५. कुम्भवग्गो

[२९१] १. सुराघटजातकवण्णना

सब्बकामददं कुम्भन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकस्स भागिनेय्यं आरब्भ कथेसि. सो किर मातापितूनं सन्तका चत्तालीस हिरञ्ञकोटियो पानब्यसनेन नासेत्वा सेट्ठिनो सन्तिकं अगमासि. सोपिस्स ‘‘वोहारं करोही’’ति सहस्सं अदासि, तम्पि नासेत्वा पुन अगमासि. पुनस्स पञ्च सतानि दापेसि, तानिपि नासेत्वा पुन आगतस्स द्वे थूलसाटके दापेसि. तेपि नासेत्वा पुन आगतं गीवायं गाहापेत्वा नीहरापेसि. सो अनाथो हुत्वा परकुट्टं निस्साय कालमकासि, तमेनं कड्ढित्वा बहि छड्डेसुं. अनाथपिण्डिको विहारं गन्त्वा सब्बं तं भागिनेय्यस्स पवत्तिं तथागतस्स आरोचेसि. सत्था ‘‘त्वं एतं कथं सन्तप्पेस्ससि, यमहं पुब्बे सब्बकामददं कुम्भं दत्वापि सन्तप्पेतुं नासक्खि’’न्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा पितु अच्चयेन सेट्ठिट्ठानं लभि. तस्स गेहे भूमिगतमेव चत्तालीसकोटिधनं अहोसि, पुत्तो पनस्स एकोयेव. बोधिसत्तो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा कालकतो सक्को देवराजा हुत्वा निब्बत्ति. अथस्स पुत्तो वीथिं आवरित्वा मण्डपं कारेत्वा महाजनपरिवुतो निसीदित्वा सुरं पातुं आरभि. सो लङ्घनधावननच्चगीतादीनि करोन्तानं सहस्सं सहस्सं ददमानो इत्थिसोण्डसुरासोण्डमंससोण्डादिभावं आपज्जित्वा ‘‘क्व गीतं, क्व नच्चं, क्व वादित’’न्ति समज्जत्थिको पमत्तो हुत्वा आहिण्डन्तो नचिरस्सेव चत्तालीसकोटिधनं उपभोगपरिभोगूपकरणानि च विनासेत्वा दुग्गतो कपणो पिलोतिकं निवासेत्वा विचरि. सक्को आवज्जेन्तो तस्स दुग्गतभावं ञत्वा पुत्तपेमेन आगन्त्वा सब्बकामददं कुम्भं दत्वा ‘‘तात, यथा अयं कुम्भो न भिज्जति, तथा नं रक्ख, इमस्मिं ते सति धनस्स परिच्छेदो नाम न भविस्सति, अप्पमत्तो होही’’ति ओवदित्वा देवलोकमेव गतो. ततो पट्ठाय सुरं पिवन्तो विचरि. अथेकदिवसं मत्तो तं कुम्भं आकासे खिपित्वा सम्पटिच्छन्तो एकवारं विरज्झि, कुम्भो भूमियं पतित्वा भिज्जि. ततो पट्ठाय पुन दलिद्दो हुत्वा पिलोतिकं निवासेत्वा कपालहत्थो भिक्खं चरन्तो परकुट्टं निस्साय कालमकासि.

सत्था इमं अतीतं आहरित्वा –

१२१. ‘‘सब्बकामददं कुम्भं, कुटं लद्धान धुत्तको;

याव नं अनुपालेति, ताव सो सुखमेधति.

१२२. ‘‘यदा मत्तो च दित्तो च, पमादा कुम्भमब्भिदा;

तदा नग्गो च पोत्थो च, पच्छा बालो विहञ्ञति.

१२३. ‘‘एवमेव यो धनं लद्धा, पमत्तो परिभुञ्जति;

पच्छा तप्पति दुम्मेधो, कुटं भित्वाव धुत्तको’’ति. –

इमा अभिसम्बुद्धगाथा वत्वा जातकं समोधानेसि.

तत्थ सब्बकामददन्ति सब्बे वत्थुकामे दातुं समत्थं कुम्भं. कुटन्ति कुम्भवेवचनं. यावाति यत्तकं कालं. अनुपालेतीति यो कोचि एवरूपं लभित्वा याव रक्खति, ताव सो सुखमेधतीति अत्थो. मत्तो च दित्तो चाति सुरामदेन मत्तो दप्पेन दित्तो. पमादा कुम्भमब्भिदाति पमादेन कुम्भं भिन्दि. नग्गो च पोत्थो चाति कदाचि नग्गो, कदाचि पोत्थकपिलोतिकाय निवत्थत्ता पोत्थो. एवमेवाति एवं एव. पमत्तोति पमादेन. तप्पतीति सोचति.

‘‘तदा सुराघटभेदको धुत्तो सेट्ठिभागिनेय्यो अहोसि, सक्को पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सुराघटजातकवण्णना पठमा.

[२९२] २. सुपत्तजातकवण्णना

बाराणस्यं, महाराजाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो बिम्बादेविया सारिपुत्तत्थेरेन दिन्नं रोहितमच्छरसं नवसप्पिमिस्सकं सालिभत्तं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा कथितअब्भन्तरजातके (जा. १.३.९१-९३) वत्थुसदिसमेव. तदापि हि थेरिया उदरवातो कुप्पि, राहुलभद्दो थेरस्स आचिक्खि. थेरो तं आसनसालायं निसीदापेत्वा कोसलरञ्ञो निवेसनं गन्त्वा रोहितमच्छरसं नवसप्पिमिस्सकं सालिभत्तं आहरित्वा तस्स अदासि. सो आहरित्वा मातु थेरिया अदासि, तस्सा भुत्तमत्ताय उदरवातो पटिप्पस्सम्भि. राजा पुरिसे पेसेत्वा परिग्गण्हापेत्वा ततो पट्ठाय थेरिया तथारूपं भत्तं अदासि. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो धम्मसेनापति, थेरिं एवरूपेन नाम भोजनेन सन्तप्पेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सारिपुत्तो राहुलमाताय पत्थितं देति, पुब्बेपि अदासियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो काकयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो असीतिया काकसहस्सानं जेट्ठको सुपत्तो नाम काकराजा अहोसि, अग्गमहेसी पनस्स सुफस्सा नाम काकी अहोसि, सेनापति सुमुखो नाम. सो असीतिया काकसहस्सेहि परिवुतो बाराणसिं उपनिस्साय वसि. सो एकदिवसं सुफस्सं आदाय गोचरं परियेसन्तो बाराणसिरञ्ञो महानसमत्थकेन अगमासि. सूदो रञ्ञो नानामच्छमंसविकतिपरिवारं भोजनं सम्पादेत्वा थोकं भाजनानि विवरित्वा उसुमं पलापेन्तो अट्ठासि. सुफस्सा मच्छमंसगन्धं घायित्वा राजभोजनं भुञ्जितुकामा हुत्वा तं दिवसं अकथेत्वा दुतियदिवसे ‘‘एहि, भद्दे, गोचराय गमिस्सामा’’ति वुत्ता ‘‘तुम्हे गच्छथ, मय्हं एको दोहळो अत्थी’’ति वत्वा ‘‘कीदिसो दोहळो’’ति वुत्ते ‘‘बाराणसिरञ्ञो भोजनं भुञ्जितुकामाम्हि, न खो पन सक्का मया तं लद्धुं, तस्मा जीवितं परिच्चजिस्सामि, देवा’’ति आह. बोधिसत्तो चिन्तयमानो निसीदि. सुमुखो आगन्त्वा ‘‘किं, महाराज, अनत्तमनोसी’’ति पुच्छि, राजा तमत्थं आरोचेसि. सेनापति ‘‘मा चिन्तयि, महाराजा’’ति ते उभोपि अस्सासेत्वा ‘‘अज्ज तुम्हे इधेव होथ, मयं भत्तं आहरिस्सामा’’ति वत्वा पक्कामि.

सो काके सन्निपातेत्वा तं कारणं कथेत्वा ‘‘एथ भत्तं आहरिस्सामा’’ति काकेहि सद्धिं बाराणसिं पविसित्वा महानसस्स अविदूरे काके वग्गे वग्गे कत्वा तस्मिं तस्मिं ठाने आरक्खत्थाय ठपेत्वा सयं अट्ठहि काकयोधेहि सद्धिं महानसछदने निसीदि रञ्ञो भत्तहरणकालं ओलोकयमानो. ते च काके आह – ‘‘अहं रञ्ञो भत्ते हरियमाने भाजनानि पातेस्सामि, भाजनेसु पतितेसु मय्हं जीवितं नत्थि, तुम्हेसु चत्तारो जना मुखपूरं भत्तं, चत्तारो मच्छमंसं गहेत्वा नेत्वा सुपत्तं सपजापतिकं काकराजानं भोजेथ, ‘कहं सेनापती’ति वुत्ते ‘पच्छतो एहिती’ति वदेय्याथा’’ति. अथ सूदो रञ्ञो भोजनविकतिं सम्पादेत्वा काजेन गहेत्वा राजकुलं पायासि. तस्स राजङ्गणं गतकाले काकसेनापति काकानं सञ्ञं दत्वा सयं उप्पतित्वा भत्तहारकस्स उरे निसीदित्वा नखपञ्जरेन पहरित्वा कणयग्गसदिसेन तुण्डेन नासग्गमस्स अभिहन्त्वा उट्ठाय द्वीहि पक्खेहि मुखमस्स पिदहि. राजा महातले चङ्कमन्तो महावातपानेन ओलोकेत्वा तं काकस्स किरियं दिस्वा भत्तहारकस्स सद्दं दत्वा ‘‘भो भत्तकारक, भाजनानि छड्डेत्वा काकमेव गण्हा’’ति आह. सो भाजनानि छड्डेत्वा काकं दळ्हं गण्हि. राजापि नं ‘‘इतो एही’’ति आह.

तस्मिं खणे काका आगन्त्वा अत्तनो पहोनकं भुञ्जित्वा सेसं वुत्तनियामेनेव गहेत्वा अगमिंसु. ततो सेसा आगन्त्वा सेसं भुञ्जिंसु. तेपि अट्ठ जना गन्त्वा राजानं सपजापतिकं भोजेसुं, सुफस्साय दोहळो वूपसमि. भत्तहारको काकं रञ्ञो उपनेसि. अथ नं राजा पुच्छि – ‘‘भो काक, त्वं ममञ्च न लज्जि, भत्तहारकस्स च नासं खण्डेसि, भत्तभाजनानि च भिन्दि, अत्तनो च जीवितं न रक्खि, कस्मा एवरूपं कम्ममकासी’’ति? काको ‘‘महाराज, अम्हाकं राजा बाराणसिं उपनिस्साय वसति, अहमस्स सेनापति, तस्स सुफस्सा नाम भरिया दोहळिनी तुम्हाकं भोजनं भुञ्जितुकामा, राजा तस्सा दोहळं मय्हं आचिक्खि. अहं तत्थेव मम जीवितं परिच्चजित्वा आगतो, इदानि मे तस्सा भोजनं पेसितं, मय्हं मनोरथो मत्थकं पत्तो, इमिना कारणेन मया एवरूपं कम्मं कत’’न्ति दीपेन्तो इमा गाथा आह.

१२४. ‘‘बाराणस्यं महाराज, काकराजा निवासको;

असीतिया सहस्सेहि, सुपत्तो परिवारितो.

१२५. ‘‘तस्स दोहळिनी भरिया, सुफस्सा भक्खितुमिच्छति;

रञ्ञो महानसे पक्कं, पच्चग्घं राजभोजनं.

१२६. ‘‘तेसाहं पहितो दूतो, रञ्ञो चम्हि इधागतो;

भत्तु अपचितिं कुम्मि, नासायमकरं वण’’न्ति.

तत्थ बाराणस्यन्ति बाराणसियं. निवासकोति निबद्धवसनको. पक्कन्ति नानप्पकारेन सम्पादितं. केचि ‘‘सिद्ध’’न्ति सज्झायन्ति. पच्चग्घन्ति अब्भुण्हं अपारिवासिकं, मच्छमंसविकतीसु वा पच्चेकं महग्घं एत्थाति पच्चग्घं. तेसाहं पहितो दूतो, रञ्ञो चम्हि इधागतोति तेसं उभिन्नम्पि अहं दूतो आणत्तिकरो रञ्ञो च अम्हि पहितो, तस्मा इध आगतोति अत्थो. भत्तु अपचितिं कुम्मीति स्वाहं एवं आगतो अत्तनो भत्तु अपचितिं सक्कारसम्मानं करोमि. नासायमकरं वणन्ति, महाराज, इमिना कारणेन तुम्हे च अत्तनो च जीवितं अगणेत्वा भत्तभाजनं पातापेतुं भत्तहारकस्स नासाय मुखतुण्डकेन वणं अकासिं, मया अत्तनो रञ्ञो अपचिति कता, इदानि तुम्हे यं इच्छथ, तं दण्डं करोथाति.

राजा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘मयं ताव मनुस्सभूतानं महन्तं यसं दत्वा अम्हाकं सुहज्जे कातुं न सक्कोम, गामादीनि ददमानापि अम्हाकं जीवितदायकं न लभाम, अयं काको समानो अत्तनो रञ्ञो जीवितं परिच्चजति, अतिविय सप्पुरिसो मधुरस्सरो धम्मकथिको’’ति गुणेसु पसीदित्वा तं सेतच्छत्तेन पूजेसि. सो अत्तना लद्धेन सेतच्छत्तेन राजानमेव पूजेत्वा बोधिसत्तस्स गुणे कथेसि. राजा नं पक्कोसापेत्वा धम्मं सुत्वा उभिन्नम्पि तेसं अत्तनो भोजननियामेन भत्तं पट्ठपेसि, सेसकाकानं देवसिकं एकं तण्डुलम्बणं पचापेसि, सयञ्च बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा सब्बसत्तानं अभयं दत्वा पञ्च सीलानि रक्खि. सुपत्तकाकोवादो पन सत्त वस्ससतानि पवत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, सुमुखो सेनापति सारिपुत्तो, सुफस्सा राहुलमाता, सुपत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सुपत्तजातकवण्णना दुतिया.

[२९३] ३. कायनिब्बिन्दजातकवण्णना

फुट्ठस्स मेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं पुरिसं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किरेको पुरिसो पण्डुरोगेन अट्टितो वेज्जेहि पटिक्खित्तो. पुत्तदारोपिस्स ‘‘को इमं पटिजग्गितुं सक्कोती’’ति चिन्तेसि. तस्स एतदहोसि – ‘‘सचाहं इमम्हा रोगा वुट्ठहिस्सामि, पब्बजिस्सामी’’ति. सो कतिपाहेनेव किञ्चि सप्पायं लभित्वा अरोगो हुत्वा जेतवनं गन्त्वा सत्थारं पब्बज्जं याचि. सो सत्थु सन्तिके पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको नाम पण्डुरोगी ‘इमम्हा रोगा वुट्ठितो पब्बजिस्सामी’ति चिन्तेत्वा पब्बजितो चेव अरहत्तञ्च पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति. पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानि अयमेव; पुब्बे पण्डितापि एवं वत्वा रोगा वुट्ठाय पब्बजित्वा अत्तनो वुड्ढिमकंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कुटुम्बं सण्ठपेत्वा वसन्तो पण्डुरोगी अहोसि. वेज्जापि पटिजग्गितुं नासक्खिंसु, पुत्तदारोपिस्स विप्पटिसारी अहोसि. सो ‘‘इमम्हा रोगा वुट्ठितो पब्बजिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा किञ्चिदेव सप्पायं लभित्वा अरोगो हुत्वा हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा झानसुखेन विहरन्तो ‘‘एत्तकं कालं एवरूपं सुखं नाम नालत्थ’’न्ति उदानं उदानेन्तो इमा गाथा आह –

१२७. ‘‘फुट्ठस्स मे अञ्ञतरेन ब्याधिना, रोगेन बाळ्हं दुखितस्स रुप्पतो;

परिसुस्सति खिप्पमिदं कळेवरं, पुप्फं यथा पंसुनि आतपे कतं.

१२८. ‘‘अजञ्ञं जञ्ञसङ्खातं, असुचिं सुचिसम्मतं;

नानाकुणपपरिपूरं, जञ्ञरूपं अपस्सतो.

१२९. ‘‘धिरत्थुमं आतुरं पूतिकायं, जेगुच्छियं अस्सुचिं ब्याधिधम्मं;

यत्थप्पमत्ता अधिमुच्छिता पजा, हापेन्ति मग्गं सुगतूपपत्तिया’’ति.

तत्थ अञ्ञतरेनाति अट्ठनवुतिया रोगेसु एकेन पण्डुरोगब्याधिना. रोगेनाति रुज्जनसभावत्ता एवंलद्धनामेन. रुप्पतोति घट्टियमानस्स पीळियमानस्स. पंसुनि आतपे कतन्ति यथा आतपे तत्तवालिकाय ठपितं सुखुमपुप्फं परिसुस्सेय्य, एवं परिसुस्सतीति अत्थो.

अजञ्ञं जञ्ञसङ्खातन्ति पटिकूलं अमनापमेव बालानं मनापन्ति सङ्खं गतं. नानाकुणपपरिपूरन्ति केसादीहि द्वत्तिंसाय कुणपेहि परिपुण्णं. जञ्ञरूपं अपस्सतोति अपस्सन्तस्स अन्धबालपुथुज्जनस्स मनापं साधुरूपं परिभोगसभावं हुत्वा उपट्ठाति, ‘‘अक्खिम्हा अक्खिगूथको’’तिआदिना नयेन पकासितो असुभसभावो बालानं न उपट्ठाति.

आतुरन्ति निच्चगिलानं. अधिमुच्छिताति किलेसमुच्छाय अतिविय मुच्छिता. पजाति अन्धबालपुथुज्जना. हापेन्ति मग्गं सुगतूपपत्तियाति इमस्मिं पूतिकाये लग्गा लग्गिता हुत्वा अपायमग्गं पूरेन्ता देवमनुस्सभेदाय सुगतिउपपत्तिया मग्गं परिहापेन्ति.

इति महासत्तो नानप्पकारेन असुचिभावञ्च निच्चातुरभावञ्च परिग्गण्हन्तो काये निब्बिन्दित्वा यावजीवं चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहुजना सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु. ‘‘तदा तापसो अहमेव अहोसि’’न्ति.

कायनिब्बिन्दजातकवण्णना ततिया.

[२९४] ४. जम्बुखादकजातकवण्णना

कोयं बिन्दुस्सरो वग्गूति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तकोकालिके आरब्भ कथेसि. तदा हि देवदत्ते परिहीनलाभसक्कारे कोकालिको कुलानि उपसङ्कमित्वा ‘‘देवदत्तत्थेरो नाम महासम्मतपवेणिया ओक्काकराजवंसे जातो असम्भिन्नखत्तियवंसे वड्ढितो तिपिटकधरो झानलाभी मधुरकथो धम्मकथिको, देथ करोथ थेरस्सा’’ति देवदत्तस्स वण्णं भासति. देवदत्तोपि ‘‘कोकालिको उदिच्चब्राह्मणकुला निक्खमित्वा पब्बजितो बहुस्सुतो धम्मकथिको, देथ करोथ कोकालिकस्सा’’ति कोकालिकस्स वण्णं भासति. इति ते अञ्ञमञ्ञस्स वण्णं भासित्वा कुलघरेसु भुञ्जन्ता विचरन्ति. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो देवदत्तकोकालिका, अञ्ञमञ्ञस्स अभूतगुणकथं कथेत्वा भुञ्जन्ता विचरन्ती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव ते अञ्ञमञ्ञस्स अभूतगुणकथं कथेत्वा भुञ्जन्ति, पुब्बेपेवं भुञ्जिंसुयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अञ्ञतरस्मिं जम्बुवनसण्डे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तत्रेको काको जम्बुसाखाय निसिन्नो जम्बुपक्कानि खादति. अथेको सिङ्गालो आगन्त्वा उद्धं ओलोकेन्तो काकं दिस्वा ‘‘यंनूनाहं इमस्स अभूतगुणकथं कथेत्वा जम्बूनि खादेय्य’’न्ति तस्स वण्णं कथेन्तो इमं गाथमाह –

१३०. ‘‘कोयं बिन्दुस्सरो वग्गु, सरवन्तानमुत्तमो;

अच्चुतो जम्बुसाखाय, मोरच्छापोव कूजती’’ति.

तत्थ बिन्दुस्सरोति बिन्दुना अविसारेन पिण्डितेन सरेन समन्नागतो. वग्गूति मधुरसद्दो. अच्चुतोति न चुतो सन्निसिन्नो. मोरच्छापोव कूजतीति तरुणमोरोव मनापेन सद्देन ‘‘को नामेसो कूजती’’ति वदति.

अथ नं काको पटिपसंसन्तो दुतियं गाथमाह –

१३१. ‘‘कुलपुत्तोव जानाति, कुलपुत्तं पसंसितुं;

ब्यग्घच्छापसरीवण्ण, भुञ्ज सम्म ददामि ते’’ति.

तत्थ ब्यग्घच्छापसरीवण्णाति त्वं अम्हाकं ब्यग्घपोतकसमानवण्णोव खायसि, तेन तं वदामि अम्भो ब्यग्घच्छापसरीवण्ण. भुञ्ज, सम्म, ददामि तेति वयस्स यावदत्थं जम्बुपक्कानि खाद, अहं ते ददामीति.

एवञ्च पन वत्वा जम्बुसाखं चालेत्वा फलानि पातेसि. अथ तस्मिं जम्बुरुक्खे अधिवत्था देवता ते उभोपि अभूतगुणकथं कथेत्वा जम्बूनि खादन्ते दिस्वा ततियं गाथमाह –

१३२. ‘‘चिरस्सं वत पस्सामि, मुसावादी समागते;

वन्तादं कुणपादञ्च, अञ्ञमञ्ञं पसंसके’’ति.

तत्थ वन्तादन्ति परेसं वन्तभत्तखादकं काकं. कुणपादञ्चाति कुणपखादकं सिङ्गालञ्च.

इमञ्च पन गाथं वत्वा सा देवता भेरवरूपारम्मणं दस्सेत्वा ते ततो पलापेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, काको कोकालिको, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

जम्बुखादकजातकवण्णना चतुत्था.

[२९५] ५. अन्तजातकवण्णना

उसभस्सेव ते खन्धोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो तेयेव द्वे जने आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु पुरिमसदिसमेव.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं गामूपचारे एरण्डरुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा एकस्मिं गामके मतं जरग्गवं निक्कड्ढित्वा गामद्वारे एरण्डवने छड्डेसुं. एको सिङ्गालो आगन्त्वा तस्स मंसं खादि. एको काको आगन्त्वा एरण्डे निलीनो तं दिस्वा ‘‘यंनूनाहं एतस्स अभूतगुणकथं कथेत्वा मंसं खादेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा पठमं गाथमाह –

१३३. ‘‘उसभस्सेव ते खन्धो, सीहस्सेव विजम्भितं;

मिगराज नमो त्यत्थु, अपि किञ्चि लभामसे’’ति.

तत्थ नमो त्यत्थूति नमो ते अत्थु.

तं सुत्वा सिङ्गालो दुतियं गाथमाह –

१३४. ‘‘कुलपुत्तोव जानाति, कुलपुत्तं पसंसितुं;

मयूरगीवसङ्कास, इतो परियाहि वायसा’’ति.

तत्थ इतो परियाहीति एरण्डतो ओतरित्वा इतो येनाहं, तेनागन्त्वा मंसं खादाति वदति.

तं तेसं किरियं दिस्वा रुक्खदेवता ततियं गाथमाह –

१३५. ‘‘मिगानं सिङ्गालो अन्तो, पक्खीनं पन वायसो;

एरण्डो अन्तो रुक्खानं, तयो अन्ता समागता’’ति.

तत्थ अन्तोति हीनो लामको.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, काको कोकालिको, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

अन्तजातकवण्णना पञ्चमा.

[२९६] ६. समुद्दजातकवण्णना

को नायन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उपनन्दत्थेरं आरब्भ कथेसि. सो हि महग्घसो महातण्हो अहोसि, सकटपूरेहि पच्चयेहिपि सन्तप्पेतुं न सक्का. वस्सूपनायिककाले द्वीसु तीसु विहारेसु वस्सं उपगन्त्वा एकस्मिं उपाहने ठपेति, एकस्मिं कत्तरयट्ठिं, एकस्मिं उदकतुम्बं. एकस्मिं सयं वसति, जनपदविहारं गन्त्वा पणीतपरिक्खारे भिक्खू दिस्वा अरियवंसकथं कथेत्वा तेसं पंसुकूलानि गाहापेत्वा तेसं चीवरानि गण्हाति, मत्तिकापत्ते गाहापेत्वा मनापमनापे पत्ते थालकानि च गहेत्वा यानकं पूरेत्वा जेतवनं आगच्छति. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, उपनन्दो सक्यपुत्तो महग्घसो महिच्छो अञ्ञेसं पटिपत्तिं कथेत्वा समणपरिक्खारेन यानकं पूरेत्वा आगच्छती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘अयुत्तं, भिक्खवे, उपनन्देन कतं परेसं अरियवंसकथं कथेन्तेन, पठमतरञ्हि अत्तना अप्पिच्छेन हुत्वा पच्छा परेसं अरियवंसं कथेतुं वट्टती’’ति.

‘‘अत्तानमेव पठमं, पतिरूपे निवेसये;

अथञ्ञमनुसासेय्य, न किलिस्सेय्य पण्डितो’’ति. (ध. प. १५८) –

इमं धम्मपदे गाथं देसेत्वा उपनन्दं गरहित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव उपनन्दो महिच्छो, पुब्बे महासमुद्देपि उदकं रक्खितब्बं मञ्ञी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो समुद्ददेवता हुत्वा निब्बत्ति. अथेको काको समुद्दस्स उपरिभागे विचरन्तो ‘‘समुद्दे उदकं पमाणेन पिवथ, रक्खन्ता पिवथा’’ति मच्छसङ्घसकुणसङ्घे वारेन्तो वारेन्तो चरति. तं दिस्वा समुद्ददेवता पठमं गाथमाह –

१३६. ‘‘को नायं लोणतोयस्मिं, समन्ता परिधावति;

मच्छे मकरे च वारेति, ऊमीसु च विहञ्ञती’’ति.

तत्थ को नायन्ति को नु अयं.

तं सुत्वा समुद्दकाको दुतियं गाथमाह –

१३७. ‘‘अनन्तपायी सकुणो, अतित्तोति दिसासुतो;

समुद्दं पातुमिच्छामि, सागरं सरितंपति’’न्ति.

तस्सत्थो – अहं अनन्तसागरं पातुमिच्छामि, तेनम्हि अनन्तपायी नाम सकुणो महतियापि अपूरणिया तण्हाय समन्नागतत्ता अतित्तोतिपि अहं दिसासु सुतो विस्सुतो पाकटो, स्वाहं इमं सकलसमुद्दं सुन्दरानं रतनानं आकरत्ता सागरेन वा खतत्ता सागरं सरितानं पतिभावेन सरितंपतिं पातुमिच्छामीति.

तं सुत्वा समुद्ददेवता ततियं गाथमाह –

१३८. ‘‘सो अयं हायति चेव, पूरते च महोदधि;

नास्स नायति पीतन्तो, अपेय्यो किर सागरो’’ति.

तत्थ सो अयं हायति चेवाति उदकस्स ओसक्कनवेलाय हायति, निक्खमनवेलाय पूरति. नास्स नायतीति अस्स महासमुद्दस्स सचेपि नं सकललोको पिवेय्य, तथापि ‘‘इतो एत्तकं नाम उदकं पीत’’न्ति परियन्तो न पञ्ञायति. अपेय्यो किराति एसो किर सागरो न सक्का केनचि उदकं खेपेत्वा पातुन्ति.

एवञ्च पन वत्वा सा भेरवरूपारम्मणं दस्सेत्वा समुद्दकाकं पलापेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा समुद्दकाको उपनन्दो अहोसि, देवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

समुद्दजातकवण्णना छट्ठा.

[२९७] ७. कामविलापजातकवण्णना

उच्चे सकुण डेमानाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु पुप्फरत्तजातके (जा. १.१.१४७) कथितं, अतीतवत्थु इन्द्रियजातके (जा. १.८.६० आदयो) आविभविस्सति. तं पन पुरिसं जीवन्तं सूले उत्तासेसुं. सो तत्थ निसिन्नो आकासेन गच्छन्तं एकं काकं दिस्वा तावखरम्पि तं वेदनं अगणेत्वा पियभरियाय सासनं पेसेतुं काकं आमन्तेन्तो इमा गाथा आह –

१३९. ‘‘उच्चे सकुण डेमान, पत्तयान विहङ्गम;

वज्जासि खो त्वं वामूरुं, चिरं खो सा करिस्सति.

१४०. ‘‘इदं खो सा न जानाति, असिं सत्तिञ्च ओड्डितं;

सा चण्डी काहति कोधं, तं मे तपति नो इदं.

१४१. ‘‘एस उप्पलसन्नाहो, निक्खञ्चुस्सीसकोहितं;

कासिकञ्च मुदुं वत्थं, तप्पेतु धनिका पिया’’ति.

तत्थ डेमानाति गच्छमान चरमान. पत्तयानाति तमेवालपति, तथा विहङ्गमाति. सो हि पत्तेहि यानं कत्वा गमनतो पत्तयानो, आकासे गमनतो विहङ्गमो. वज्जासीति वदेय्यासि. वामूरुन्ति कदलिक्खन्धसमानऊरुं, मम सूले निसिन्नभावं वदेय्यासि. चिरं खो सा करिस्सतीति सा इमं पवत्तिं अजानमाना मम आगमनं चिरं करिस्सति, ‘‘चिरं मे गतस्स पियस्स न च आगच्छती’’ति एवं चिन्तेस्सतीति अत्थो.

असिं सत्तिञ्चाति असिसमानताय सत्तिसमानताय च सूलमेव सन्धाय वदति. तञ्हि तस्स उत्तासनत्थाय ओड्डितं ठपितं. चण्डीति कोधना. काहति कोधन्ति ‘‘अतिचिरायती’’ति मयि कोधं करिस्सति. तं मे तपतीति तं तस्सा कुज्झनं मं तपति. नो इदन्ति इध पन इदं सूलं मं न तपतीति दीपेति.

‘‘एस उप्पलसन्नाहो’’तिआदीहि घरे उस्सीसके ठपितं अत्तनो भण्डं आचिक्खति. तत्थ उप्पलसन्नाहोति उप्पलो च सन्नाहो च उप्पलसन्नाहो, उप्पलसदिसो कणयो च सन्नाहको चाति अत्थो. निक्खञ्चाति पञ्चहि सुवण्णेहि कतं अङ्गुलिमुद्दिकं. कासिकञ्च मुदु वत्थन्ति मुदुं कासिकसाटकयुगं सन्धायाह. एत्तकं किर तेन उस्सीसके निक्खित्तं. तप्पेतु धनिका पियाति एतं सब्बं गहेत्वा सा मम पिया धनत्थिका इमिना धनेन तप्पेतु पूरेतु, सन्तुट्ठा होतूति.

एवं सो परिदेवमानोव कालं कत्वा निरये निब्बत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु, सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा भरिया एतरहि भरिया अहोसि, येन पन देवपुत्तेन तं कारणं दिट्ठं, सो अहमेव अहोसि’’न्ति.

कामविलापजातकवण्णना सत्तमा.

[२९८] ८. उदुम्बरजातकवण्णना

उदुम्बरा चिमे पक्काति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर अञ्ञतरस्मिं पच्चन्तगामके विहारं कारेत्वा वसति. रमणीयो विहारो पिट्ठिपासाणे निविट्ठो, मन्दं सम्मज्जनट्ठानं उदकफासुकं, गोचरगामो नातिदूरे नाच्चासन्ने, सम्पियायमाना मनुस्सा भिक्खं देन्ति. अथेको भिक्खु चारिकं चरमानो तं विहारं पापुणि. नेवासिको तस्स आगन्तुकवत्तं कत्वा पुनदिवसे तं आदाय गामं पिण्डाय पाविसि. मनुस्सा पणीतं भिक्खं दत्वा स्वातनाय निमन्तयिंसु. आगन्तुको कतिपाहं भुञ्जित्वा चिन्तेसि – ‘‘एकेनुपायेन इमं भिक्खुं वञ्चेत्वा निक्कड्ढित्वा इमं विहारं गण्हिस्सामी’’ति. अथ नं थेरूपट्ठानं आगतं पुच्छि – ‘‘किं, आवुसो, बुद्धूपट्ठानं नाकासी’’ति? ‘‘भन्ते, इमं विहारं पटिजग्गन्तो नत्थि, तेनम्हि न गतपुब्बो’’ति. ‘‘याव त्वं बुद्धूपट्ठानं गन्त्वा आगच्छसि, तावाहं पटिजग्गिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति नेवासिको ‘‘याव ममागमना थेरे मा पमज्जित्था’’ति मनुस्सानं वत्वा पक्कामि.

ततो पट्ठाय आगन्तुको ‘‘तस्स नेवासिकस्स अयञ्च अयञ्च दोसो’’ति ते मनुस्से परिभिन्दि. इतरोपि सत्थारं वन्दित्वा पुनागतो, अथस्स सो सेनासनं न अदासि. सो एकस्मिं ठाने वसित्वा पुनदिवसे पिण्डाय गामं पाविसि, मनुस्सा सामीचिमत्तम्पि न करिंसु. सो विप्पटिसारी हुत्वा पुन जेतवनं गन्त्वा तं कारणं भिक्खूनं आरोचेसि. ते भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको किर भिक्खु असुकं भिक्खुं विहारा निक्कड्ढित्वा सयं तत्थ वसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि सो इमं वसनट्ठाना निक्कड्ढियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञे रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तत्थ वस्साने सत्तसत्ताहं देवो वस्सि. अथेको रत्तमुखखुद्दकमक्कटो एकिस्सा अनोवस्सिकाय पासाणदरिया वसमानो एकदिवसं दरिद्वारे अतेमनट्ठाने सुखेन निसीदि. तत्थ एको काळमुखमहामक्कटो तिन्तो सीतेन पीळियमानो विचरन्तो तं तथानिसिन्नं दिस्वा ‘‘उपायेन नं नीहरित्वा एत्थ वसिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा कुच्छिं ओलम्बेत्वा सुहिताकारं दस्सेत्वा तस्स पुरतो ठत्वा पठमं गाथमाह –

१४२. ‘‘उदुम्बरा चिमे पक्का, निग्रोधा च कपित्थना;

एहि निक्खम भुञ्जस्सु, किं जिघच्छाय मिय्यसी’’ति.

तत्थ कपित्थनाति पिलक्खा. एहि निक्खमाति एते उदुम्बरादयो फलभारनमिता, अहम्पि खादित्वा सुहितो आगतोस्मि, त्वम्पि गच्छ भुञ्जस्सूति.

सोपि तस्स वचनं सुत्वा सद्दहित्वा फलानि खादितुकामो निक्खमित्वा तत्थ तत्थ विचरित्वा किञ्चि अलभन्तो पुनागन्त्वा तं अन्तोपासाणदरियं पविसित्वा निसिन्नं दिस्वा ‘‘वञ्चेस्सामि न’’न्ति तस्स पुरतो ठत्वा दुतियं गाथमाह –

१४३. ‘‘एवं सो सुहितो होति, यो वुड्ढमपचायति;

यथाहमज्ज सुहितो, दुमपक्कानि मासितो’’ति.

तत्थ दुमपक्कानि मासितोति उदुम्बरादीनि रुक्खफलानि खादित्वा असितो धातो सुहितो.

तं सुत्वा महामक्कटो ततियं गाथमाह –

१४४. ‘‘यं वनेजो वनेजस्स, वञ्चेय्य कपिनो कपि;

दहरो कपि सद्धेय्य, न हि जिण्णो जराकपी’’ति.

तस्सत्थो – यं वने जातो कपि वने जातस्स कपिनो वञ्चनं करेय्य, तं तया सदिसो दहरो वानरो सद्दहेय्य, मादिसो पन जिण्णो जराकपि महल्लकमक्कटो न हि सद्दहेय्य, सतक्खत्तुम्पि भणन्तस्स तुम्हादिसस्स न सद्दहति. इमस्मिञ्हि हिमवन्तपदेसे सब्बं फलाफलं वस्सेन किलिन्नं पतितं, पुन तव इदं ठानं नत्थि, गच्छाति. सो ततोव पक्कामि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा खुद्दकमक्कटो नेवासिको अहोसि, काळमहामक्कटो आगन्तुको, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

उदुम्बरजातकवण्णना अट्ठमा.

[२९९] ९. कोमारपुत्तजातकवण्णना

पुरे तुवन्ति इदं सत्था पुब्बारामे विहरन्तो केळिसीले भिक्खू आरब्भ कथेसि. ते किर भिक्खू सत्थरि उपरिपासादे विहरन्ते हेट्ठापासादे दिट्ठसुतादीनि कथेन्ता कलहञ्च परिभासञ्च करोन्ता निसीदिंसु. सत्था महामोग्गल्लानं आमन्तेत्वा ‘‘एते भिक्खू संवेजेही’’ति आह. थेरो आकासे उप्पतित्वा पादङ्गुट्ठकेन पासादथुपिकं पहरित्वा याव उदकपरियन्ता पासादं कम्पेसि. ते भिक्खू मरणभयभीता निक्खमित्वा बहि अट्ठंसू. तेसं सो केळिसीलभावो भिक्खूसु पाकटो जातो. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, एकच्चे भिक्खू एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा केळिसीला हुत्वा विचरन्ति, ‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’ति विपस्सनाय कम्मं न करोन्ती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेते केळिसीलकायेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं गामके ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, ‘‘कोमारपुत्तो’’ति नं सञ्जानिंसु. सो अपरभागे निक्खमित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तपदेसे वसि. अथञ्ञे केळिसीला तापसा हिमवन्तपदेसे अस्समं मापेत्वा वसिंसु, कसिणपरिकम्ममत्तम्पि नेसं नत्थि, अरञ्ञतो फलाफलानि आहरित्वा खादित्वा हसमाना नानप्पकाराय केळिया वीतिनामेन्ति. तेसं सन्तिके एको मक्कटो अत्थि, सोपि केळिसीलकोव मुखविकारादीनि करोन्तो तापसानं नानाविधं केळिं दस्सेति. तापसा तत्थ चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय मनुस्सपथं अगमंसु. तेसं गतकालतो पट्ठाय बोधिसत्तो तं ठानं गन्त्वा वासं कप्पेसि, मक्कटो तेसं विय तस्सपि केळिं दस्सेसि.

बोधिसत्तो अच्छरं पहरित्वा ‘‘सुसिक्खितपब्बजितानं सन्तिके वसन्तेन नाम आचारसम्पन्नेन कायादीहि सुसञ्ञतेन झानेसु युत्तेन भवितुं वट्टती’’ति तस्स ओवादं अदासि. सो ततो पट्ठाय सीलवा आचारसम्पन्नो अहोसि, बोधिसत्तोपि ततो अञ्ञत्थ अगमासि. अथ ते तापसा लोणम्बिलं सेवित्वा तं ठानं अगमंसु. मक्कटो पुब्बे विय तेसं केळिं न दस्सेसि. अथ नं तापसा ‘‘पुब्बे, त्वं आवुसो, अम्हाकं पुरतो केळिं अकासि, इदानि न करोसि, किंकारणा’’ति पुच्छन्ता पठमं गाथमाहंसु –

१४५. ‘‘पुरे तुवं सीलवतं सकासे, ओक्कन्तिकं कीळसि अस्समम्हि;

करोहरे मक्कटियानि मक्कट, न तं मयं सीलवतं रमामा’’ति.

तत्थ सीलवतं सकासेति केळिसीलानं अम्हाकं सन्तिके. ओक्कन्तिकन्ति मिगो विय ओक्कन्तित्वा कीळसि. करोहरेति एत्थ अरेति आलपनं. मक्कटियानीति मुखमक्कटिककीळासङ्खातानि मुखविकारानि. न तं मयं सीलवतं रमामाति यं पुब्बे तव केळिसीलं केळिवतं, तं मयं एतरहि न रमाम, त्वम्पि नो न रमापेसि, किं नु खो कारणन्ति.

तं सुत्वा मक्कटो दुतियं गाथमाह –

१४६. ‘‘सुता हि मय्हं परमा विसुद्धि, कोमारपुत्तस्स बहुस्सुतस्स;

मा दानि मं मञ्ञि तुवं यथा पुरे, झानानुयुत्तो विहरामि आवुसो’’ति.

तत्थ मय्हन्ति करणत्थे सम्पदानं. विसुद्धीति झानविसुद्धि. बहुस्सुतस्साति बहूनं कसिणपरिकम्मानं अट्ठन्नञ्च समापत्तीनं सुतत्ता चेव पटिविद्धत्ता च बहुस्सुतस्स. तुवन्ति तेसु एकं तापसं आलपन्तो इदानि मा मं त्वं पुरे विय सञ्जानि, नाहं पुरिमसदिसो, आचरियो मे लद्धोति दीपेति.

तं सुत्वा तापसा ततियं गाथमाहंसु –

१४७. ‘‘सचेपि सेलस्मि वपेय्य बीजं, देवो च वस्से न हि तं विरूळ्हे;

सुता हि ते सा परमा विसुद्धि, आरा तुवं मक्कट झानभूमिया’’ति.

तस्सत्थो – सचेपि पासाणपिट्ठे पञ्चविधं बीजं वपेय्य, देवो च सम्मा वस्सेय्य, अखेत्तताय तं न विरूळ्हेय्य, एवमेव तया परमा झानविसुद्धि सुता, त्वं पन तिरच्छानयोनिकत्ता आरा झानभूमिया दूरे ठितो, न सक्का तया झानं निब्बत्तेतुन्ति मक्कटं गरहिंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा केळिसीला तापसा इमे भिक्खू अहेसुं, कोमारपुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कोमारपुत्तजातकवण्णना नवमा.

[३००] १०. वकजातकवण्णना

परपाणरोधा जीवन्तोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणसन्थतं आरब्भ कथेसि. वत्थु विनये (पारा. ५६५ आदयो) वित्थारतो आगतमेव. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – आयस्मा उपसेनो दुवस्सिको एकवस्सिकेन सद्धिविहारिकेन सद्धिं सत्थारं उपसङ्कमित्वा सत्थारा गरहितो वन्दित्वा पक्कन्तो विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तप्पत्तो अप्पिच्छतादिगुणयुत्तो तेरस धुतङ्गानि समादाय परिसम्पि तेरसधुतङ्गधरं कत्वा भगवति तेमासं पटिसल्लीने सपरिसो सत्थारं उपसङ्कमित्वा परिसं निस्साय पठमं गरहं लभित्वा अधम्मिकाय कतिकाय अननुवत्तने दुतियं साधुकारं लभित्वा ‘‘इतो पट्ठाय धुतङ्गधरा भिक्खू यथासुखं उपसङ्कमित्वा मं पस्सन्तू’’ति सत्थारा कतानुग्गहो निक्खमित्वा भिक्खूनं तमत्थं आरोचेसि. ततो पभुति भिक्खू धुतङ्गधरा हुत्वा सत्थारं दस्सनाय उपसङ्कमित्वा सत्थरि पटिसल्लाना वुट्ठिते तत्थ तत्थ पंसुकूलानि छड्डेत्वा अत्तनो पत्तचीवरानेव गण्हिंसु. सत्था सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं सेनासनचारिकं चरन्तो तत्थ तत्थ पतितानि पंसुकूलानि दिस्वा पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा ‘‘भिक्खवे, इमेसं नाम भिक्खूनं धुतङ्गसमादानं न चिरट्ठितिकं वकस्स उपोसथकम्मसदिसं अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सक्को देवराजा अहोसि. अथेको वको गङ्गातीरे पासाणपिट्ठे वसति, अथ गङ्गाय महोदकं आगन्त्वा तं पासाणं परिक्खिपि. वको अभिरुहित्वा पासाणपिट्ठे निपज्जि, नेवस्स गोचरो अत्थि, न गोचराय गमनमग्गो, उदकम्पि वड्ढतेव. सो चिन्तेसि – ‘‘मय्हं नेव गोचरो अत्थि, न गोचराय गमनमग्गो, निक्कम्मस्स पन निपज्जनतो उपोसथकम्मं वर’’न्ति मनसाव उपोसथं अधिट्ठाय सीलानि समादियित्वा निपज्जि. तदा सक्को देवराजा आवज्जमानो तस्स तं दुब्बलसमादानं ञत्वा ‘‘एतं वकं विहेठेस्सामी’’ति एळकरूपेन आगन्त्वा तस्स अविदूरे ठत्वा अत्तानं दस्सेसि. वको तं दिस्वा ‘‘अञ्ञस्मिं दिवसे उपोसथकम्मं जानिस्सामी’’ति उट्ठाय तं गण्हितुं पक्खन्दि. एळकोपि इतो चितो च पक्खन्दित्वा अत्तानं गहेतुं नादासि. वको तं गहेतुं असक्कोन्तो निवत्तित्वा आगम्म ‘‘उपोसथकम्मं ताव मे न भिज्जती’’ति तत्थेव पुन निपज्जि. सक्को सक्कत्तभावेनेव आकासे ठत्वा ‘‘तादिसस्स दुब्बलज्झासयस्स किं उपोसथकम्मेन, त्वं मम सक्कभावं अजानन्तो एळकमंसं खादितुकामो अहोसी’’ति तं विहेठेत्वा गरहित्वा देवलोकमेव गतो.

१४८. ‘‘परपाणरोधा जीवन्तो, मंसलोहितभोजनो;