमहाराजस्सा’’ति. ‘‘अम्भो, तुम्हेपि एकस्स रञ्ञोव मनुस्सा, अहम्पि रञ्ञोव मनुस्सो, बाराणसिराजा मं अब्भन्तरअम्बफलत्थाय पेसेसि, स्वाहं तत्थेव अत्तनो रञ्ञो जीवितं दत्वा आगतो. यो हि अत्तनो मातापितूनञ्चेव सामिकस्स च अत्थाय जीवितं परिच्चजति, सो देवलोकेयेव निब्बत्तति, तस्मा अहम्पि इमम्हा तिरच्छानयोनिया चवित्वा देवलोके निब्बत्तिस्सामी’’ति वत्वा ततियं गाथमाह –
९३. ‘‘भत्तुरत्थे परक्कन्तो, यं ठानमधिगच्छति;
सूरो अत्तपरिच्चागी, लभमानो भवामह’’न्ति.
तत्थ भत्तुरत्थेति भत्ता वुच्चन्ति भत्तादीहि भरणपोसका पिता माता सामिको च, इति तिविधस्सपेतस्स भत्तु अत्थाय. परक्कन्तोति परक्कमं करोन्तो वायमन्तो. यं ठानमधिगच्छतीति यं सुखकारणं यसं वा लाभं वा सग्गं वा अधिगच्छति. सूरोति अभीरु विक्कमसम्पन्नो. अत्तपरिच्चागीति काये च जीविते च निरपेक्खो हुत्वा तस्स तिविधस्सपि भत्तु अत्थाय अत्तानं परिच्चजन्तो. लभमानो भवामहन्ति यं सो एवरूपो सूरो देवसम्पत्तिं वा मनुस्ससम्पत्तिं वा लभति, अहम्पि तं लभमानो भवामि, तस्मा हासोव मे एत्थ, न तासो, किं मं तुम्हे तासेथाति.
एवं सो इमाय गाथाय तेसं धम्मं देसेसि. ते तस्स धम्मकथं सुत्वा पसन्नचित्ता ‘‘धम्मिको एस, न सक्का मारेतुं, विस्सज्जेम न’’न्ति वत्वा सुकपोतकं विस्सज्जेत्वा ‘अम्भो सुकपोतक, मुत्तोसि, अम्हाकं हत्थतो सोत्थिना गच्छा’’ति आहंसु. ‘‘मय्हं आगमनं मा तुच्छं करोथ, देथ मे एकं अम्बफल’’न्ति. ‘‘सुकपोतक, तुय्हं एकं अम्बफलं दातुं नाम न भारो, इमस्मिं पन रुक्खे अम्बानि अङ्केत्वा गहितानि, एकस्मिं फले असमेन्ते अम्हाकं जीवितं नत्थि. वेस्सवणेन हि कुज्झित्वा सकिं ओलोकिते तत्तकपाले पक्खित्ततिला विय कुम्भण्डसहस्सं भिज्जित्वा विप्पकिरीयति, तेन ते दातुं न सक्कोम, लभनट्ठानं पन आचिक्खिस्सामा’’ति. ‘‘यो कोचि देतु, फलेनेव मे अत्थो, लभनट्ठानं आचिक्खथा’’ति. ‘‘एतस्स कञ्चनपब्बतस्स अन्तरे जोतिरसो नाम तापसो अग्गिं जुहमानो कञ्चनपत्तिया नाम पण्णसालायं वसति वेस्सवणस्स कुलूपको, वेस्सवणो तस्स निबद्धं चत्तारि अम्बफलानि पेसेति, तस्स सन्तिकं गच्छा’’ति.
सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तापसस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. अथ नं तापसो ‘‘कुतो आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘बाराणसिरञ्ञो सन्तिका’’ति. ‘‘किमत्थाय आगतोसी’’ति? ‘‘सामि, अम्हाकं रञ्ञो देविया अब्भन्तरअम्बपक्के दोहळो उप्पन्नो, तदत्थं आगतोम्हि, रक्खसा पन मे सयं अम्बपक्कं अदत्वा तुम्हाकं सन्तिकं पेसेसु’’न्ति. ‘‘तेन हि निसीद, लभिस्ससी’’ति. अथस्स वेस्सवणो चत्तारि फलानि पेसेसि. तापसो ततो द्वे परिभुञ्जि, एकं सुवपोतकस्स खादनत्थाय अदासि. तेन तस्मिं खादिते एकं फलं सिक्काय पक्खिपित्वा सुवपोतकस्स गीवाय पटिमुञ्चित्वा ‘‘इदानि गच्छा’’ति सुकपोतकं विस्सज्जेसि. सो तं आहरित्वा देविया अदासि. सा तं खादित्वा दोहळं पटिप्पस्सम्भेसि, ततोनिदानं पनस्सा पुत्तो नाहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा देवी राहुलमाता अहोसि, सुको आनन्दो, अम्बपक्कदायको तापसो सारिपुत्तो, उय्याने निवुत्थतापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अब्भन्तरजातकवण्णना पठमा.
[२८२] २. सेय्यजातकवण्णना
सेय्यंसो सेय्यसो होतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कोसलरञ्ञो अमच्चं आरब्भ कथेसि. सो किर रञ्ञो बहूपकारो सब्बकिच्चनिप्फादको अहोसि. राजा ‘‘बहूपकारो मे अय’’न्ति तस्स महन्तं यसं अदासि. तं असहमाना अञ्ञे रञ्ञो पेसुञ्ञं उपसंहरित्वा तं परिभिन्दिंसु. राजा तेसं वचनं सद्दहित्वा दोसं अनुपपरिक्खित्वाव तं सीलवन्तं निद्दोसं सङ्खलिकबन्धनेन बन्धापेत्वा बन्धनागारे पक्खिपापेसि. सो तत्थ एकको वसन्तो सीलसम्पत्तिं निस्साय चित्तेकग्गतं लभित्वा एकग्गचित्तो सङ्खारे सम्मसित्वा सोतापत्तिफलं पापुणि. अथस्स राजा अपरभागे निद्दोसभावं ञत्वा सङ्खलिकबन्धनं भिन्दापेत्वा पुरिमयसतो महन्ततरं यसं अदासि. सो ‘‘सत्थारं वन्दिस्सामी’’ति बहूनि मालागन्धादीनि आदाय विहारं गन्त्वा तथागतं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं करोन्तो ‘‘अनत्थो किर ते उप्पन्नोति अस्सुम्हा’’ति आह. ‘‘आम, भन्ते, उप्पन्नो, अहं पन तेन अनत्थेन अत्थं अकासिं, बन्धनागारे निसीदित्वा सोतापत्तिफलं निब्बत्तेसि’’न्ति. सत्था ‘‘न खो, उपासक, त्वञ्ञेव अनत्थेन अत्थं आहरि, पोराणकपण्डितापि अत्तनो अनत्थेन अत्थं आहरिं सुयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय दस राजधम्मे अकोपेत्वा दानं देति, पञ्च सीलानि रक्खति, उपोसथकम्मं करोति. अथस्सेको अमच्चो अन्तेपुरे पदुस्सि. पादमूलिकादयो ञत्वा ‘‘असुकअमच्चो अन्तेपुरे पदुट्ठो’’ति रञ्ञो आरोचेसुं. राजा परिग्गण्हन्तो यथासभावतो ञत्वा पक्कोसापेत्वा ‘‘मा मं इतो पट्ठाय उपट्ठाही’’ति निब्बिसयं अकासि. सो गन्त्वा अञ्ञतरं सामन्तराजानं उपट्ठहीति सब्बं वत्थु हेट्ठा महासीलवजातके (जा. १.१.५१) कथितसदिसमेव. इधापि सो राजा तिक्खत्तुं वीमंसित्वा तस्स अमच्चस्स वचनं सद्दहित्वा ‘‘बाराणसिरज्जं गण्हिस्सामी’’ति महन्तेन परिवारेन रज्जसीमं पापुणि. बाराणसिरञ्ञो सत्तसतमत्ता महायोधा तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘देव, असुको नाम किर राजा बाराणसिरज्जं गण्हिस्सामी’ति जनपदं भिन्दन्तो आगच्छति, एत्थेव नं गन्त्वा गण्हिस्सामा’’ति आहंसु. ‘‘मय्हं परविहिंसाय लद्धेन रज्जेन किच्चं नत्थि, मा किञ्चि करित्था’’ति?
चोरराजा आगन्त्वा नगरं परिक्खिपि, पुन अमच्चा राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, मा एवं करित्थ, गण्हिस्साम न’’न्ति आहंसु. राजा ‘‘न लब्भा किञ्चि कातुं, नगरद्वारानि विवरथा’’ति वत्वा सयं अमच्चगणपरिवुतो महातले राजपल्लङ्के निसीदि. चोरराजा चतूसु द्वारेसु मनुस्से पोथेन्तो नगरं पविसित्वा पासादं अभिरुय्ह अमच्चपरिवुतं राजानं गाहापेत्वा सङ्खलिकाहि बन्धापेत्वा बन्धनागारे पक्खिपापेसि. राजा बन्धनागारे निसिन्नोव चोरराजानं मेत्तायन्तो मेत्तज्झानं उप्पादेसि. तस्स मेत्तानुभावेन चोररञ्ञो काये डाहो उप्पज्जि, सकलसरीरं यमकउक्काहि झापियमानं विय जातं. सो महादुक्खाभितुन्नो ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छि. ‘‘तुम्हे सीलवन्तं राजानं बन्धनागारे पक्खिपेथ, तेन वो इदं दुक्खं उप्पन्नं भविस्सती’’ति. सो गन्त्वा बोधिसत्तं खमापेत्वा ‘‘तुम्हाकं रज्जं तुम्हाकमेव होतू’’ति रज्जं तस्सेव निय्यादेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय तुम्हाकं पच्चत्थिको मे भारो होतू’’ति वत्वा पदुट्ठामच्चस्स राजाणं कारेत्वा अत्तनो नगरमेव गतो.
बोधिसत्तो अलङ्कतमहातले समुस्सितसेतच्छत्ते राजपल्लङ्के निसिन्नो अमच्चेहि सद्धिं सल्लपन्तो पुरिमा द्वेगाथा अवोच –
९४. ‘‘सेय्यंसो सेय्यसो होति, यो सेय्यमुपसेवति;
एकेन सन्धिं कत्वान, सतं वज्झे अमोचयिं.
९५. ‘‘तस्मा सब्बेन लोकेन, सन्धिं कत्वान एकतो;
पेच्च सग्गं निगच्छेय्य, इदं सुणाथ कासिया’’ति.
तत्थ सेय्यंसो सेय्यसो होति, यो सेय्यमुपसेवतीति अनवज्जउत्तमधम्मसङ्खातो सेय्यो अंसो कोट्ठासो अस्साति सेय्यंसो, कुसलधम्मनिस्सितपुग्गलो. यो पुनप्पुनं तं सेय्यं कुसलधम्मभावनं कुसलाभिरतं वा उत्तमपुग्गलमुपसेवति, सो सेय्यसो होति पासंसतरो चेव उत्तरितरो च होति. एकेन सन्धिं कत्वान, सतं वज्झे अमोचयिन्ति तदमिनापि चेतं वेदितब्बं – अहञ्हि सेय्यं मेत्ताभावनं उपसेवन्तो ताय मेत्ताभावनाय एकेन चोररञ्ञा सन्धिं सन्थवं कत्वा मेत्ताभावनं भावेत्वा तुम्हे सतजने वज्झे अमोचयिं.
दुतियगाथाय अत्थो – यस्मा अहं एकेन सद्धिं एकतो मेत्ताभावनाय सन्धिं कत्वा तुम्हे वज्झप्पत्ते सतजने मोचयिं, तस्मा वेदितब्बमेवेतं, तस्मा सब्बेन लोकेन सद्धिं मेत्ताभावनाय सन्धिं कत्वा एकतो पुग्गलो पेच्च परलोके सग्गं निगच्छेय्य. मेत्ताय हि उपचारं कामावचरे पटिसन्धिं देति, अप्पना ब्रह्मलोके. इदं मम वचनं सब्बेपि तुम्हे कासिरट्ठवासिनो सुणाथाति.
एवं महासत्तो महाजनस्स मेत्ताभावनाय गुणं वण्णेत्वा द्वादसयोजनिके बाराणसिनगरे सेतच्छत्तं पहाय हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजि. सत्था सम्मासम्बुद्धो हुत्वा ततियं गाथमाह –
९६. ‘‘इदं वत्वा महाराजा, कंसो बाराणसिग्गहो;
धनुं कण्डञ्च निक्खिप्प, संयमं अज्झुपागमी’’ति.
तत्थ महन्तो राजाति महाराजा. कंसोति तस्स नामं. बाराणसिं गहेत्वा अज्झावसनतो बाराणसिग्गहो. सो राजा इदं वचनं वत्वा धनुञ्च सरसङ्खातं कण्डञ्च निक्खिप्प ओहाय छड्डेत्वा सीलसंयमं उपगतो पब्बजितो, पब्बजित्वा च पन झानं उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके उप्पन्नोति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा चोरराजा आनन्दो अहोसि, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सेय्यजातकवण्णना दुतिया.
[२८३] ३. वड्ढकीसूकरजातकवण्णना
वरं वरं त्वन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो धनुग्गहतिस्सत्थेरं आरब्भ कथेसि. पसेनदिरञ्ञो पिता महाकोसलो बिम्बिसाररञ्ञो धीतरं वेदेहिं नाम कोसलदेविं ददमानो तस्सा न्हानचुण्णमूलं सतसहस्सुट्ठानं कासिगामं अदासि. अजातसत्तुना पन पितरि मारिते कोसलदेवीपि सोकाभिभूता कालमकासि. ततो पसेनदि कोसलराजा चिन्तेसि – ‘‘अजातसत्तुना पिता मारितो, भगिनीपि मे सामिके कालकते तेन सोकेन कालकता, पितुघातकस्स चोरस्स कासिगामं न दस्सामी’’ति. सो तं अजातसत्तुस्स न अदासि. तं गामं निस्साय तेसं द्विन्नम्पि कालेन कालं युद्धं होति, अजातसत्तु तरुणो समत्थो, पसेनदि महल्लकोयेव. सो अभिक्खणं परज्जति, महाकोसलस्सापि मनुस्सा येभुय्येन पराजिता. अथ राजा ‘‘मयं अभिण्हं परज्जाम, किं नु खो कातब्ब’’न्ति अमच्चे पुच्छि. ‘‘देव, अय्या नाम मन्तच्छेका होन्ति, जेतवनविहारे भिक्खूनं कथं सोतुं वट्टती’’ति. राजा ‘‘तेन हि तायं वेलायं भिक्खूनं कथासल्लापं सुणाथा’’ति चरपुरिसे आणापेसि. ते ततो पट्ठाय तथा अकंसु.
तस्मिं पन काले द्वे महल्लकत्थेरा विहारपच्चन्ते पण्णसालायं वसन्ति दत्तत्थेरो च धनुग्गहतिस्सत्थेरो च. तेसु धनुग्गहतिस्सत्थेरो पठमयामेपि मज्झिमयामेपि निद्दायित्वा पच्छिमयामे पबुज्झित्वा उम्मुक्कानि सोधेत्वा अग्गिं जालेत्वा निसिन्नको आह – ‘‘भन्ते, दत्तत्थेरा’’ति. ‘‘किं, भन्ते, तिस्सत्थेरा’’ति? ‘‘किं निद्दायसि नो त्व’’न्ति. ‘‘अनिद्दायन्ता किं करिस्सामा’’ति? ‘‘उट्ठाय ताव निसीदथा’’ति. सो उट्ठाय निसिन्नो तं दत्तत्थेरं आह – ‘‘भन्ते दत्तत्थेर, अयं ते लोलो महोदरकोसलो चाटिमत्तं भत्तमेव पूतिं करोति, युद्धविचारणं पन किञ्चि न जानाति, पराजितो पराजितोत्वेव वदापेती’’ति. ‘‘किं पन कातुं वट्टती’’ति? तस्मिं खणे ते चरपुरिसा तेसं कथं सुणन्ता अट्ठंसु.
धनुग्गहतिस्सत्थेरो युद्धं विचारेसि – ‘‘भन्ते, युद्धो नाम तिविधो – पदुमब्यूहो, चक्कब्यूहो, सकटब्यूहोति. अजातसत्तुं गण्हितुकामेन असुके नाम पब्बतकुच्छिस्मिं द्वीसु पब्बतभित्तीसु मनुस्से ठपेत्वा पुरतो दुब्बलबलं दस्सेत्वा पब्बतन्तरं पविट्ठभावं जानित्वा पविट्ठमग्गं ओच्छिन्दित्वा पुरतो च पच्छतो च उभोसु पब्बतभित्तीसु वग्गित्वा उन्नदित्वा खिपे पतितमच्छं विय अन्तोमुट्ठियं वट्टपोतकं विय च कत्वा सक्का अस्स तं गहेतु’’न्ति. चरपुरिसा तं सासनं रञ्ञो आरोचेसुं. तं सुत्वा राजा सङ्गामभेरिं चरापेत्वा गन्त्वा सकटब्यूहं कत्वा अजातसत्तुं जीवग्गाहं गाहापेत्वा अत्तनो धीतरं वजिरकुमारिं भागिनेय्यस्स दत्वा कासिगामं तस्सा न्हानमूलं कत्वा दत्वा उय्योजेसि. सा पवत्ति भिक्खुसङ्घे पाकटा जाता. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, कोसलराजा किर धनुग्गहतिस्सत्थेरस्स विचारणाय अजातसत्तुं जिनी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि धनुग्गहतिस्सो युद्धविचारणाय छेकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा बाराणसिं निस्साय निवुत्थवड्ढकिगामका एको वड्ढकी थम्भत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा आवाटे पतितं सूकरपोतकं दिस्वा तं घरं नेत्वा पटिजग्गि. सो वुड्ढिप्पत्तो महासरीरो वङ्कदाठो आचारसम्पन्नो अहोसि, वड्ढकिना पोसितत्ता पन ‘‘वड्ढकीसूकरो’’त्वेव पञ्ञायि. वड्ढकिस्स रुक्खतच्छनकाले तुण्डेन रुक्खं परिवत्तेति, मुखेन डंसित्वा वासिफरसुनिखादनमुग्गरे आहरति, कालसुत्तकोटियं गण्हाति. अथ सो वड्ढकी ‘‘कोचिदेव, नं खादेय्या’’ति भयेन नेत्वा अरञ्ञे विस्सज्जेसि. सोपि अरञ्ञं पविसित्वा खेमं फासुकट्ठानं ओलोकेन्तो एकं पब्बतन्तरे महन्तं गिरिकन्दरं अद्दस सम्पन्नकन्दमूलफलं फासुकं वसनट्ठानं अनेकसतसूकरसमाकिण्णं. ते सूकरा तं दिस्वा तस्स सन्तिकं आगमंसु. सोपि ते आह – ‘‘अहं तुम्हेव ओलोकेन्तो विचरामि, अपिच वो मया दिट्ठा, इदञ्च ठानं रमणीयं, अहम्पि इदानि इधेव वसिस्सामी’’ति. ‘‘सच्चं इदं ठानं रमणीयं, परिस्सयो पनेत्थ अत्थी’’ति. ‘‘अहम्पि तुम्हे दिस्वा एतं अञ्ञासिं, एवं गोचरसम्पन्ने ठाने वसन्तानं वो सरीरेसु मंसलोहितं नत्थि, किं पन वो एत्थ भय’’न्ति? ‘‘एको ब्यग्घो पातोव आगन्त्वा दिट्ठदिट्ठंयेव गहेत्वा गच्छती’’ति. ‘‘किं पन सो निबद्धं गण्हाति, उदाहु अन्तरन्तरा’’ति? ‘‘निबद्धं गण्हाती’’ति. ‘‘कति पन ते ब्यग्घा’’ति? ‘‘एकोयेवा’’ति. ‘‘एत्तका तुम्हे एकस्स युज्झितुं न सक्कोथा’’ति? ‘‘आम, न सक्कोमा’’ति. ‘‘अहं तं गण्हिस्सामि, केवलं तुम्हे मम वचनं करोथ, सो ब्यग्घो कहं वसती’’ति? ‘‘एतस्मिं पब्बते’’ति.
सो रत्तिञ्ञेव सूकरे चरापेत्वा युद्धं विचारेन्तो ‘‘युद्धं नाम पदुमब्यूहचक्कब्यूहसकटब्यूहवसेन तिविधं होती’’ति वत्वा पदुमब्यूहवसेन विचारेसि. सो हि भूमिसीसं जानाति. तस्मा ‘‘इमस्मिं ठाने युद्धं विचारेतुं वट्टती’’ति सूकरपिल्लके मातरो च तेसं मज्झट्ठाने ठपेसि. सो ता आविज्झित्वा मज्झिमसूकरियो, ता आविज्झित्वा पोतकसूकरे, ते आविज्झित्वा जरसूकरे, ते आविज्झित्वा दीघदाठसूकरे, ते आविज्झित्वा युद्धसमत्थे बलवतरसूकरे दस वीस तिंस जने तस्मिं तस्मिं ठाने बलगुम्बं कत्वा ठपेसि. अत्तनो ठितट्ठानस्स पुरतो एकं परिमण्डलं आवाटं खणापेसि, पच्छतो एकं सुप्पसण्ठानं अनुपुब्बनिन्नं पब्भारसदिसं. तस्स सट्ठिसत्ततिमत्ते योधसूकरे आदाय तस्मिं तस्मिं ठाने ‘‘मा भायित्था’’ति कम्मं विचारतो अरुणं उट्ठहि.
ब्यग्घो उट्ठाय ‘‘कालो’’ति ञत्वा गन्त्वा तेसं सम्मुखा ठिते पब्बततले ठत्वा अक्खीनि उम्मीलेत्वा सूकरे ओलोकेसि. वड्ढकीसूकरो ‘‘पटिओलोकेथ न’’न्ति सूकरानं सञ्ञं अदासि, ते पटिओलोकेसुं. ब्यग्घो मुखं उग्घाटेत्वा अस्सोसि, सूकरापि तथा करिंसु. ब्यग्घो मुत्तं छड्डेसि, सूकरापि छड्डयिंसु. इति यं यं सो करोति, तं तं ते पटिकरिंसु. सो चिन्तेसि – ‘‘पुब्बे सूकरा मया ओलोकितकाले पलायन्ता पलायितुम्पि न सक्कोन्ति, अज्ज अपलायित्वा मम पटिसत्तु हुत्वा मया कतमेव पटिकरोन्ति. एतस्मिं भूमिसीसे ठितो एको तेसं संविधायकोपि अत्थि, अज्ज मय्हं गतस्स जयो न पञ्ञायती’’ति. सो निवत्तित्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमासि. तेन पन गहितमंसखादको एको कूटजटिलो अत्थि, सो तं तुच्छहत्थमेव आगच्छन्तं दिस्वा तेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
९७. ‘‘वरं वरं त्वं निहनं पुरे चरि,
अस्मिं पदेसे अभिभुय्य सूकरे;
सोदानि एको ब्यपगम्म झायसि,
बलं नु ते ब्यग्घ न चज्ज विज्जती’’ति.
तत्थ वरं वरं त्वं निहनं पुरे चरि, अस्मिं पदेसे अभिभुय्य सूकरेति अम्भो ब्यग्घ, त्वं पुब्बे इमस्मिं पदेसे सब्बसूकरे अभिभवित्वा इमेसु सूकरेसु वरं वरं त्वं उत्तमुत्तमं सूकरं निहनन्तो विचरि. सोदानि एको ब्यपगम्म झायसीति सो त्वं इदानि अञ्ञतरं सूकरं अग्गहेत्वा एककोव अपगन्त्वा झायसि पज्झायसि. बलं नु ते ब्यग्घ न चज्ज विज्जतीति किं नु ते, अम्भो ब्यग्घ, अज्ज कायबलं नत्थीति.
तं सुत्वा ब्यग्घो दुतियं गाथमाह –
९८. ‘‘इमे सुदं यन्ति दिसोदिसं पुरे, भयट्टिता लेणगवेसिनो पुथू;
ते दानि सङ्गम्म वसन्ति एकतो, यत्थट्ठिता दुप्पसहज्जमे मया’’ति.
तत्थ सुदन्ति निपातो. अयं पन सङ्खेपत्थो – इमे सूकरा पुब्बे मं दिस्वा भयेन अट्टिता पीळिता अत्तनो लेणगवेसिनो पुथू विसुं विसुं हुत्वा दिसोदिसं यन्ति, तं तं दिसं अभिमुखा पलायन्ति, ते दानि सब्बेपि समागन्त्वा एकतो वसन्ति तिट्ठन्ति, तञ्च भूमिसीसं उपगता, यत्थ ठिता दुप्पसहा दुम्मद्दया अज्ज इमे मयाति.
अथस्स उस्साहं जनेन्तो कूटजटिलो ‘‘मा भायि, गच्छ तयि नदित्वा पक्खन्दन्ते सब्बेपि भीता भिज्जित्वा पलायिस्सन्ती’’ति आह. ब्यग्घो तस्मिं उस्साहं जनेन्ते सूरो हुत्वा पुन गन्त्वा पब्बततले अट्ठासि. वड्ढकीसूकरो द्विन्नं आवाटानं अन्तरे अट्ठासि. सूकरा ‘‘सामि, महाचोरो पुनागतो’’ति आहंसु. ‘‘मा भायित्थ, इदानि तं गण्हिस्सामी’’ति. ब्यग्घो नदित्वा वड्ढकीसूकरस्स उपरि पतति, सूकरो तस्स अत्तनो उपरि पतनकाले परिवत्तित्वा वेगेन उजुकं खतआवाटे पति. ब्यग्घो वेगं सन्धारेतुं असक्कोन्तो उपरिभागेन गन्त्वा सुप्पमुखस्स तिरियं खतआवाटस्स अतिसम्बाधे मुखट्ठाने पतित्वा पुञ्जकतो विय अहोसि. सूकरो आवाटा उत्तरित्वा असनिवेगेन गन्त्वा ब्यग्घं अन्तरसत्थिम्हि दाठाय पहरित्वा याव वक्कपदेसा फालेत्वा पञ्चमधुरमंसं दाठाय पलिवेठेत्वा ब्यग्घस्स मत्थके आविज्झित्वा ‘‘गण्हथ तुम्हाकं पच्चामित्त’’न्ति उक्खिपित्वा बहिआवाटे छड्डेसि. पठमं आगता ब्यग्घमंसं लभिंसु, पच्छा आगता ‘‘ब्यग्घमंसं कीदिसं होती’’ति तेसं मुखं उपसिङ्घन्ता विचरिंसु.
सूकरा न ताव तुस्सन्ति. वड्ढकीसूकरो तेसं इङ्घितं दिस्वा ‘‘किं नु खो तुम्हे न तुस्सथा’’ति आह. ‘‘सामि, किं एतेन ब्यग्घेन घातितेन, अञ्ञो पन ब्यग्घआणापनसमत्थो कूटजटिलो अत्थियेवा’’ति. ‘‘को नामेसो’’ति? ‘‘एको दुस्सीलतापसो’’ति. ‘‘ब्यग्घोपि मया घातितो, सो मे किं पहोति, एथ गण्हिस्साम न’’न्ति सूकरघटाय सद्धिं पायासि. कूटतापसोपि ब्यग्घे चिरायन्ते ‘‘किं नु खो सूकरा ब्यग्घं गण्हिंसू’’ति पटिपथं गच्छन्तो ते सूकरे आगच्छन्ते दिस्वा अत्तनो परिक्खारं आदाय पलायन्तो तेहि अनुबन्धितो परिक्खारं छड्डेत्वा वेगेन उदुम्बररुक्खं अभिरुहि. सूकरा ‘‘इदानिम्ह, सामि, नट्ठा, तापसो पलायित्वा रुक्खं अभिरुही’’ति आहंसु. ‘‘किं रुक्खं नामा’’ति? ‘‘उदुम्बररुक्ख’’न्ति. सो ‘‘सूकरियो उदकं आहरन्तु, सूकरपोतका पथविं खणन्तु, दीघदाठा सूकरा मूलानि छिन्दन्तु, सेसा परिवारेत्वा आरक्खन्तू’’ति संविदहित्वा तेसु तथा करोन्तेसु सयं उदुम्बरस्स उजुकं थूलमूलं फरसुना पहरन्तो विय एकप्पहारमेव कत्वा उदुम्बररुक्खं पातेसि. परिवारेत्वा ठितसूकरा कूटजटिलं भूमियं पातेत्वा खण्डाखण्डिकं कत्वा याव अट्ठितो खादित्वा वड्ढकीसूकरं उदुम्बरखन्धेयेव निसीदापेत्वा कूटजटिलस्स परिभोगसङ्खेन उदकं आहरित्वा अभिसिञ्चित्वा राजानं करिंसु, एकञ्च तरुणसूकरिं तस्स अग्गमहेसिं अकंसु. ततो पट्ठाय किर यावज्जतना राजानो उदुम्बरभद्दपीठे निसीदापेत्वा तीहि सङ्खेहि अभिसिञ्चन्ति.
तस्मिं वनसण्डे अधिवत्था देवता तं अच्छरियं दिस्वा एकस्मिं विटपन्तरे सूकरानं अभिमुखा हुत्वा ततियं गाथमाह –
९९. ‘‘नमत्थु सङ्घान समागतानं, दिस्वा सयं सख्य वदामि अब्भुतं;
ब्यग्घं मिगा यत्थ जिनिंसु दाठिनो, सामग्गिया दाठबलेसु मुच्चरे’’ति.
तत्थ नमत्थु सङ्घानन्ति अयं मम नमक्कारो समागतानं सूकरसङ्घानं अत्थु. दिस्वा सयं सख्य वदामि अब्भुतन्ति इदं पुब्बे अभूतपुब्बं अब्भुतं सख्यं मित्तभावं सयं दिस्वा वदामि. ब्यग्घं मिगा यत्थ जिनिंसु दाठिनोति यत्र हि नाम दाठिनो सूकरमिगा ब्यग्घं जिनिंसु, अयमेव वा पाठो. सामग्गिया दाठबलेसु मुच्चरेति या सा दाठबलेसु सूकरेसु सामग्गी एकज्झासयता, ताय तेसु सामग्गिया ते दाठबला पच्चामित्तं गहेत्वा अज्ज मरणभया मुत्ताति अत्थो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा धनुग्गहतिस्सो वड्ढकीसूकरो अहोसि, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वड्ढकीसूकरजातकवण्णना ततिया.
[२८४] ४. सिरिजातकवण्णना
यं उस्सुका सङ्घरन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सिरिचोरब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. इमस्मिं जातके पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा खदिरङ्गारजातके (जा. १.१.४०) वित्थारितमेव. इधापि पन सा अनाथपिण्डिकस्स घरे चतुत्थे द्वारकोट्ठके वसनका मिच्छादिट्ठिदेवता दण्डकम्मं करोन्ती चतुपञ्ञासहिरञ्ञकोटियो आहरित्वा कोट्ठे पूरेत्वा सेट्ठिना सद्धिं सहायिका अहोसि. अथ नं सो आदाय सत्थु सन्तिकं नेसि. सत्था तस्सा धम्मं देसेसि, सा धम्मं सुत्वा सोतापन्ना अहोसि. ततो पट्ठाय सेट्ठिनो यसो यथापोराणोव जातो. अथेको सावत्थिवासी सिरिलक्खणञ्ञू ब्राह्मणो चिन्तेसि – ‘‘अनाथपिण्डिको दुग्गतो हुत्वा पुन इस्सरो जातो, यंनूनाहं तं दट्ठुकामो विय गत्वा तस्स घरतो सिरिं थेनेत्वा आगच्छेय्य’’न्ति. सो तस्स घरं गन्त्वा तेन कतसक्कारसम्मानो सारणीयकथाय वत्तमानाय ‘‘किमत्थं आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘कत्थ नु खो सिरी पतिट्ठिता’’ति ओलोकेसि. सेट्ठिनो च सब्बसेतो धोतसङ्खपटिभागो कुक्कुटो सुवण्णपञ्जरे पक्खिपित्वा ठपितो अत्थि, तस्स चूळाय सिरी पतिट्ठासि. ब्राह्मणो ओलोकयमानो सिरिया तत्थ पतिट्ठितभावं ञत्वा आह – ‘‘अहं, महासेट्ठि, पञ्चसते माणवे मन्ते वाचेमि, अकालरविं एकं कुक्कुटं निस्साय ते च मयञ्च किलमाम, अयञ्च किर कुक्कुटो कालरवी, इमस्सत्थाय आगतोम्हि, देहि मे एतं कुक्कुट’’न्ति. ‘‘गण्ह, ब्राह्मण, देमि ते कुक्कुट’’न्ति. ‘‘देमी’’ति च वुत्तक्खणेयेव सिरी तस्स चूळतो अपगन्त्वा उस्सीसके ठपिते मणिक्खन्धे पतिट्ठासि.
ब्राह्मणो सिरिया मणिम्हि पतिट्ठितभावं ञत्वा मणिम्पि याचि. ‘‘मणिम्पि देमी’’ति वुत्तक्खणेयेव सिरी मणितो अपगन्त्वा उस्सीसके ठपितआरक्खयट्ठियं पतिट्ठासि. ब्राह्मणो सिरिया तत्थ पतिट्ठितभावं ञत्वा तम्पि याचि. ‘‘गहेत्वा गच्छाही’’ति वुत्तक्खणेयेव सिरी यट्ठितो अपगन्त्वा पुञ्ञलक्खणदेविया नाम सेट्ठिनो अग्गमहेसिया सीसे पतिट्ठासि. सिरिचोरब्राह्मणो तत्थ पतिट्ठितभावं ञत्वा ‘‘अविस्सज्जियभण्डं एतं, याचितुम्पि न सक्का’’ति चिन्तेत्वा सेट्ठिं एतदवोच – ‘‘महासेट्ठि, अहं तुम्हाकं गेहे ‘सिरिं थेनेत्वा गमिस्सामी’ति आगच्छिं, सिरी पन ते कुक्कुटस्स चूळायं पतिट्ठिता अहोसि, तस्मिं मम दिन्ने ततो अपगन्त्वा मणिम्हि पतिट्ठहि, मणिम्हि दिन्ने आरक्खयट्ठियं पतिट्ठहि, आरक्खयट्ठिया दिन्नाय ततो अपगन्त्वा पुञ्ञलक्खणदेविया सीसे पतिट्ठहि, ‘इदं खो पन अविस्सज्जियभण्ड’न्ति इमम्पि मे न गहितं, न सक्का तव सिरिं थेनेतुं, तव सन्तकं तवेव होतू’’ति उट्ठायासना पक्कामि. अनाथपिण्डिको ‘‘इमं कारणं सत्थु कथेस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो सब्बं तथागतस्स आरोचेसि. सत्था तं सुत्वा ‘‘न खो, गहपति, इदानेव अञ्ञेसं सिरी अञ्ञत्थ गच्छति, पुब्बेपि अप्पपुञ्ञेहि उप्पादितसिरी पन पुञ्ञवन्तानंयेव पादमूलं गता’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सिप्पं उग्गण्हित्वा अगारं अज्झावसन्तो मातापितूनं कालकिरियाय संविग्गो निक्खमित्वा हिमवन्तपदेसे इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदं गन्त्वा बाराणसिरञ्ञो उय्याने वसित्वा पुनदिवसे भिक्खं चरमानो हत्थाचरियस्स घरद्वारं अगमासि. सो तस्स आचारविहारे पसन्नो भिक्खं दत्वा उय्याने वसापेत्वा निच्चं पटिजग्गि. तस्मिं काले एको कट्ठहारको अरञ्ञतो दारूनि आहरन्तो वेलाय नगरद्वारं पापुणितुं नासक्खि. सायं एकस्मिं देवकुले दारुकलापं उस्सीसके कत्वा निपज्जि, देवकुले विस्सट्ठा बहू कुक्कुटा तस्स अविदूरे एकस्मिं रुक्खे सयिंसु. तेसु उपरिसयितकुक्कुटो पच्चूसकाले वच्चं पातेन्तो हेट्ठासयितकुक्कुटस्स सरीरे पातेसि. ‘‘केन मे सरीरे वच्चं पातित’’न्ति च वुत्ते ‘‘मया’’ति आह. ‘‘किंकारणा’’ति च वुत्ते ‘‘अनुपधारेत्वा’’ति वत्वा पुनपि पातेसि. ततो उभोपि अञ्ञमञ्ञं कुद्धा ‘‘किं ते बलं, किं ते बल’’न्ति कलहं करिंसु. अथ हेट्ठासयितकुक्कुटो आह – ‘‘मं मारेत्वा अङ्गारे पक्कमंसं खादन्तो पातोव कहापणसहस्सं लभती’’ति. उपरिसयितकुक्कुटो आह – ‘‘अम्भो, मा त्वं एत्तकेन गज्जि, मम थूलमंसं खादन्तो राजा होति, बहिमंसं खादन्तो पुरिसो चे, सेनापतिट्ठानं, इत्थी चे, अग्गमहेसिट्ठानं लभति. अट्ठिमंसं पन मे खादन्तो गिही चे, भण्डागारिकट्ठानं, पब्बजितो चे, राजकुलूपकभावं लभती’’ति.
कट्ठहारको तेसं वचनं सुत्वा ‘‘रज्जे पत्ते सहस्सेन किच्चं नत्थी’’ति सणिकं अभिरुहित्वा उपरिसयितकुक्कुटं गहेत्वा मारेत्वा उच्छङ्गे कत्वा ‘‘राजा भविस्सामी’’ति गन्त्वा विवटद्वारेनेव नगरं पविसित्वा कुक्कुटं नित्तचं कत्वा उदरं सोधेत्वा ‘‘इदं कुक्कुटमंसं साधुकं सम्पादेही’’ति पजापतिया अदासि. सा कुक्कुटमंसञ्च भत्तञ्च सम्पादेत्वा ‘‘भुञ्ज, सामी’’ति तस्स उपनामेसि. ‘‘भद्दे, एतं मंसं महानुभावं, एतं खादित्वा अहं राजा भविस्सामि, त्वं अग्गमहेसी भविस्ससि, तं भत्तञ्च मंसञ्च आदाय गङ्गातीरं गन्त्वा न्हायित्वा भुञ्जिस्सामा’’ति भत्तभाजनं तीरे ठपेत्वा न्हानत्थाय ओतरिंसु. तस्मिं खणे वातेन खुभितं उदकं आगन्त्वा भत्तभाजनं आदाय अगमासि. तं नदीसोतेन वुय्हमानं हेट्ठानदियं हत्थिं न्हापेन्तो एको हत्थाचरियो महामत्तो दिस्वा उक्खिपापेत्वा विवरापेत्वा ‘‘किमेत्था’’ति पुच्छि. ‘‘भत्तञ्चेव कुक्कुटमंसञ्च सामी’’ति. सो तं पिदहापेत्वा लञ्छापेत्वा ‘‘याव मयं आगच्छाम, ताविमं भत्तं मा विवरा’’ति भरियाय पेसेसि. सोपि खो कट्ठहारको मुखतो पविट्ठेन वालुकोदकेन उद्धुमातउदरो पलायि.
अथेको तस्स हत्थाचरियस्स कुलूपको दिब्बचक्खुकतापसो ‘‘मय्हं उपट्ठाको हत्थिट्ठानं न विजहति, कदा नु खो सम्पत्तिं पापुणिस्सती’’ति दिब्बचक्खुना उपधारेन्तो तं पुरिसं दिस्वा तं कारणं ञत्वा पुरेतरं गन्त्वा हत्थाचरियस्स निवेसने निसीदि. हत्थाचरियो आगन्त्वा तं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो तं भत्तभाजनं आहरापेत्वा ‘‘तापसं मंसोदनेन परिविसथा’’ति आह. तापसो भत्तं गहेत्वा मंसे दीयमाने अग्गहेत्वा ‘‘इमं मंसं अहं विचारेमी’’ति वत्वा ‘‘विचारेथ, भन्ते’’ति वुत्ते थूलमंसादीनि एकेकं कोट्ठासं कारेत्वा थूलमंसं हत्थाचरियस्स दापेसि, बहिमंसं तस्स भरियाय, अट्ठिमंसं अत्तना परिभुञ्जि. सो भत्तकिच्चावसाने गच्छन्तो ‘‘त्वं इतो ततियदिवसे राजा भविस्ससि, अप्पमत्तो होही’’ति वत्वा पक्कामि. ततियदिवसे एको सामन्तराजा आगन्त्वा बाराणसिं परिवारेसि. बाराणसिराजा हत्थाचरियं राजवेसं गाहापेत्वा ‘‘हत्थिं अभिरुहित्वा युज्झा’’ति आणापेत्वा सयं अञ्ञातकवेसेन सेनाय विचारेन्तो एकेन महावेगेन सरेन विद्धो तङ्खणञ्ञेव मरि. तस्स मतभावं ञत्वा हत्थाचरियो बहू कहापणे नीहरापेत्वा ‘‘धनत्थिका पुरतो हुत्वा युज्झन्तू’’ति भेरिं चरापेसि. बलकायो मुहुत्तेनेव सामन्तराजानं जीवितक्खयं पापेसि. अमच्चा रञ्ञो सरीरकिच्चं कत्वा ‘‘कं राजानं करोमा’’ति मन्तयमाना ‘‘अम्हाकं राजा जीवमानो अत्तनो वेसं हत्थाचरियस्स अदासि, अयमेव युद्धं कत्वा रज्जं गण्हि, एतस्सेव रज्जं दस्सामा’’ति तं रज्जेन अभिसिञ्चिंसु, भरियम्पिस्स अग्गमहेसिं अकंसु. बोधिसत्तो राजकुलूपको अहोसि.
सत्था अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा द्वे गाथा अभासि –
१००. ‘‘यं उस्सुका सङ्घरन्ति, अलक्खिका बहुं धनं;
सिप्पवन्तो असिप्पा च, लक्खिवा तानि भुञ्जति.
१०१. ‘‘सब्बत्थ कतपुञ्ञस्स, अतिच्चञ्ञेव पाणिनो;
उप्पज्जन्ति बहू भोगा, अप्पनायतनेसुपी’’ति.
तत्थ यं उस्सुकाति यं धनसङ्घरणे उस्सुक्कमापन्ना छन्दजाता किच्छेन बहुं धनं सङ्घरन्ति.‘‘ये उस्सुका’’तिपि पाठो, ये पुरिसा धनसंहरणे उस्सुका हत्थिसिप्पादिवसेन सिप्पवन्तो असिप्पा च अन्तमसो वेतनेन कम्मं कत्वा बहुं धनं सङ्घरन्तीति अत्थो. लक्खिवा तानि भुञ्जतीति तानि ‘‘बहुं धन’’न्ति वुत्तानि धनानि पुञ्ञवा पुरिसो अत्तनो पुञ्ञफलं परिभुञ्जन्तो किञ्चि कम्मं अकत्वापि परिभुञ्जति.
अतिच्चञ्ञेव पाणिनोति अतिच्च अञ्ञे एव पाणिनो. एव-कारो पुरिमपदेन योजेतब्बो, सब्बत्थेव कतपुञ्ञस्स अञ्ञे अकतपुञ्ञे सत्ते अतिक्कमित्वाति अत्थो. अप्पनायतनेसुपीति अपि अनायतनेसुपि अरतनाकरेसु रतनानि असुवण्णायतनादीसु सुवण्णादीनि अहत्थायतनादीसु हत्थिआदयोति सविञ्ञाणकअविञ्ञाणका बहू भोगा उप्पज्जन्ति. तत्थ मुत्तामणिआदीनं अनाकरे उप्पत्तियं दुट्ठगामणिअभयमहाराजस्स वत्थु कथेतब्बं.
सत्था पन इमा गाथा वत्वा ‘‘गहपति, इमेसं सत्तानं पुञ्ञसदिसं अञ्ञं आयतनं नाम नत्थि, पुञ्ञवन्तानञ्हि अनाकरेसु रतनानि उप्पज्जन्तियेवा’’ति वत्वा इमं धम्मं देसेसि –
‘‘एस देवमनुस्सानं, सब्बकामददो निधि;
यं यदेवाभिपत्थेन्ति, सब्बमेतेन लब्भति.
‘‘सुवण्णता सुसरता, सुसण्ठाना सुरूपता;
आधिपच्चपरिवारो, सब्बमेतेन लब्भति.
‘‘पदेसरज्जं इस्सरियं, चक्कवत्तिसुखं पियं;
देवरज्जम्पि दिब्बेसु, सब्बमेतेन लब्भति.
‘‘मानुस्सिका च सम्पत्ति, देवलोके च या रति;
या च निब्बानसम्पत्ति, सब्बमेतेन लब्भति.
‘‘मित्तसम्पदमागम्म, योनिसोव पयुञ्जतो;
विज्जाविमुत्तिवसीभावो, सब्बमेतेन लब्भति.
‘‘पटिसम्भिदा विमोक्खा च, या च सावकपारमी;
पच्चेकबोधि बुद्धभूमि, सब्बमेतेन लब्भति.
‘‘एवं महत्थिका एसा, यदिदं पुञ्ञसम्पदा;
तस्मा धीरा पसंसन्ति, पण्डिता कतपुञ्ञत’’न्ति. (खु. पा. ८.१०-१६);
इदानि येसु अनाथपिण्डिकस्स सिरी पतिट्ठिता, तानि रतनानि दस्सेतुं ‘‘कुक्कुटो’’तिआदिमाह.
१०२. ‘‘कुक्कुटो मणयो दण्डो, थियो च पुञ्ञलक्खणा;
उप्पज्जन्ति अपापस्स, कतपुञ्ञस्स जन्तुनो’’ति.
तत्थ दण्डोति आरक्खयट्ठिं सन्धाय वुत्तं, थियोति सेट्ठिभरियं पुञ्ञलक्खणदेविं. सेसमेत्थ उत्तानमेव. गाथं वत्वा च पन जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, कुलूपकतापसो पन अहमेव सम्मासम्बुद्धो अहोसि’’न्ति.
सिरिजातकवण्णना चतुत्था.
[२८५] ५. मणिसूकरजातकवण्णना
दरिया सत्त वस्सानीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सुन्दरीमारणं आरब्भ कथेसि. तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतोति वत्थु उदाने (उदा. ३८) आगतमेव. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – भगवतो किर भिक्खुसङ्घस्स च पञ्चन्नं महानदीनं महोघसदिसे लाभसक्कारे उप्पन्ने हतलाभसक्कारा अञ्ञतित्थिया सूरियुग्गमनकाले खज्जोपनका विय निप्पभा हुत्वा एकतो सन्निपतित्वा मन्तयिंसु – ‘‘मयं समणस्स गोतमस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय हतलाभसक्कारा, न कोचि अम्हाकं अत्थिभावम्पि जानाति, केन नु खो सद्धिं एकतो हुत्वा समणस्स गोतमस्स अवण्णं उप्पादेत्वा लाभसक्कारमस्स अन्तरधापेय्यामा’’ति. अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘सुन्दरिया सद्धिं एकतो हुत्वा सक्कुणिस्सामा’’ति.
ते एकदिवसं सुन्दरिं तित्थियारामं पविसित्वा वन्दित्वा ठितं नालपिंसु. सा पुनप्पुनं सल्लपन्तीपि पटिवचनं अलभित्वा ‘‘अपि नु, अय्या, तुम्हे केनचि विहेठितात्था’’ति पुच्छि. ‘‘किं, भगिनि, समणं गोतमं अम्हे विहेठेत्वा हतलाभसक्कारे कत्वा विचरन्तं न पस्ससी’’ति. सा एवमाह – ‘‘मया एत्थ किं कातुं वट्टती’’ति? त्वं खोसि, भगिनि, अभिरूपा सोभग्गप्पत्ता, समणस्स गोतमस्स अयसं आरोपेत्वा महाजनं तव कथं गाहापेत्वा हतलाभसक्कारं करोही’’ति? सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा वन्दित्वा पक्कन्ता. ततो पट्ठाय मालागन्धविलेपनकप्पूरकटुकफलादीनि गहेत्वा सायं महाजनस्स सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा नगरं पविसनकाले जेतवनाभिमुखी गच्छति. ‘‘कहं गच्छसी’’ति च पुट्ठा ‘‘समणस्स गोतमस्स सन्तिकं, अहञ्हि तेन सद्धिं एकगन्धकुटियं वसामी’’ति वत्वा अञ्ञतरस्मिं तित्थियारामे वसित्वा पातोव जेतवनमग्गं ओतरित्वा नगराभिमुखी गच्छति. ‘‘किं, सुन्दरि, कहं गतासी’’ति च पुट्ठा ‘‘समणेन गोतमेन सद्धिं एकगन्धकुटियं वसित्वा तं किलेसरतिया रमापेत्वा आगताम्ही’’ति वदति.
अथ नं कतिपाहच्चयेन धुत्तानं कहापणे दत्वा ‘‘गच्छथ सुन्दरिं मारेत्वा समणस्स गोतमस्स गन्धकुटिया समीपे मालाकचवरन्तरे निक्खिपित्वा एथा’’ति वदिंसु, ते तथा अकंसु. ततो तित्थिया ‘‘सुन्दरिं न पस्सामा’’ति कोलाहलं कत्वा रञ्ञो आरोचेत्वा ‘‘कहं वो आसङ्का’’ति वुत्ता ‘‘इमेसु दिवसेसु जेतवने वसति, तत्रस्सा पवत्तिं न जानामा’’ति वत्वा ‘‘तेन हि गच्छथ, नं विचिनथा’’ति रञ्ञा अनुञ्ञाता अत्तनो उपट्ठाके गहेत्वा जेतवनं गन्त्वा विचिनन्ता मालाकचवरन्तरे दिस्वा मञ्चकं आरोपेत्वा नगरं पवेसेत्वा ‘‘समणस्स गोतमस्स सावका ‘सत्थारा कतपापकम्मं पटिच्छादेस्सामा’ति सुन्दरिं मारेत्वा मालाकचवरन्तरे निक्खिपिंसू’’ति रञ्ञो आरोचेसुं, राजा ‘‘तेन हि गच्छथ, नगरं आहिण्डथा’’ति आह. ते नगरवीथीसु ‘‘पस्सथ समणानं सक्यपुत्तियानं कम्म’’न्तिआदीनि विरवित्वा पुन रञ्ञो निवेसनद्वारं अगमंसु.
राजा सुन्दरिया सरीरं आमकसुसाने अट्टकं आरोपेत्वा रक्खापेसि. सावत्थिवासिनो ठपेत्वा अरियसावके सेसा येभुय्येन ‘‘पस्सथ समणानं सक्यपुत्तियानं कम्म’’न्तिआदीनि वत्वा अन्तोनगरे च बहिनगरे च भिक्खू अक्कोसन्ता परिभासन्ता विचरन्ति. भिक्खू तं पवत्तिं तथागतस्स आरोचेसुं. सत्था ‘‘तेन हि तुम्हेपि ते मनुस्से एवं पटिचोदेथा’’ति –
‘‘अभूतवादी निरयं उपेति, यो वापि कत्वा न करोमि चाह;
उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति, निहीनकम्मा मनुजा परत्था’’ति. (उदा. ३८) –
इमं गाथमाह.
राजा ‘‘सुन्दरिया अञ्ञेहि मारितभावं जानाथा’’ति पुरिसे पेसेसि. तेपि खो धुत्ता तेहि कहापणेहि सुरं पिवन्ता अञ्ञमञ्ञं कलहं करोन्ति. तत्थेको एवमाह – ‘‘त्वं सुन्दरिं एकप्पहारेनेव मारेत्वा मालाकचवरन्तरे निक्खिपित्वा ततो लद्धकहापणेहि सुरं पिवसि, होतु होतू’’ति. राजपुरिसा ते धुत्ते गहेत्वा रञ्ञो दस्सेसुं. अथ ते राजा ‘‘तुम्हेहि मारिता’’ति पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘केहि मारापिता’’ति? ‘‘अञ्ञतित्थियेहि, देवा’’ति. राजा तित्थिये पक्कोसापेत्वा सुन्दरिं उक्खिपापेत्वा ‘‘गच्छथ तुम्हे, एवं वदन्ता नगरं आहिण्डथ ‘अयं सुन्दरी समणस्स गोतमस्स अवण्णं आरोपेतुकामेहि अम्हेहि मारापिता, नेव समणस्स गोतमस्स, न गोतमसावकानं दोसो अत्थि, अम्हाकंयेव दोसो’’’ति आणापेसि. ते तथा अकंसु. बालमहाजनो तदा सद्दहि, तित्थियापि पुरिसवधदण्डेन पलिबुद्धा. ततो पट्ठाय बुद्धानं महन्ततरो लाभसक्कारो अहोसि.
अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, तित्थिया ‘बुद्धानं काळकभावं उप्पादेस्सामा’ति सयं काळका जाता, बुद्धानं पन महन्ततरो लाभसक्कारो उदपादी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सक्का बुद्धानं संकिलेसं उप्पादेतुं, बुद्धानं संकिलिट्ठभावकरणं नाम जातिमणिनो किलिट्ठभावकरणसदिसं, पुब्बे जातिमणिं ‘किलिट्ठं करिस्सामा’ति वायमन्तापि नासक्खिंसु किलिट्ठं कातु’’न्ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं गामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामेसु आदीनवं दिस्वा निक्खमित्वा हिमवन्तपदेसे तिस्सो पब्बतराजियो अतिक्कमित्वा तापसो हुत्वा पण्णसालायं वसि. तस्सा अविदूरे मणिगुहा अहोसि, तत्थ तिंसमत्ता सूकरा वसन्ति, गुहाय अविदूरे एको सीहो चरति, तस्स मणिम्हि छाया पञ्ञायति. सूकरा सीहच्छायं दिस्वा भीता उत्रस्ता अप्पमंसलोहिता अहेसुं. ते ‘‘इमस्स मणिनो विप्पसन्नत्ता अयं छाया पञ्ञायति, इमं मणिं संकिलिट्ठं विवण्णं करोमा’’ति चिन्तेत्वा अविदूरे एकं सरं गन्त्वा कलले पवट्टेत्वा आगन्त्वा तं मणिं घंसन्ति. सो सूकरलोमेहि घंसियमानो विप्पसन्नतरो अहोसि. सूकरा उपायं अपस्सन्ता ‘‘इमस्स मणिनो विवण्णकरणूपायं तापसं पुच्छिस्सामा’’ति बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं ठिता पुरिमा द्वे गाथा उदाहरिंसु –
१०३. ‘‘दरिया सत्त वस्सानि, तिंसमत्ता वसामसे;
हञ्ञाम मणिनो आभं, इति नो मन्तरं अहु.
१०४. ‘‘यावता मणिं घंसाम, भिय्यो वोदायते मणि;
इदञ्चदानि पुच्छाम, किं किच्चं इध मञ्ञसी’’ति.
तत्थ दरियाति मणिगुहायं. वसामसेति वसाम. हञ्ञामाति हनिस्साम, मयम्पि विवण्णं करिस्साम. इदञ्चदानि पुच्छामाति इदानि मयं ‘‘केन कारणेन अयं मणि किलिस्समानो वोदायते’’ति इदं तं पुच्छाम. ‘‘किं किच्चं ‘इध मञ्ञसी’ति इमस्मिं अत्थे त्वं इमं किच्चं किन्ति मञ्ञसी’’ति.
अथ नेसं आचिक्खन्तो बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –
१०५. ‘‘अयं मणि वेळुरियो, अकाचो विमलो सुभो;
नास्स सक्का सिरिं हन्तुं, अपक्कमथ सूकरा’’ति.
तत्थ अकाचोति अकक्कसो. सुभोति सोभनो. सिरिन्ति पभं. अपक्कमथाति इमस्स मणिस्स पभा नासेतुं न सक्का, तुम्हे पन इमं मणिगुहं पहाय अञ्ञत्थ गच्छथाति.
ते तस्स कथं सुत्वा तथा अकंसु. बोधिसत्तो झानं उप्पादेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा तापसो अहमेव अहोसि’’न्ति.
मणिसूकरजातकवण्णना पञ्चमा.
[२८६] ६. सालूकजातकवण्णना
मा सालूकस्स पिहयीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो थुल्लकुमारिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तं चूळनारदकस्सपजातके (जा. १.१३.४० आदयो) आविभविस्सति. तं पन भिक्खुं सत्था पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छि. ‘‘एवं, भन्ते’’ति. ‘‘को तं उक्कण्ठापेती’’ति? ‘‘थुल्लकुमारिका, भन्ते’’ति. सत्था ‘‘एसा ते भिक्खु अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतिस्सा विवाहत्थाय आगतपरिसाय उत्तरिभङ्गो अहोसी’’ति वत्वा भिक्खूहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महालोहितगोणो नाम अहोसि, कनिट्ठभाता पनस्स चूळलोहितो नाम. उभोपि गोणा गामके एकस्मिं कुले कम्मं करोन्ति. तस्स कुलस्स एका वयप्पत्ता कुमारिका अत्थि, तं अञ्ञकुलं वारेसि. अथ नं कुलं ‘‘विवाहकाले उत्तरिभङ्गो भविस्सती’’ति सालूकं नाम सूकरं यागुभत्तेन पटिजग्गि, सो हेट्ठामञ्चे सयति. अथेकदिवसं चूळलोहितो भातरं आह – ‘‘भातिक, मयं इमस्मिं कुले कम्मं करोम, अम्हे निस्साय इमं कुलं जीवति, अथ च पनिमे मनुस्सा अम्हाकं तिणपलालमत्तं देन्ति, इमं सूकरं यागुभत्तेन पोसेन्ति, हेट्ठामञ्चे सयापेन्ति, किं नामेस एतेसं करिस्सती’’ति. महालोहितो ‘‘तात, मा त्वं एतस्स यागुभत्तं पत्थय, एतिस्सा कुमारिकाय विवाहदिवसे एतं उत्तरिभङ्गं कातुकामा एते मंसस्स थूलभावकरणत्थं पोसेन्ति, कतिपाहच्चयेन तं पस्सिस्ससि हेट्ठामञ्चतो निक्खामेत्वा वधित्वा खण्डाखण्डिकं छिन्दित्वा आगन्तुकभत्तं करियमान’’न्ति वत्वा पुरिमा द्वे गाथा समुट्ठापेसि –
१०६. ‘‘मा सालूकस्स पिहयि, आतुरन्नानि भुञ्जति;
अप्पोस्सुक्को भुसं खाद, एतं दीघायुलक्खणं.
१०७. ‘‘इदानि सो इधागन्त्वा, अतिथी युत्तसेवको;
अथ दक्खसि सालूकं, सयन्तं मुसलुत्तर’’न्ति.
तत्थायं सङ्खेपत्थो – तात, त्वं मा सालूकसूकरभावं पत्थयि, अयञ्हि आतुरन्नानि मरणभोजनानि भुञ्जति, यानि भुञ्जित्वा नचिरस्सेव मरणं पापुणिस्सति, त्वं पन अप्पोस्सुक्को निरालयो हुत्वा अत्तना लद्धं इमं पलालमिस्सकं भुसं खाद, एतं दीघायुभावस्स लक्खणं सञ्जानननिमित्तं. इदानि कतिपाहस्सेव सो वेवाहिकपुरिसो महतिया परिसाय युत्तो युत्तसेवको इध अतिथि हुत्वा आगतो भविस्सति, अथेतं सालूकं मुसलसदिसेन उत्तरोट्ठेन समन्नागतत्ता मुसलुत्तरं मारितं सयन्तं दक्खसीति.
ततो कतिपाहस्सेव वेवाहिकेसु आगतेसु सालूकं मारेत्वा उत्तरिभङ्गमकंसु. उभो गोणा तं तस्स विपत्तिं दिस्वा ‘‘अम्हाकं भुसमेव वर’’न्ति चिन्तयिंसु. सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा तदत्थजोतिकं ततियं गाथमाह –
१०८. ‘‘विकन्तं सूकरं दिस्वा, सयन्तं मुसलुत्तरं;
जरग्गवा विचिन्तेसुं, वरम्हाकं भुसामिवा’’ति.
तत्थ भुसामिवाति भुसमेव अम्हाकं वरं उत्तमन्ति अत्थो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा कुमारिका एतरहि थुल्लकुमारिका अहोसि, सालूको उक्कण्ठितभिक्खु, चूळलोहितो आनन्दो, महालोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सालूकजातकवण्णना छट्ठा.
[२८७] ७. लाभगरहजातकवण्णना
नानुम्मत्तोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरस्स सद्धिविहारिकं आरब्भ कथेसि. थेरस्स किर सद्धिविहारिको थेरं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘लाभुप्पत्तिपटिपदं मे, भन्ते, कथेथ, किं करोन्तो चीवरादीनं लाभी होती’’ति पुच्छि. अथस्स थेरो ‘‘आवुसो, चतूहङ्गेहि समन्नागतस्स लाभसक्कारो उप्पज्जति, अत्तनो अब्भन्तरे हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा सामञ्ञं पहाय अनुम्मत्तेनेव उम्मत्तेन विय भवितब्बं, पिसुणवाचा वत्तब्बा, नटसदिसेन भवितब्बं, विकिण्णवाचेन कुतूहलेन भवितब्ब’’न्ति इमं लाभुप्पत्तिपटिपदं कथेसि. सो तं पटिपदं गरहित्वा उट्ठाय पक्कन्तो. थेरो सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा तं पवत्तिं आचिक्खि. सत्था ‘‘नेसो, सारिपुत्त, भिक्खु इदानेव लाभं गरहति, पुब्बेपेस गरहियेवा’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सोळसवस्सिककालेयेव तिण्णं वेदानं अट्ठारसन्नञ्च सिप्पानं परियोसानं पत्वा दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि सिप्पं वाचेसि. तत्रेको माणवो सीलाचारसम्पन्नो एकदिवसं आचरियं उपसङ्कमित्वा ‘‘कथं इमेसं सत्तानं लाभो उप्पज्जती’’ति लाभुप्पत्तिपटिपदं पुच्छि. आचरियो ‘‘तात, इमेसं सत्तानं चतूहि कारणेहि लाभो उप्पज्जती’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१०९. ‘‘नानुम्मत्तो नापिसुणो, नानटो नाकुतूहलो;
मूळ्हेसु लभते लाभं, एसा ते अनुसासनी’’ति.
तत्थ नानुम्मत्तोति न अनुम्मत्तो. इदं वुत्तं होति – यथा उम्मत्तको नाम इत्थिपुरिसदारिकदारके दिस्वा तेसं वत्थालङ्कारादीनि विलुम्पति, ततो ततो मच्छमंसपूवादीनि बलक्कारेन गहेत्वा खादति, एवमेव यो गिहिभूतो अज्झत्तबहिद्धसमुट्ठानं हिरोत्तप्पं पहाय कुसलाकुसलं अगणेत्वा निरयभयं अभायन्तो लोभाभिभूतो परियादिण्णचित्तो कामेसु पमत्तो सन्धिच्छेदादीनि साहसिककम्मानि करोति, पब्बजितोपि हिरोत्तप्पं पहाय कुसलाकुसलं अगणेत्वा निरयभयं अभायन्तो सत्थारा पञ्ञत्तं सिक्खापदं मद्दन्तो लोभेन अभिभूतो परियादिण्णचित्तो चीवरादिमत्तं निस्साय अत्तनो सामञ्ञं विजहित्वा पमत्तो वेज्जकम्मदूतकम्मादीनि करोति, वेळुदानादीनि निस्साय जीविकं कप्पेति, अयं अनुम्मत्तोपि उम्मत्तसदिसत्ता उम्मत्तो नाम, एवरूपस्स खिप्पं लाभो उप्पज्जति. यो पन एवं अनुम्मत्तो लज्जी कुक्कुच्चको, एस मूळ्हेसु अपण्डितेसु पुरिसेसु लाभं न लभति, तस्मा लाभत्थिकेन उम्मत्तकेन विय भवितब्बन्ति.
नापिसुणोति एत्थापि यो पिसुणो होति, ‘‘असुकेन इदं नाम कत’’न्ति राजकुले पेसुञ्ञं उपसंहरति, सो अञ्ञेसं यसं अच्छिन्दित्वा अत्तनो गण्हाति. राजानोपि नं ‘‘अयं अम्हेसु ससस्नेहो’’ति उच्चे ठाने ठपेन्ति, अमच्चादयोपिस्स ‘‘अयं नो राजकुले परिभिन्देय्या’’ति भयेन दातब्बं मञ्ञन्ति, एवं एतरहि पिसुणस्स लाभो उप्पज्जति. यो पन अपिसुणो, सो मूळ्हेसु लाभं न लभतीति एवमत्थो वेदितब्बो.
नानटोति लाभं उप्पादेन्तेन नटेन विय भवितब्बं. यथा नटो हिरोत्तप्पं पहाय नच्चगीतवादितेहि कीळं कत्वा धनं संहरति, एवमेव लाभत्थिकेन हिरोत्तप्पं भिन्दित्वा इत्थिपुरिसदारिकदारकानं सोण्डसहायेन विय नानप्पकारं केळिं करोन्तेन विचरितब्बं. यो एवं अनटो, सो मूळ्हेसु लाभं न लभति.
नाकुतूहलोति कुतूहलो नाम विप्पकिण्णवाचो. राजानो हि अमच्चे पुच्छन्ति – ‘‘असुकट्ठाने किर ‘मनुस्सो मारितो, घरं विलुत्तं, परेसं दारा पधंसिता’ति सुय्यति, केसं नु खो इदं कम्म’’न्ति. तत्थ सेसेसु अकथेन्तेसुयेव यो उट्ठहित्वा ‘‘असुको च असुको च नामा’’ति वदति, अयं कुतूहलो नाम. राजानो तस्स वचनेन ते पुरिसे परियेसित्वा निसेधेत्वा ‘‘इमं निस्साय नो नगरं निच्चोरं जात’’न्ति तस्स महन्तं यसं देन्ति, सेसापि जना ‘‘अयं नो राजपुरिसेहि पुट्ठो सुयुत्तदुयुत्तं कथेय्या’’ति भयेन तस्सेव धनं देन्ति, एवं कुतूहलस्स लाभो उप्पज्जति. यो पन अकुतूहलो, एस न मूळ्हेसु लभति लाभं. एसा ते अनुसासनीति एसा अम्हाकं सन्तिका तुय्हं लाभानुसिट्ठीति.
अन्तेवासिको आचरियस्स कथं सुत्वा लाभं गरहन्तो –
११०. ‘‘धिरत्थु तं यसलाभं, धनलाभञ्च ब्राह्मण;
या वुत्ति विनिपातेन, अधम्मचरणेन वा.
१११. ‘‘अपि चे पत्तमादाय, अनगारो परिब्बजे;
एसाव जीविका सेय्यो, या चाधम्मेन एसना’’ति. – गाथाद्वयमाह;
तत्थ या वुत्तीति या जीवितवुत्ति. विनिपातेनाति अत्तनो विनिपातेन. अधम्मचरणेनाति अधम्मकिरियाय विसमकिरियाय वधबन्धनगरहादीहि अत्तानं विनिपातेत्वा अधम्मं चरित्वा या वुत्ति, तञ्च यसधनलाभञ्च सब्बं धिरत्थु निन्दामि गरहामि, न मे एतेनत्थोति अधिप्पायो. पत्तमादायाति भिक्खाभाजनं गहेत्वा. अनगारो परिब्बजेति अगेहो पब्बजितो हुत्वा चरेय्य, न च सप्पुरिसो कायदुच्चरितादिवसेन अधम्मचरियं चरेय्य. किंकारणा? एसाव जीविका सेय्यो. या चाधम्मेन एसनाति, या एसा अधम्मेन जीविकपरियेसना, ततो एसा पत्तहत्थस्स परकुलेसु भिक्खाचरियाव सेय्यो, सतगुणेन सहस्सगुणेन सुन्दरतरोति दस्सेति.