३. तिकनिपातो

१. सङ्कप्पवग्गो

[२५१] १. सङ्कप्परागजातकवण्णना

सङ्कप्परागधोतेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सावत्थिनगरवासी किरेको कुलपुत्तो सासने उरं दत्वा पब्बजित्वा एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरन्तो एकं अलङ्कतपटियत्तं इत्थिं दिस्वा उप्पन्नकामरागो अनभिरतो विचरि. तमेनं आचरियुपज्झायादयो दिस्वा अनभिरतिकारणं पुच्छित्वा विब्भमितुकामभावमस्स ञत्वा ‘‘आवुसो, सत्था नाम कामरागादिकिलेसपीळितानं किलेसे हारेत्वा सच्चानि पकासेत्वा सोतापत्तिफलादीनि देति, एहि तं सत्थु सन्तिकं नेस्सामा’’ति आदाय अगमंसु. सत्थारा च ‘‘किं नु खो, भिक्खवे, अनिच्छमानकञ्ञेव भिक्खुं गहेत्वा आगतत्था’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसुं. सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, उक्कण्ठितो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘किंकारणा’’ति पुच्छि. सो तमत्थं आरोचेसि. अथ नं सत्था ‘‘इत्थियो नामेता, भिक्खु, पुब्बे झानबलेन विक्खम्भितकिलेसानं विसुद्धसत्तानम्पि संकिलेसं उप्पादेसुं, तादिसं तुच्छपुग्गलं किंकारणा न संकिलेसिस्सन्ति, विसुद्धापि सत्ता संकिलिस्सन्ति, उत्तमयससमङ्गिनोपि आयसक्यं पापुणन्ति, पगेव अपरिसुद्धा. सिनेरुकम्पनकवातो पुराणपण्णकसटं किं न कम्पेस्सति, बोधितले निसीदित्वा अभिसम्बुज्झनकसत्तं अयं किलेसो आलोळेसि, तादिसं किं न आलोळेस्सती’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो असीतिकोटिविभवे ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसिं पच्चागन्त्वा कतदारपरिग्गहो मातापितूनं अच्चयेन तेसं मतकिच्चानि कत्वा हिरञ्ञोलोकनकम्मं करोन्तो ‘‘इदं धनं पञ्ञायति, येहि पनेतं सम्भतं, ते न पञ्ञायन्ती’’ति आवज्जेन्तो संवेगप्पत्तो अहोसि, सरीरा सेदा मुच्चिंसु. सो घरावासे चिरं वसन्तो महादानं दत्वा कामे पहाय अस्सुमुखं ञातिसङ्घं परिच्चजित्वा हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा रमणीये पदेसे पण्णसालं मापेत्वा उञ्छाचरियाय वनमूलफलादीहि यापेन्तो नचिरस्सेव अभिञ्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा झानकीळं कीळन्तो चिरं वसित्वा चिन्तेसि – ‘‘मनुस्सपथं गन्त्वा लोणम्बिलं उपसेविस्सामि, एवं मे सरीरञ्चेव थिरं भविस्सति, जङ्घविहारो च कतो भविस्सति, ये च मादिसस्स सीलसम्पन्नस्स भिक्खं वा दस्सन्ति, अभिवादनादीनि वा करिस्सन्ति, ते सग्गपुरं पूरेस्सन्ती’’ति.

सो हिमवन्ता ओतरित्वा अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो बाराणसिं पत्वा सूरियत्थङ्गमनवेलाय वसनट्ठानं ओलोकेन्तो राजुय्यानं दिस्वा ‘‘इदं पटिसल्लानसारुप्पं, एत्थ वसिस्सामे’’ति उय्यानं पविसित्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नो झानसुखेन रत्तिं खेपेत्वा पुनदिवसे कतसरीरपटिजग्गनो पुब्बण्हसमये जटाजिनवक्कलानि सण्ठपेत्वा भिक्खाभाजनं आदाय सन्तिन्द्रियो सन्तमानसो इरियापथसम्पन्नो युगमत्तदस्सनो हुत्वा सब्बाकारसम्पन्नाय अत्तनो रूपसिरिया लोकस्स लोचनानि आकड्ढेन्तो नगरं पविसित्वा भिक्खाय चरन्तो रञ्ञो निवेसनद्वारं पापुणि. राजा महातले चङ्कमन्तो वातपानन्तरेन बोधिसत्तं दिस्वा इरियापथस्मिञ्ञेव पसीदित्वा ‘‘सचे सन्तधम्मो नाम अत्थि, इमस्स तेन अब्भन्तरे भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘गच्छ, तं तापसं आनेही’’ति एकं अमच्चं आणापेसि. सो गन्त्वा वन्दित्वा भिक्खाभाजनं गहेत्वा ‘‘राजा, भन्ते, तं पक्कोसती’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘महापुञ्ञ, अम्हे राजा न जानाती’’ति आह. ‘‘तेन हि, भन्ते, यावाहं आगच्छामि, ताव इधेव होथा’’ति गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘अम्हाकं कुलूपकतापसो नत्थि, गच्छ, नं आनेही’’ति सयम्पि वातपानेन हत्थं पसारेत्वा वन्दन्तो ‘‘इतो एथ, भन्ते’’ति आह. बोधिसत्तो अमच्चस्स हत्थे भिक्खाभाजनं दत्वा महातलं अभिरुहि.

अथ नं राजा वन्दित्वा राजपल्लङ्के निसीदापेत्वा अत्तनो सम्पादितेहि यागुखज्जकभत्तेहि परिविसित्वा कतभत्तकिच्चं पञ्हं पुच्छि. पञ्हब्याकरणेन भिय्योसोमत्ताय पसीदित्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, तुम्हे कत्थवासिका, कुतो आगतत्था’’ति पुच्छित्वा ‘‘हिमवन्तवासिका मयं, महाराज, हिमवन्ततो आगता’’ति वुत्ते पुन ‘‘किंकारणा’’ति पुच्छित्वा ‘‘वस्सारत्तकाले, महाराज, निबद्धवासो नाम लद्धुं वट्टती’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि, भन्ते, राजुय्याने वसथ, तुम्हे च चतूहि पच्चयेहि न किलमिस्सथ, अहञ्च सग्गसंवत्तनिकं पुञ्ञं पापुणिस्सामी’’ति पटिञ्ञं गहेत्वा भुत्तपातरासो बोधिसत्तेन सद्धिं उय्यानं गन्त्वा पण्णसालं कारेत्वा चङ्कमं मापेत्वा सेसानिपि रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनि सम्पादेत्वा पब्बजितपरिक्खारे पटियादेत्वा ‘‘सुखेन वसथ, भन्ते’’ति उय्यानपालं सम्पटिच्छापेसि. बोधिसत्तो ततो पट्ठाय द्वादस संवच्छरानि तत्थेव वसि.

अथेकदिवसं रञ्ञो पच्चन्तो कुपितो. सो तस्स वूपसमनत्थाय गन्तुकामो देविं आमन्तेत्वा ‘‘भद्दे, तया नगरे ओहीयितुं वट्टती’’ति आह. ‘‘किं निस्साय कथेथ, देवा’’ति. ‘‘सीलवन्तं तापसं, भद्दे’’ति. ‘‘देव, नाहं तस्मिं पमज्जिस्सामि, अम्हाकं अय्यस्स पटिजग्गनं मम भारो, तुम्हे निरासङ्का गच्छथा’’ति. राजा निक्खमित्वा गतो, देवीपि बोधिसत्तं तथेव सक्कच्चं उपट्ठाति. बोधिसत्तो पन रञ्ञो गतकाले निबद्धवेलायं आगन्त्वा अत्तनो रुचिताय वेलाय राजनिवेसनं गन्त्वा भत्तकिच्चं करोति.

अथेकदिवसं बोधिसत्ते अतिचिरायन्ते देवी सब्बं खादनीयभोजनीयं पटियादेत्वा न्हत्वा अलङ्करित्वा नीचमञ्चकं पञ्ञापेत्वा बोधिसत्तस्स आगमनं ओलोकयमाना मट्ठसाटकं सिथिलं कत्वा निवासेत्वा निपज्जि. बोधिसत्तोपि वेलं सल्लक्खेत्वा भिक्खाभाजनं आदाय आकासेनागन्त्वा महावातपानद्वारं पापुणि. तस्स वक्कलसद्दं सुत्वा सहसा उट्ठहमानाय देविया सरीरा मट्ठसाटको भस्सित्थ, बोधिसत्तो विसभागारम्मणं दिस्वा इन्द्रियानि भिन्दित्वा सुभवसेन ओलोकेसि. अथस्स झानबलेन सन्निसिन्नोपि किलेसो करण्डके पक्खित्तआसीविसो विय फणं कत्वा उट्ठहि, खीररुक्खस्स वासिया आकोटितकालो विय अहोसि. किलेसुप्पादनेन सहेव झानङ्गानि परिहायिंसु, इन्द्रियानि अपरिपुण्णानि अहेसुं, सयं पक्खच्छिन्नकाको विय अहोसि. सो पुब्बे विय निसीदित्वा भत्तकिच्चं कातुं नासक्खि, निसीदापियमानोपि न निसीदि. अथस्स देवी सब्बं खादनीयभोजनीयं भिक्खाभाजनेयेव पक्खिपि. यथा च पुब्बे भत्तकिच्चं कत्वा सीहपञ्जरेन निक्खमित्वा आकासेनेव गच्छति, एवं तं दिवसं गन्तुं नासक्खि. भत्तं पन गहेत्वा महानिस्सेणिया ओतरित्वा उय्यानं अगमासि. देवीपि अस्स अत्तनि पटिबद्धचित्ततं अञ्ञासि. सो उय्यानं गन्त्वा भत्तं अभुञ्जित्वाव हेट्ठामञ्चके निक्खिपित्वा ‘‘देविया एवरूपा हत्थसोभा पादसोभा, एवरूपं कटिपरियोसानं, एवरूपं ऊरुलक्खण’’न्तिआदीनि विप्पलपन्तो सत्ताहं निपज्जि, भत्तं पूतिकं अहोसि नीलमक्खिकापरिपुण्णं.

अथ राजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा पच्चागतो अलङ्कतपटियत्तं नगरं पदक्खिणं कत्वा राजनिवेसनं अगन्त्वाव ‘‘बोधिसत्तं पस्सिस्सामी’’ति उय्यानं गन्त्वा उक्लापं अस्समपदं दिस्वा ‘‘पक्कन्तो भविस्सती’’ति पण्णसालाय द्वारं विवरित्वा अन्तोपविट्ठो तं निपन्नकं दिस्वा ‘‘केनचि अफासुकेन भवितब्ब’’न्ति पूतिभत्तं छड्डापेत्वा पण्णसालं पटिजग्गापेत्वा ‘‘भन्ते, किं ते अफासुक’’न्ति पुच्छि. ‘‘विद्धोस्मि, महाराजा’’ति. राजा ‘‘मम पच्चामित्तेहि मयि ओकासं अलभन्तेहि ‘ममायनट्ठानमस्स दुब्बलं करिस्सामा’ति आगन्त्वा एस विद्धो भविस्सति मञ्ञे’’ति सरीरं परिवत्तेत्वा विद्धट्ठानं ओलोकेन्तो विद्धट्ठानं अदिस्वा ‘‘कत्थ विद्धोसि, भन्ते’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘नाहं, महाराज, अञ्ञेन विद्धो, अहं पन अत्तनाव अत्तानं हदये विज्झि’’न्ति वत्वा उट्ठाय निसीदित्वा इमा गाथा अवोच –

१. ‘‘सङ्कप्परागधोतेन, वितक्कनिसितेन च;

नालङ्कतेन भद्रेन, उसुकाराकतेन च.

२. ‘‘न कण्णायतमुत्तेन, नापि मोरूपसेविना;

तेनम्हि हदये विद्धो, सब्बङ्गपरिदाहिना.

३. ‘‘आवेधञ्च न पस्सामि, यतो रुहिरमस्सवे;

याव अयोनिसो चित्तं, सयं मे दुक्खमाभत’’न्ति.

तत्थ सङ्कप्परागधोतेनाति कामवितक्कसम्पयुत्तरागधोतेन. वितक्कनिसितेन चाति तेनेव रागोदकेन वितक्कपासाणे निसितेन. नालङ्कतेन भद्रेनाति नेव अलङ्कतेन भद्रेन, अनलङ्कतेन बीभच्छेनाति अत्थो. उसुकाराकतेन चाति उसुकारेहिपि अकतेन. न कण्णायतमुत्तेनाति याव दक्खिणकण्णचूळकं आकड्ढित्वा अमुत्तकेन. नापि मोरूपसेविनाति मोरपत्तगिज्झपत्तादीहि अकतूपसेवनेन. तेनम्हि हदये विद्धोति तेन किलेसकण्डेनाहं हदये विद्धो अम्हि. सब्बङ्गपरिदाहिनाति सब्बानि अङ्गानि परिदहनसमत्थेन. महाराज, तेन हि किलेसकण्डेन हदये विद्धकालतो पट्ठाय मम अग्गि पदित्तानिव सब्बानि अङ्गानि डय्हन्तीति दस्सेति.

आवेधञ्च न पस्सामीति विद्धट्ठाने वणञ्च न पस्सामि. यतो रुहिरमस्सवेति यतो मे आवेधतो लोहितं पग्घरेय्य, तं न पस्सामीति अत्थो. याव अयोनिसो चित्तन्ति एत्थ यावाति दळ्हत्थे निपातो, अतिविय दळ्हं कत्वा अयोनिसो चित्तं वड्ढितन्ति अत्थो. सयं मे दुक्खमाभतन्ति अत्तनाव मया अत्तनो दुक्खं आनीतन्ति.

एवं बोधिसत्तो इमाहि तीहि गाथाहि रञ्ञो धम्मं देसेत्वा राजानं पण्णसालतो बहि कत्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा नट्ठं झानं उप्पादेत्वा पण्णसालाय निक्खमित्वा आकासे निसिन्नो राजानं ओवदित्वा ‘‘महाराज, अहं हिमवन्तमेव गमिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘न सक्का, भन्ते, गन्तु’’न्ति वुच्चमानोपि ‘‘महाराज, मया इध वसन्तेन एवरूपो विप्पकारो पत्तो, इदानि न सक्का इध वसितु’’न्ति रञ्ञो याचन्तस्सेव आकासे उप्पतित्वा हिमवन्तं गन्त्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु अरहत्ते पतिट्ठहि. केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो अहेसुं. ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सङ्कप्परागजातकवण्णना पठमा.

[२५२] २. तिलमुट्ठिजातकवण्णना

अज्जापि मे तं मनसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं कोधनं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. अञ्ञतरो किर, भिक्खु, कोधनो अहोसि उपायासबहुलो, अप्पम्पि वुत्तो समानो कुप्पि अभिसज्जि, कोपञ्च दोसञ्च अप्पच्चयञ्च पात्वाकासि. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको नाम भिक्खु कोधनो उपायासबहुलो उद्धने पक्खित्तलोणं विय तटतटायन्तो विचरति, एवरूपे निक्कोधने बुद्धसासने पब्बजितो समानो कोधमत्तम्पि निग्गण्हितुं न सक्कोती’’ति. सत्था तेसं कथं सुत्वा एकं भिक्खुं पेसेत्वा तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, कोधनो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि अयं कोधनो अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तस्स पुत्तो ब्रह्मदत्तकुमारो नाम अहोसि. पोराणकराजानो च अत्तनो पुत्ते ‘‘एवं एते निहतमानदप्पा सीतुण्हक्खमा लोकचारित्तञ्ञू च भविस्सन्ती’’ति अत्तनो नगरे दिसापामोक्खआचरिये विज्जमानेपि सिप्पुग्गहणत्थाय दूरे तिरोरट्ठं पेसेन्ति, तस्मा सोपि राजा सोळसवस्सुद्देसिकं पुत्तं पक्कोसापेत्वा एकपटलिकउपाहना च पण्णच्छत्तञ्च कहापणसहस्सञ्च दत्वा ‘‘तात, तक्कसिलं गन्त्वा सिप्पं उग्गण्हा’’ति पेसेसि. सो ‘‘साधू’’ति मातापितरो वन्दित्वा निक्खमित्वा अनुपुब्बेन तक्कसिलं पत्वा आचरियस्स गेहं पुच्छित्वा आचरिये माणवकानं सिप्पं वाचेत्वा उट्ठाय घरद्वारे चङ्कमन्ते गेहं गन्त्वा यस्मिं ठाने ठितो आचरियं अद्दस, तत्थेव उपाहना ओमुञ्चित्वा छत्तञ्च अपनेत्वा आचरियं वन्दित्वा अट्ठासि. सो तस्स किलन्तभावं ञत्वा आगन्तुकसङ्गहं कारेसि. कुमारो भुत्तभोजनो थोकं विस्समित्वा आचरियं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अट्ठासि, ‘‘कुतो आगतोसि, ताता’’ति च वुत्ते ‘‘बाराणसितो’’ति आह. ‘‘कस्स पुत्तोसी’’ति? ‘‘बाराणसिरञ्ञो’’ति. ‘‘केनत्थेनागतोसी’’ति? ‘‘सिप्पं उग्गण्हत्थाया’’ति. ‘‘किं ते आचरियभागो आभतो, उदाहु धम्मन्तेवासिको होतुकामोसी’’ति? सो ‘‘आचरियभागो मे आभतो’’ति वत्वा आचरियस्स पादमूले सहस्सत्थविकं ठपेत्वा वन्दि.

धम्मन्तेवासिका दिवा आचरियस्स कम्मं कत्वा रत्तिं सिप्पं उग्गण्हन्ति, आचरियभागदायका गेहे जेट्ठपुत्ता विय हुत्वा सिप्पमेव उग्गण्हन्ति. तस्मा सोपि आचरियो सल्लहुकेन सुभनक्खत्तेन कुमारस्स सिप्पं पट्ठपेसि. कुमारोपि सिप्पं उग्गण्हन्तो एकदिवसं आचरियेन सद्धिं न्हायितुं अगमासि. अथेका महल्लिका इत्थी तिलानि सेते कत्वा पत्थरित्वा रक्खमाना निसीदि. कुमारो सेततिले दिस्वा खादितुकामो हुत्वा एकं तिलमुट्ठिं गहेत्वा खादि, महल्लिका ‘‘तण्हालुको एसो’’ति किञ्चि अवत्वा तुण्ही अहोसि. सो पुनदिवसेपि ताय वेलाय तथेव अकासि, सापि नं न किञ्चि आह. इतरो ततियदिवसेपि तथेवाकासि, तदा महल्लिका ‘‘दिसापामोक्खो आचरियो अत्तनो अन्तेवासिकेहि मं विलुम्पापेती’’ति बाहा पग्गय्ह कन्दि. आचरियो निवत्तित्वा ‘‘किं एतं, अम्मा’’ति पुच्छि. ‘‘सामि, अन्तेवासिको ते मया कतानं सेततिलानं अज्जेकं मुट्ठिं खादि, हिय्यो एकं, परे एकं, ननु एवं खादन्तो मम सन्तकं सब्बं नासेस्सती’’ति. ‘‘अम्म, मा रोदि, मूलं ते दापेस्सामी’’ति. ‘‘न मे, सामि, मूलेनत्थो, यथा पनेस कुमारो पुन एवं न करोति, तथा तं सिक्खापेही’’ति. आचरियो ‘‘तेन हि पस्स, अम्मा’’ति द्वीहि माणवेहि तं कुमारं द्वीसु हत्थेसु गाहापेत्वा वेळुपेसिकं गहेत्वा ‘‘पुन एवरूपं मा अकासी’’ति तिक्खत्तुं पिट्ठियं पहरि. कुमारो आचरियस्स कुज्झित्वा रत्तानि अक्खीनि कत्वा पादपिट्ठितो याव केसमत्थका ओलोकेसि. सोपिस्स कुज्झित्वा ओलोकितभावं अञ्ञासि. कुमारो सिप्पं निट्ठापेत्वा ‘‘अनुयोगं दत्वा मारापेतब्बो एस मया’’ति तेन कतदोसं हदये ठपेत्वा गमनकाले आचरियं वन्दित्वा ‘‘यदाहं, आचरिय, बाराणसिरज्जं पत्वा तुम्हाकं सन्तिकं पेसेस्सामि, तदा तुम्हे आगच्छेय्याथा’’ति ससिनेहो विय पटिञ्ञं गहेत्वा पक्कामि.

सो बाराणसिं पत्वा मातापितरो वन्दित्वा सिप्पं दस्सेसि. राजा ‘‘जीवमानेन मे पुत्तो दिट्ठो, जीवमानोवस्स रज्जसिरिं पस्सामी’’ति पुत्तं रज्जे पतिट्ठापेसि. सो रज्जसिरिं अनुभवमानो आचरियेन कतदोसं सरित्वा उप्पन्नकोधो ‘‘मारापेस्सामि न’’न्ति पक्कोसनत्थाय आचरियस्स दूतं पाहेसि. आचरियो ‘‘तरुणकाले नं सञ्ञापेतुं न सक्खिस्सामी’’ति अगन्त्वा तस्स रञ्ञो मज्झिमवयकाले ‘‘इदानि नं सञ्ञापेतुं सक्खिस्सामी’’ति गन्त्वा राजद्वारे ठत्वा ‘‘तक्कसिलाचरियो आगतो’’ति आरोचापेसि. राजा तुट्ठो ब्राह्मणं पक्कोसापेत्वा तं अत्तनो सन्तिकं आगतं दिस्वाव कोधं उप्पादेत्वा रत्तानि अक्खीनि कत्वा अमच्चे आमन्तेत्वा ‘‘भो, अज्जापि मे आचरियेन पहटट्ठानं रुज्जति, आचरियो नलाटेन मच्चुं आदाय ‘मरिस्सामी’ति आगतो, अज्जस्स जीवितं नत्थी’’ति वत्वा पुरिमा द्वे गाथा अवोच –

४. ‘‘अज्जापि मे तं मनसि, यं मं त्वं तिलमुट्ठिया;

बाहाय मं गहेत्वान, लट्ठिया अनुताळयि.

५. ‘‘ननु जीविते न रमसि, येनासि ब्राह्मणागतो;

यं मं बाहा गहेत्वान, तिक्खत्तुं अनुताळयी’’ति.

तत्थ यं मं बाहाय मन्ति द्वीसु पदेसु उपयोगवचनं अनुताळनगहणापेक्खं. यं मं त्वं तिलमुट्ठिया कारणा अनुताळयि, अनुताळेन्तो च मं बाहाय गहेत्वा अनुताळयि, तं अनुताळनं अज्जापि मे मनसीति अयञ्हेत्थ अत्थो. ननु जीविते न रमसीति मञ्ञे त्वं अत्तनो जीवितम्हि नाभिरमसि. येनासि ब्राह्मणागतोति यस्मा ब्राह्मण इध मम सन्तिकं आगतोसि. यं मं बाहा गहेत्वानाति यं मम बाहा गहेत्वा, यं मं बाहाय गहेत्वातिपि अत्थो. तिक्खत्तुं अनुताळयीति तयो वारे वेळुलट्ठिया ताळेसि, अज्ज दानि तस्स फलं विन्दाहीति नं मरणेन सन्तज्जेन्तो एवमाह.

तं सुत्वा आचरियो ततियं गाथमाह –

६. ‘‘अरियो अनरियं कुब्बन्तं, यो दण्डेन निसेधति;

सासनं तं न तं वेरं, इति नं पण्डिता विदू’’ति.

तत्थ अरियोति सुन्दराधिवचनमेतं. सो पन अरियो चतुब्बिधो होति आचारअरियो दस्सनअरियो लिङ्गअरियो पटिवेधअरियोति. तत्थ मनुस्सो वा होतु तिरच्छानो वा, अरियाचारे ठितो आचारअरियो नाम. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘अरियवत्तसि वक्कङ्ग, यो पिण्डमपचायति;

चजामि ते तं भत्तारं, गच्छथूभो यथासुख’’न्ति. (जा. २.२१.१०६);

रूपेन पन इरियापथेन च पासादिकेन दस्सनीयेन समन्नागतो दस्सनअरियो नाम. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘अरियावकासोसि पसन्ननेत्तो, मञ्ञे भवं पब्बजितो कुलम्हा;

कथं नु चित्तानि पहाय भोगे, पब्बजि निक्खम्म घरा सपञ्ञा’’ति. (जा. २.१७.१४३);

निवासनपारुपनलिङ्गग्गहणेन पन समणसदिसो हुत्वा विचरन्तो दुस्सीलोपि लिङ्गअरियो नाम. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘छदनं कत्वान सुब्बतानं, पक्खन्दी कुलदूसको पगब्भो;

मायावी असञ्ञतो पलापो, पतिरूपेन चरं स मग्गदूसी’’ति.

बुद्धादयो पन पटिवेधअरिया नाम. तेन वुत्तं – ‘‘अरिया वुच्चन्ति बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च बुद्धसावका चा’’ति. तेसु इध आचारअरियोव अधिप्पेतो.

अनरियन्ति दुस्सीलं पापधम्मं. कुब्बन्तन्ति पाणातिपातादिकं पञ्चविधदुस्सील्यकम्मं करोन्तं, एकमेव वा एतं अत्थपदं, अनरियं हीनं लामकं पञ्चवेरभयकम्मं करोन्तं पुग्गलं. योति खत्तियादीसु यो कोचि. दण्डेनाति येन केनचि पहरणकेन. निसेधतीति ‘‘मा पुन एवरूपं करी’’ति पहरन्तो निवारेति. सासनं तं न तं वेरन्ति तं, महाराज, अकत्तब्बं करोन्ते पुत्तधीतरो वा अन्तेवासिके वा एवं पहरित्वा निसेधनं नाम इमस्मिं लोके सासनं अनुसिट्ठि ओवादो, न वेरं. इति नं पण्डिता विदूति एवमेतं पण्डिता जानन्ति. तस्मा, महाराज, त्वम्पि एवं जान, न एवरूपे ठाने वेरं कातुं अरहसि. सचे हि त्वं, महाराज, मया एवं सिक्खापितो नाभविस्स, अथ गच्छन्ते काले पूवसक्खलिआदीनि चेव फलाफलादीनि च हरन्तो चोरकम्मेसु पलुद्धो अनुपुब्बेन सन्धिच्छेदनपन्थदूहनगामघातकादीनि कत्वा ‘‘राजापराधिको चोरो’’ति सहोड्ढं गहेत्वा रञ्ञो दस्सितो ‘‘गच्छथस्स दोसानुरूपं दण्डं उपनेथा’’ति दण्डभयं पापुणिस्स, कुतो ते एवरूपा सम्पत्ति अभविस्स, ननु मं निस्साय इदं इस्सरियं तया लद्धन्ति एवं आचरियो राजानं सञ्ञापेसि. परिवारेत्वा ठिता अमच्चापिस्स कथं सुत्वा ‘‘सच्चं, देव, इदं इस्सरियं तुम्हाकं आचरियस्सेव सन्तक’’न्ति आहंसु.

तस्मिं खणे राजा आचरियस्स गुणं सल्लक्खेत्वा ‘‘सब्बिस्सरियं ते, आचरिय, दम्मि, रज्जं पटिच्छा’’ति आह. आचरियो ‘‘न मे, महाराज, रज्जेनत्थो’’ति पटिक्खिपि. राजा तक्कसिलं पेसेत्वा आचरियस्स पुत्तदारं आहरापेत्वा महन्तं इस्सरियं दत्वा तमेव पुरोहितं कत्वा पितुट्ठाने ठपेत्वा तस्सोवादे ठितो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने कोधनो भिक्खु अनागामिफले पतिट्ठहि, बहू जना सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो अहेसुं. ‘‘तदा राजा कोधनो भिक्खु अहोसि, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

तिलमुट्ठिजातकवण्णना दुतिया.

[२५३] ३. मणिकण्ठजातकवण्णना

ममन्नपानन्ति इदं सत्था आळविं निस्साय अग्गाळवे चेतिये विहरन्तो कुटिकारसिक्खापदं (पारा. ३४२) आरब्भ कथेसि. आळवका हि भिक्खू सञ्ञाचिकाय कुटियो कारयमाना याचनबहुला विञ्ञत्तिबहुला विहरिंसु ‘‘पुरिसं देथ, पुरिसत्थकरं देथा’’तिआदीनि वदन्ता. मनुस्सा उपद्दुता याचनाय उपद्दुता विञ्ञत्तिया भिक्खू दिस्वा उब्बिज्जिंसुपि उत्तसिंसुपि पलायिंसुपि. अथायस्मा महाकस्सपो आळविं उपसङ्कमित्वा पिण्डाय पाविसि, मनुस्सा थेरम्पि दिस्वा तथेव पटिपज्जिंसु. सो पच्छाभत्तं पिण्डपातपटिक्कन्तो भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘पुब्बायं, आवुसो, आळवी सुलभपिण्डा, इदानि कस्मा दुल्लभपिण्डा जाता’’ति पुच्छित्वा तं कारणं सुत्वा भगवति आळविं आगन्त्वा अग्गाळवचेतिये विहरन्ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं आरोचेसि. सत्था एतस्मिं कारणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा आळवके भिक्खू पटिपुच्छि – ‘‘सच्चं किर तुम्हे, भिक्खवे, सञ्ञाचिकाय कुटियो कारेथा’’ति. ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ते भिक्खू गरहित्वा ‘‘भिक्खवे, याचना नामेसा सत्तरतनपरिपुण्णे नागभवने वसन्तानं नागानम्पि अमनापा, पगेव मनुस्सानं, येसं एकं कहापणकं उप्पादेन्तानं पासाणतो मंसं उप्पाटनकालो विय होती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. तस्स आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले अञ्ञोपि पुञ्ञवा सत्तो तस्स मातु कुच्छिस्मिं निब्बत्ति. ते उभोपि भातरो वयप्पत्ता मातापितूनं कालकिरियाय संविग्गहदया इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा गङ्गातीरे पण्णसालं मापेत्वा वसिंसु. तेसु जेट्ठस्स उपरिगङ्गाय पण्णसाला अहोसि, कनिट्ठस्स अधोगङ्गाय. अथेकदिवसं मणिकण्ठो नाम नागराजा नागभवना निक्खमित्वा गङ्गातीरे माणवकवेसेन विचरन्तो कनिट्ठस्स अस्समं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि, ते अञ्ञमञ्ञं सम्मोदनीयकथं कथेत्वा विस्सासिका अहेसुं, विना वत्तितुं नासक्खिंसु. मणिकण्ठो अभिण्हं कनिट्ठतापसस्स सन्तिकं आगन्त्वा कथासल्लापेन निसीदित्वा गमनकाले तापसे सिनेहेन अत्तभावं विजहित्वा भोगेहि तापसं परिक्खिपन्तो परिस्सजित्वा उपरिमुद्धनि महन्तं फणं धारेत्वा थोकं वसित्वा तं सिनेहं विनोदेत्वा सरीरं विनिवेठेत्वा तापसं वन्दित्वा सकट्ठानमेव गच्छति. तापसो तस्स भयेन किसो अहोसि लूखो दुब्बण्णो उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो.

सो एकदिवसं भातु सन्तिकं अगमासि. अथ नं सो पुच्छि – ‘‘किस्स, त्वं भो, किसो लूखो दुब्बण्णो उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो’’ति. सो तस्स तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘किं पन, त्वं भो, तस्स नागराजस्स आगमनं इच्छसि, न इच्छसी’’ति पुट्ठो ‘‘न इच्छामी’’ति वत्वा ‘‘सो पन नागराजा तव सन्तिकं आगच्छन्तो किं पिळन्धनं पिळन्धित्वा आगच्छती’’ति वुत्ते ‘‘मणिरतन’’न्ति आह. तेन हि त्वं तस्मिं नागराजे तव सन्तिकं आगन्त्वा अनिसिन्नेयेव ‘‘मणिं मे देही’’ति याच, एवं सो नागो तं भोगेहि अपरिक्खिपित्वाव गमिस्सति. पुनदिवसे अस्समपदद्वारे ठत्वा आगच्छन्तमेव नं याचेय्यासि, ततियदिवसे गङ्गातीरे ठत्वा उदका उम्मुज्जन्तमेव नं याचेय्यासि, एवं सो तव सन्तिकं पुन न आगमिस्सतीति.

तापसो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा अत्तनो पण्णसालं गन्त्वा पुनदिवसे नागराजानं आगन्त्वा ठितमत्तमेव ‘‘एतं अत्तनो पिळन्धनमणिं मे देही’’ति याचि, सो अनिसीदित्वाव पलायि. अथ नं दुतियदिवसे अस्समपदद्वारे ठत्वा आगच्छन्तमेव ‘‘हिय्यो मे मणिरतनं नादासि, अज्ज दानं लद्धुं वट्टती’’ति आह. नागो अस्समपदं अपविसित्वाव पलायि. ततियदिवसे उदकतो उम्मुज्जन्तमेव नं ‘‘अज्ज मे ततियो दिवसो याचन्तस्स, देहि दानि मे एतं मणिरतन’’न्ति आह. नागराजा उदके ठत्वाव तापसं पटिक्खिपन्तो द्वे गाथा आह –

७. ‘‘ममन्नपानं विपुलं उळारं, उप्पज्जतीमस्स मणिस्स हेतु;

तं ते न दस्सं अतियाचकोसि, न चापि ते अस्सममागमिस्सं.

८. ‘‘सुसू यथा सक्खरधोतपाणी, तासेसिमं सेलं याचमानो;

तं ते न दस्सं अतियाचकोसि, न चापि ते अस्सममागमिस्स’’न्ति.

तत्थ ममन्नपानन्ति मम यागुभत्तादिदिब्बभोजनं अट्ठपानकभेदञ्च दिब्बपानं. विपुलन्ति बहु. उळारन्ति सेट्ठं पणीतं. तं तेति तं मणिं तुय्हं. अतियाचकोसीति कालञ्च पमाणञ्च अतिक्कमित्वा अज्ज तीणि दिवसानि मय्हं पियं मनापं मणिरतनं याचमानो अतिक्कम्म याचकोसि. न चापि तेति न केवलं न दस्सं, अस्समम्पि ते नागमिस्सं. सुसू यथाति यथा नाम युवा तरुणमनुस्सो. सक्खरधोतपाणीति सक्खराय धोतपाणि, तेलेन पासाणे धोतअसिहत्थो. तासेसिमं सेलं याचमानोति इमं मणिं याचन्तो त्वं कञ्चनथरुखग्गं अब्बाहित्वा ‘‘सीसं ते छिन्दामी’’ति वदन्तो तरुणपुरिसो विय मं तासेसि.

एवं वत्वा सो नागराजा उदके निमुज्जित्वा अत्तनो नागभवनमेव गन्त्वा न पच्चागञ्छि. अथ सो तापसो तस्स दस्सनीयस्स नागराजस्स अदस्सनेन भिय्योसोमत्ताय किसो अहोसि लूखो दुब्बण्णो उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो. अथ जेट्ठतापसो ‘‘कनिट्ठस्स पवत्तिं जानिस्सामी’’ति तस्स सन्तिकं आगन्त्वा तं भिय्योसोमत्ताय पण्डुरोगिनं दिस्वा ‘‘किं नु खो, भो, त्वं भिय्योसोमत्ताय पण्डुरोगी जातो’’ति वत्वा ‘‘तस्स दस्सनीयस्स नागराजस्स अदस्सनेना’’ति सुत्वा ‘‘अयं तापसो नागराजानं विना वत्तितुं न सक्कोती’’ति सल्लक्खेत्वा ततियं गाथमाह –

९. ‘‘न तं याचे यस्स पियं जिगीसे, देस्सो होति अतियाचनाय;

नागो मणिं याचितो ब्राह्मणेन, अदस्सनंयेव तदज्झगमा’’ति.

तत्थ न तं याचेति तं भण्डं न याचेय्य. यस्स पियं जिगीसेति यं भण्डं अस्स पुग्गलस्स पियन्ति जानेय्य. देस्सो होतीति अप्पियो होति. अतियाचनायाति पमाणं अतिक्कमित्वा वरभण्डं याचन्तो ताय अतियाचनाय. अदस्सनंयेव तदज्झगमाति ततो पट्ठाय अदस्सनमेव गतोति.

एवं पन तं वत्वा ‘‘इतो दानि पट्ठाय मा सोची’’ति समस्सासेत्वा जेट्ठभाता अत्तनो अस्सममेव गतो. अथापरभागे ते द्वेपि भातरो अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणा अहेसुं.

सत्था ‘‘एवं, भिक्खवे, सत्तरतनपरिपुण्णे नागभवने वसन्तानं नागानम्पि याचना नाम अमनापा, किमङ्गं पन मनुस्सान’’न्ति इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कनिट्ठो आनन्दो अहोसि, जेट्ठो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मणिकण्ठजातकवण्णना ततिया.

[२५४] ४. कुण्डककुच्छिसिन्धवजातकवण्णना

भुत्वा तिणपरिघासन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये सम्मासम्बुद्धे सावत्थियं वस्सं वसित्वा चारिकं चरित्वा पुन पच्चागते मनुस्सा ‘‘आगन्तुकसक्कारं करिस्सामा’’ति बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं ददन्ति. विहारे एकं धम्मघोसकभिक्खुं ठपेसुं, सो ये ये आगन्त्वा यत्तके भिक्खू इच्छन्ति, तेसं तेसं भिक्खू विचारेत्वा देति.

अथेका दुग्गतमहल्लिका इत्थी एकमेव पटिवीसं सज्जेत्वा तेसं तेसं मनुस्सानं भिक्खूसु विचारेत्वा दिन्नेसु उस्सूरे धम्मघोसकस्स सन्तिकं आगन्त्वा ‘‘मय्हं एकं भिक्खुं देथा’’ति आह. सो ‘‘मया सब्बे भिक्खू विचारेत्वा दिन्ना, सारिपुत्तत्थेरो पन विहारेयेव, त्वं तस्स भिक्खं देही’’ति आह. सा ‘‘साधू’’ति तुट्ठचित्ता जेतवनद्वारकोट्ठके ठत्वा थेरस्स आगतकाले वन्दित्वा हत्थतो पत्तं गहेत्वा घरं नेत्वा निसीदापेसि. ‘‘एकाय किर महल्लिकाय धम्मसेनापति अत्तनो घरे निसीदापितो’’ति बहूनि सद्धानि कुलानि अस्सोसुं. तेसु राजा पस्सेनदी कोसलो तं पवत्तिं सुत्वा तस्सा साटकेन चेव सहस्सत्थविकाय च सद्धिं भत्तभाजनानि पहिणि ‘‘मय्हं अय्यं परिविसमाना इमं साटकं निवासेत्वा इमे कहापणे वळञ्जेत्वा थेरं परिविसतू’’ति. यथा च राजा, एवं अनाथपिण्डिको चूळअनाथपिण्डिको विसाखा च महाउपासिका पहिणि. अञ्ञानिपि पन कुलानि एकसतद्विसतादिवसेन अत्तनो अत्तनो बलानुरूपेन कहापणे पहिणिंसु. एवं एकाहेनेव सा महल्लिका सतसहस्समत्तं लभि. थेरो पन ताय दिन्नयागुमेव पिवित्वा ताय कतखज्जकमेव पक्कभत्तमेव च परिभुञ्जित्वा अनुमोदनं कत्वा तं महल्लिकं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेत्वा विहारमेव अगमासि.

धम्मसभायं भिक्खू थेरस्स गुणकथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, धम्मसेनापति महल्लिकगहपतानिं दुग्गतभावतो मोचेसि, पतिट्ठा अहोसि. ताय दिन्नमाहारं अजिगुच्छन्तो परिभुञ्जी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सारिपुत्तो इदानेव एतिस्सा महल्लिकाय अवस्सयो जातो, न च इदानेव ताय दिन्नं आहारं अजिगुच्छन्तो परिभुञ्जति, पुब्बेपि परिभुञ्जियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उत्तरापथे अस्सवाणिजकुले निब्बत्ति. उत्तरापथजनपदतो पञ्चसता अस्सवाणिजा अस्से बाराणसिं आनेत्वा विक्किणन्ति. अञ्ञतरोपि अस्सवाणिजो पञ्चअस्ससतानि आदाय बाराणसिमग्गं पटिपज्जि. अन्तरामग्गे च बाराणसितो अविदूरे एको निगमगामो अत्थि, तत्थ पुब्बे महाविभवो सेट्ठि अहोसि. तस्स महन्तं निवेसनं, तं पन कुलं अनुक्कमेन परिक्खयं गतं, एकाव महल्लिका अवसिट्ठा, सा तस्मिं निवेसने वसति. अथ सो अस्सवाणिजो तं निगमगामं पत्वा ‘‘वेतनं दस्सामी’’ति तस्सा निवेसने निवासं गण्हित्वा अस्से एकमन्ते ठपेसि. तंदिवसमेवस्स एकिस्सा आजानीयावळवाय गब्भवुट्ठानं अहोसि. सो द्वे तयो दिवसे वसित्वा अस्से बलं गाहापेत्वा ‘‘राजानं पस्सिस्सामी’’ति अस्से आदाय पायासि. अथ नं महल्लिका ‘‘गेहवेतनं देही’’ति वत्वा ‘‘साधु, अम्म, देमी’’ति वुत्ते ‘‘तात, वेतनं मे ददमानो इमम्पि अस्सपोतकं वेतनतो खण्डेत्वा देही’’ति आह. वाणिजो तथा कत्वा पक्कामि. सा तस्मिं अस्सपोतके पुत्तसिनेहं पच्चुपट्ठपेत्वा अवस्सावनझामकभत्तविघासतिणानि दत्वा तं पटिजग्गि.

अथापरभागे बोधिसत्तो पञ्च अस्ससतानि आदाय आगच्छन्तो तस्मिं गेहे निवासं गण्हि. कुण्डकखादकस्स सिन्धवपोतकस्स ठितट्ठानतो गन्धं घायित्वा एकअस्सोपि गेहं पविसितुं नासक्खि. बोधिसत्तो महल्लिकं पुच्छि – ‘‘अम्म, कच्चि इमस्मिं गेहे अस्सो अत्थी’’ति. ‘‘तात, अञ्ञो अस्सो नाम नत्थि, अहं पन पुत्तं कत्वा एकं अस्सपोतकं पटिजग्गामि, सो एत्थ अत्थी’’ति. ‘‘कहं सो, अम्मा’’ति? ‘‘चरितुं गतो, ताता’’ति. ‘‘काय वेलाय आगमिस्सति, अम्मा’’ति? ‘‘सायन्हे, ताता’’ति. बोधिसत्तो तस्स आगमनं पटिमानेन्तो अस्से बहि ठपेत्वाव निसीदि. सिन्धवपोतकोपि विचरित्वा कालेयेव आगमि. बोधिसत्तो कुण्डककुच्छिसिन्धवपोतकं दिस्वा लक्खणानि समानेत्वा ‘‘अयं सिन्धवो अनग्घो, महल्लिकाय मूलं दत्वा गहेतुं वट्टती’’ति चिन्तेसि. सिन्धवपोतकोपि गेहं पविसित्वा अत्तनो वसनट्ठानेयेव ठितो. तस्मिं खणे ते अस्सा गेहं पविसितुं सक्खिंसु.

बोधिसत्तो द्वीहतीहं वसित्वा अस्से सन्तप्पेत्वा गच्छन्तो ‘‘अम्म, इमं अस्सपोतकं मूलं गहेत्वा मय्हं देही’’ति आह. ‘‘किं वदेसि, तात, पुत्तं विक्किणन्ता नाम अत्थी’’ति. ‘‘अम्म, त्वं एतं किं खादापेत्वा पटिजग्गसी’’ति? ‘‘ओदनकञ्जिकञ्च झामकभत्तञ्च विघासतिणञ्च खादापेत्वा कुण्डकयागुञ्च पायेत्वा पटिजग्गामि, ताता’’ति. ‘‘अम्म, अहं एतं लभित्वा पिण्डरसभोजनं भोजेस्सामि, ठितट्ठाने चेलवितानं पसारेत्वा अत्थरणपिट्ठे ठपेस्सामी’’ति. ‘‘तात, एवं सन्ते मम पुत्तो च सुखं अनुभवतु, तं गहेत्वा गच्छा’’ति. अथ बोधिसत्तो तस्स चतुन्नं पादानं नङ्गुट्ठस्स मुखस्स च मूलं एकेकं कत्वा छ सहस्सत्थविकायो ठपेत्वा महल्लिकं नववत्थं निवासापेत्वा सिन्धवपोतकस्स पुरतो ठपेसि. सो अक्खीनि उम्मीलेत्वा मातरं ओलोकेत्वा अस्सूनि पवत्तेसि. सापि तस्स पिट्ठिं परिमज्जित्वा आह – ‘‘मया पुत्तपोसावनिकं लद्धं, त्वं, तात, गच्छाही’’ति, तदा सो अगमासि.

बोधिसत्तो पुनदिवसे अस्सपोतकस्स पिण्डरसभोजनं सज्जेत्वा ‘‘वीमंसिस्सामि ताव नं, जानाति नु खो अत्तनो बलं, उदाहु न जानाती’’ति दोणियं कुण्डकयागुं आकिरापेत्वा दापेसि. सो ‘‘नाहं इमं भोजनं भुञ्जिस्सामी’’ति तं यागुं पायितुं न इच्छि. बोधिसत्तो तस्स वीमंसनवसेन पठमं गाथमाह –

१०. ‘‘भुत्वा तिणपरिघासं, भुत्वा आचामकुण्डकं;

एतं ते भोजनं आसि, कस्मा दानि न भुञ्जसी’’ति.

तत्थ भुत्वा तिणपरिघासन्ति त्वं पुब्बे महल्लिकाय दिन्नं तेसं तेसं खादितावसेसं विघासतिणसङ्खातं परिघासं भुञ्जित्वा वड्ढितो. भुत्वा आचामकुण्डकन्ति एत्थ आचामो वुच्चति ओदनावसेसं. कुण्डकन्ति कुण्डकमेव. एतञ्च भुञ्जित्वा वड्ढितोसीति दीपेति. एतं तेति एतं तव पुब्बे भोजनं आसि. कस्मा दानि न भुञ्जसीति मयापि ते तमेव दिन्नं, त्वं तं कस्मा इदानि न भुञ्जसीति.

तं सुत्वा सिन्धवपोतको इतरा द्वे गाथा अवोच –

११. ‘‘यत्थ पोसं न जानन्ति, जातिया विनयेन वा;

बहु तत्थ महाब्रह्मे, अपि आचामकुण्डकं.

१२. ‘‘त्वञ्च खोमं पजानासि, यादिसायं हयुत्तमो;

जानन्तो जानमागम्म, न ते भक्खामि कुण्डक’’न्ति.

तत्थ यत्थाति यस्मिं ठाने. पोसन्ति सत्तं. जातिया विनयेन वाति ‘‘जातिसम्पन्नो वा एसो, न वा, आचारयुत्तो वा, न वा’’ति एवं न जानन्ति. महाब्रह्मेति गरुकालपनेन आलपन्तो आह. यादिसायन्ति यादिसो अयं, अत्तानं सन्धाय वदति. जानन्तो जानमागम्माति अहं अत्तनो बलं जानन्तो जानन्तमेव तं आगम्म पटिच्च तव सन्तिके कुण्डकं किं भुञ्जिस्सामि. न हि त्वं कुण्डकं भोजापेतुकामताय छ सहस्सानि दत्वा मं गण्हीति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘तं वीमंसनत्थाय तं मया कतं, मा कुज्झी’’ति तं समस्सासेत्वा सुभोजनं भोजेत्वा आदाय राजङ्गणं गन्त्वा एकस्मिं पस्से पञ्च अस्ससतानि ठपेत्वा एकस्मिं पस्से विचित्तसाणिं परिक्खिपित्वा हेट्ठा अत्थरणं पत्थरित्वा उपरि चेलवितानं बन्धित्वा सिन्धवपोतकं ठपेसि.

राजा आगन्त्वा अस्से ओलोकेन्तो ‘‘अयं अस्सो कस्मा विसुं ठपितो’’ति पुच्छित्वा ‘‘महाराज, अयं सिन्धवो इमे अस्से विसुं अकतो मोचेस्सती’’ति सुत्वा ‘‘सोभनो, भो, सिन्धवो’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘आम, महाराजा’’ति वत्वा ‘‘तेन हिस्स जवं पस्सिस्सामी’’ति वुत्ते तं अस्सं कप्पेत्वा अभिरुहित्वा ‘‘पस्स, महाराजा’’ति मनुस्से उस्सारेत्वा राजङ्गणे अस्सं पाहेसि. सब्बं राजङ्गणं निरन्तरं अस्सपन्तीहि परिक्खित्तमिवाहोसि. पुन बोधिसत्तो ‘‘पस्स, महाराज, सिन्धवपोतकस्स वेग’’न्ति विस्सज्जेसि, एकपुरिसोपि नं न अद्दस. पुन रत्थपटं उदरे परिक्खिपित्वा विस्सज्जेसि, रत्तपटमेव पस्सिंसु. अथ नं अन्तोनगरे एकिस्सा उय्यानपोक्खरणिया उदकपिट्ठे विस्सज्जेसि, तत्थस्स उदकपिट्ठे धावतो खुरग्गानिपि न तेमिंसु. पुनवारं पदुमिनिपत्तानं उपरि धावन्तो एकपण्णम्पि न उदके ओसीदापेसि. एवमस्स जवसम्पन्नं दस्सेत्वा ओरुय्ह पाणिं पहरित्वा हत्थतलं उपनामेसि, अस्सो उपगन्त्वा चत्तारो पादे एकतो कत्वा हत्थतले अट्ठासि. अथ महासत्तो राजानं आह – ‘‘महाराज, इमस्स अस्सपोतकस्स सब्बाकारेन वेगे दस्सियमाने समुद्दपरियन्तो नप्पहोती’’ति. राजा तुस्सित्वा महासत्तस्स उपड्ढरज्जं अदासि. सिन्धवपोतकम्पि अभिसिञ्चित्वा मङ्गलअस्सं अकासि.

सो रञ्ञो पियो अहोसि मनापो, सक्कारोपिस्स महा अहोसि. तस्स हि वसनट्ठानं रञ्ञो अलङ्कतपटियत्तो वासघरगब्भो विय अहोसि, चतुजातिगन्धेहि भूमिलेपनं अकंसु, गन्धदाममालादामानि ओसारयिंसु, उपरि सुवण्णतारकखचितं चेलवितानं अहोसि, समन्ततो चित्रसाणि परिक्खित्ता अहोसि, निच्चं गन्धतेलपदीपा झायिंसु, उच्चारपस्सावट्ठानेपिस्स सुवण्णकटाहं ठपयिंसु, निच्चं राजारहभोजनमेव भुञ्जि. तस्स पन आगतकालतो पट्ठाय रञ्ञो सकलजम्बुदीपे रज्जं हत्थगतमेव अहोसि. राजा बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापन्ना सकदागामिनो अनागामिनो अरहन्तो च अहेसुं. ‘‘तदा महल्लिका अयमेव महल्लिका अहोसि, सिन्धवो सारिपुत्तो, राजा आनन्दो, अस्सवाणिज्जो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कुण्डककुच्छिसिन्धवजातकवण्णना चतुत्था.

[२५५] ५. सुकजातकवण्णना

याव सो मत्तमञ्ञासीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अतिबहुं भुञ्जित्वा अजीरणेन कालकतं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्मिं किर एवं कालकते धम्मसभायं भिक्खू तस्स अगुणकथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको नाम भिक्खु अत्तनो कुच्छिप्पमाणं अजानित्वा अतिबहुं भुञ्जित्वा जीरापेतुं असक्कोन्तो कालकतो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस अतिभोजनपच्चयेनेव मतो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे सुकयोनियं निब्बत्तित्वा अनेकानं सुकसहस्सानं समुद्दानुगते हिमवन्तपदेसे वसन्तानं राजा अहोसि. तस्सेको पुत्तो अहोसि, तस्मिं बलप्पत्ते बोधिसत्तो दुब्बलचक्खुको अहोसि. सुकानं किर सीघो वेगो होति, तेन तेसं महल्लककाले पठमं चक्खुमेव दुब्बलं होति. बोधिसत्तस्स पुत्तो मातापितरो कुलावके ठपेत्वा गोचरं आहरित्वा पोसेसि. सो एकदिवसं गोचरभूमिं गन्त्वा पब्बतमत्थके ठितो समुद्दं ओलोकेन्तो एकं दीपकं पस्सि. तस्मिं पन सुवण्णवण्णं मधुरफलं अम्बवनं अत्थि. सो पुनदिवसे गोचरवेलाय उप्पतित्वा तस्मिं अम्बवने ओतरित्वा अम्बरसं पिवित्वा अम्बपक्कं आदाय आगन्त्वा मातापितूनं अदासि. बोधिसत्तो तं खादन्तो रसं सञ्जानित्वा ‘‘तात, ननु इमं असुकदीपके अम्बपक्क’’न्ति वत्वा ‘‘आम, ताता’’ति वुत्ते ‘‘तात, एतं दीपकं गच्छन्ता नाम सुका दीघमायुं पालेन्ता नाम नत्थि, मा खो त्वं पुन तं दीपकं अगमासी’’ति आह. सो तस्स वचनं अग्गहेत्वा अगमासियेव.

अथेकदिवसं बहुं अम्बरसं पिवित्वा मातापितूनं अत्थाय अम्बपक्कं आदाय समुद्दमत्थकेनागच्छन्तो अतिधातताय किलन्तकायो निद्दायाभिभूतो, सो निद्दायन्तोपि आगच्छतेव, तुण्डेन पनस्स गहितं अम्बपक्कं पति. सो अनुक्कमेन आगमनवीथिं जहित्वा ओसीदन्तो उदकपिट्ठेनेव आगच्छन्तो उदके पति. अथ नं एको मच्छो गहेत्वा खादि. बोधिसत्तो तस्मिं आगमनवेलाय अनागच्छन्तेयेव ‘‘समुद्दे पतित्वा मतो भविस्सती’’ति अञ्ञासि. अथस्स मातापितरोपि आहारं अलभमाना सुस्सित्वा मरिंसु.

सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अवोच –

१३. ‘‘याव सो मत्तमञ्ञासि, भोजनस्मिं विहङ्गमो;

ताव अद्धानमापादि, मातरञ्च अपोसयि.

१४. ‘‘यतो च खो बहुतरं, भोजनं अज्झवाहरि;

ततो तत्थेव संसीदि, अमत्तञ्ञू हि सो अहु.

१५. ‘‘तस्मा मत्तञ्ञुता साधु, भोजनस्मिं अगिद्धता;

अमत्तञ्ञू हि सीदन्ति, मत्तञ्ञू च न सीदरे’’ति.

तत्थ याव सोति याव सो विहङ्गमो भोजने मत्तमञ्ञासि. ताव अद्धानमापादीति तत्थकं कालं जीवितअद्धानं आपादि, आयुं विन्दि. मातरञ्चाति देसनासीसमेतं, मातापितरो च अपोसयीति अत्थो. यतो च खोति यस्मिञ्च खो काले. भोजनं अज्झवाहरीति अम्बरसं अज्झोहरि. ततोति तस्मिं काले. तत्थेव संसीदीति तस्मिं समुद्देयेव ओसीदि निमुज्जि, मच्छभोजनतं आपज्जि.

तस्मा मत्तञ्ञुता साधूति यस्मा भोजने अमत्तञ्ञू सुको समुद्दे ओसीदित्वा मतो, तस्मा भोजनस्मिं अगिद्धितासङ्खातो मत्तञ्ञुभावो साधु, पमाणजाननं सुन्दरन्ति अत्थो. अथ वा ‘‘पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेति, नेव दवाय न मदाय…पे… फासुविहारो चा’’ति.

‘‘अल्लं सुक्खञ्च भुञ्जन्तो, न बाळ्हं सुहितो सिया;

ऊनुदरो मिताहारो, सतो भिक्खु परिब्बजे.

‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो. (थेरगा. ९८२-९८३);

‘‘मनुजस्स सदा सतीमतो, मत्तं जानतो लद्धभोजने;

तनू तस्स भवन्ति वेदना, सणिकं जीरति आयुं पालय’’न्ति. (सं. नि. १.१२४) –

एवं वण्णिता मत्तञ्ञुतापि साधु.

‘‘कन्तारे पुत्तमंसंव, अक्खस्सब्भञ्जनं यथा;

एवं आहरि आहरं, यापनत्थममुच्छितो’’ति. (विसुद्धि. १.१९) –

एवं वण्णिता अगिद्धितापि साधु. पाळियं पन ‘‘अगिद्धिमा’’ति लिखितं, ततो अयं अट्ठकथापाठोव सुन्दरतरो. अमत्तञ्ञू हि सीदन्तीति भोजने पमाणं अजानन्ता हि रसतण्हावसेन पापकम्मं कत्वा चतूसु अपायेसु सीदन्ति. मत्तञ्ञू च न सीदरेति ये पन भोजने पमाणं जानन्ति, ते दिट्ठधम्मेपि सम्परायेपि न सीदन्तीति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापन्नापि सकदागामिनोपि अनागामिनोपि अरहन्तोपि अहेसुं. ‘‘तदा सुकराजपुत्तो भोजने अमत्तञ्ञू भिक्खु अहोसि, सुकराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सुकजातकवण्णना पञ्चमा.

[२५६] ६. जरूदपानजातकवण्णना

जरूदपानं खणमानाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सावत्थिवासिनो वाणिजे आरब्भ कथेसि. ते किर सावत्थियं भण्डं गहेत्वा सकटानि पूरेत्वा वोहारत्थाय गमनकाले तथागतं निमन्तेत्वा सरणानि गहेत्वा सीलेसु पतिट्ठाय सत्थारं वन्दित्वा ‘‘मयं, भन्ते, वोहारत्थाय दीघमग्गं गमिस्साम, भण्डं विस्सज्जेत्वा सिद्धिप्पत्ता सोत्थिना पच्चागन्त्वा पन तुम्हे वन्दिस्सामा’’ति वत्वा मग्गं पटिपज्जिंसु. ते कन्तारमग्गे पुराणउदपानं दिस्वा ‘‘इमस्मिं उदपाने पानीयं नत्थि, मयञ्च पिपासिता, खणिस्साम न’’न्ति खणन्ता पटिपाटिया बहुं अयं…पे… वेळुरियं लभिंसु. ते तेनेव सन्तुट्ठा हुत्वा तेसं रतनानं सकटानि पूरेत्वा सोत्थिना सावत्थिं पच्चागमिंसु. ते आभतं धनं पटिसामेत्वा मयं ‘‘सिद्धिप्पत्ता भत्तं दस्सामा’’ति तथागतं निमन्तेत्वा दानं दत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्ना अत्तनो धनस्स लद्धाकारं सत्थु आरोचेसुं. सत्था ‘‘तुम्हे खो उपासका तेन धनेन सन्तुट्ठा हुत्वा पमाणञ्ञुताय धनञ्च जीवितञ्च अलभित्थ, पोराणका पन असन्तुट्ठा अमत्तञ्ञुनो पण्डितानं वचनं अकत्वा जीविक्खयं पत्ता’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसियं वाणिजकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सत्थवाहजेट्ठको अहोसि. सो बाराणसियं भण्डं गहेत्वा सकटानि पूरेत्वा बहू वाणिजे आदाय तमेव कन्तारं पटिपन्नो तमेव उदपानं अद्दस. तत्थ ते वाणिजा ‘‘पानीयं पिविस्सामा’’ति तं उदपानं खणन्ता पटिपाटिया बहूनि अयादीनि लभिंसु. ते बहुम्पि रतनं लभित्वा तेन असन्तुट्ठा ‘‘अञ्ञम्पि एत्थ इतो सुन्दरतरं भविस्सती’’ति भिय्योसोमत्ताय तं खणिंसुयेव. अथ बोधिसत्तो ते आह – ‘‘भो वाणिजा, लोभो नामेस विनासमूलं, अम्हेहि बहु धनं लद्धं, एत्तकेनेव सन्तुट्ठा होथ, मा अतिखणथा’’ति. ते तेन निवारियमानापि खणिंसुयेव. सो च उदपानो नागपरिग्गहितो, अथस्स हेट्ठा वसनकनागराजा अत्तनो विमाने भिज्जन्ते लेड्डूसू च पंसूसु च पतमानेसु कुद्धो ठपेत्वा बोधिसत्तं अवसेसे सब्बेपि नासिकवातेन पहरित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा नागभवना निक्खम्म सकटानि योजेत्वा सब्बरतनानं पूरेत्वा बोधिसत्तं सुखयानके निसीदापेत्वा नागमाणवकेहि सद्धिं सकटानि योजापेन्तो बोधिसत्तं बाराणसिं नेत्वा घरं पवेसेत्वा तं पटिसामेत्वा अत्तनो नागभवनमेव गतो. बोधिसत्तो तं धनं विस्सज्जेत्वा सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा दानं दत्वा सीलं समादियित्वा उपोसथकम्मं कत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपुरं पूरेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अवोच –

१६. ‘‘जरूदपानं खणमाना, वाणिजा उदकत्थिका;

अज्झगमुं अयसं लोहं, तिपुसीसञ्च वाणिजा;

रजतं जातरूपञ्च, मुत्ता वेळुरिया बहू.

१७. ‘‘ते च तेन असन्तुट्ठा, भिय्यो भिय्यो अखाणिसुं;

ते तत्थासीविसो घोरो, तेजस्सी तेजसा हनि.

१८. ‘‘तस्मा खणे नातिखणे, अतिखातञ्हि पापकं;

खातेन च धनं लद्धं, अतिखातेन नासित’’न्ति.

तत्थ अयसन्ति काळलोहं. लोहन्ति तम्बलोहं. मुत्ताति मुत्तायो. ते च तेन असन्तुट्ठाति ते च वाणिजा तेन धनेन असन्तुट्ठा. ते तत्थाति ते वाणिजा तस्मिं उदपाने. तेजस्सीति विसतेजेन समन्नागतो. तेजसा हनीति विसतेजेन घातेसि. अतिखातेन नासितन्ति अतिखणेन तञ्च धनं जीवितञ्च नासितं.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा नागराजा सारिपुत्तो अहोसि, सत्थवाहजेट्ठको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

जरूदपानजातकवण्णना छट्ठा.

[२५७] ७. गामणिचन्दजातकवण्णना

नायं घरानं कुसलोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्ञापसंसनं आरब्भ कथेसि. धम्मसभायञ्हि भिक्खू दसबलस्स पञ्ञं पसंसन्ता निसीदिंसु – ‘‘आवुसो, तथागतो महापञ्ञो पुथुपञ्ञो हासपञ्ञो जवनपञ्ञो तिक्खपञ्ञो निब्बेधिकपञ्ञो सदेवकं लोकं पञ्ञाय अतिक्कमती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि तथागतो पञ्ञवायेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं जनसन्धो नाम राजा रज्जं कारेसि. बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति. तस्स मुखं सुपरिमज्जितकञ्चनादासतलं विय परिसुद्धं अहोसि अतिसोभग्गप्पत्तं, तेनस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘आदासमुखमारो’’ति नामं अकंसु. तं सत्तवस्सब्भन्तरेयेव पन पिता तयो वेदे च सब्बञ्च लोके कत्तब्बाकत्तब्बं सिक्खापेत्वा तस्स सत्तवस्सिककाले कालमकासि. अमच्चा महन्तेन सक्कारेन रञ्ञो सरीरकिच्चं कत्वा मतकदानं दत्वा सत्तमे दिवसे राजङ्गणे सन्निपतित्वा ‘‘कुमारो अतिदहरो, न सक्का रज्जे अभिसिञ्चितुं, वीमंसित्वा नं अभिसिञ्चिस्सामा’’ति एकदिवसं नगरं अलङ्कारापेत्वा विनिच्छयट्ठानं सज्जेत्वा पल्लङ्कं पञ्ञपेत्वा कुमारस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘विनिच्छयट्ठानं, देव, गन्तुं वट्टती’’ति आहंसु. कुमारो ‘‘साधू’’ति महन्तेन परिवारेन गन्त्वा पल्लङ्के निसीदि.

तस्स निसिन्नकाले अमच्चा एकं द्वीहि पादेहि विचरणमक्कटं वत्थुविज्जाचरियवेसं गाहापेत्वा विनिच्छयट्ठानं नेत्वा ‘‘देव, अयं पुरिसो पितु महाराजस्स काले वत्थुविज्जाचरियो पगुणविज्जो अन्तोभूमियं सत्तरतनट्ठाने गुणदोसं पस्सति, एतेनेव गहितं राजकुलानं गेहट्ठानं होति, इमं देवो सङ्गण्हित्वा ठानन्तरे ठपेतू’’ति आहंसु. कुमारो तं हेट्ठा च उपरिच ओलोकेत्वा ‘‘नायं मनुस्सो, मक्कटो एसो’’ति ञत्वा ‘‘मक्कटा नाम कतं कतं विद्धंसेतुं जानन्ति, अकतं पन कातुं वा विचारेतुं वा न जानन्ती’’ति चिन्तेत्वा अमच्चानं पठमं गाथमाह –

१९. ‘‘नायं घरानं कुसलो, लोलो अयं वलीमुखो;

कतं कतं खो दूसेय्य, एवं धम्ममिदं कुल’’न्ति.

तत्थ नायं घरानं कुसलोति अयं सत्तो न घरानं कुसलो, घरानि विचारेतुं वा कातुं वा छेको न होति. लोलोति लोलजातिको. वलीमुखोति वलियो मुखे अस्साति वलीमुखो. एवं धम्ममिदंकुलन्ति इदं मक्कटकुलं नाम कतं कतं दूसेतब्बं विनासेतब्बन्ति एवं सभावन्ति.

अथामच्चा ‘‘एवं भविस्सति, देवा’’ति तं अपनेत्वा एकाहद्वीहच्चयेन पुन तमेव अलङ्करित्वा विनिच्छयट्ठानं आनेत्वा ‘‘अयं, देव, पितु महाराजस्स काले विनिच्छयामच्चो, विनिच्छयसुत्तमस्स सुपवत्तितं, इमं सङ्गण्हित्वा विनिच्छयकम्मं कारेतुं वट्टती’’ति आहंसु. कुमारो तं ओलोकेत्वा ‘‘चित्तवतो मनुस्सस्स लोमं नाम एवरूपं न होति, अयं निचित्तको वानरो विनिच्छयकम्मं कातुं न सक्खिस्सती’’ति ञत्वा दुतियं गाथमाह –

२०. ‘‘नयिदं चित्तवतो लोमं, नायं अस्सासिको मिगो;

सिट्ठं मे जनसन्धेन, नायं किञ्चि विजानती’’ति.

तत्थ नयिदं चित्तवतो लोमन्ति यं इदं एतस्स सरीरे फरुसलोमं, इदं विचारणपञ्ञाय सम्पयुत्तचित्तवतो न होति. पाकतिकचित्तेन पन अचित्तको नाम तिरच्छानगतो नत्थि. नायं अस्सासिकोति अयं अवस्सयो वा हुत्वा अनुसासनिं वा दत्वा अञ्ञं अस्सासेतुं असमत्थताय न अस्सासिको. मिगोति मक्कटं आह. सिट्ठं मे जनसन्धेनाति मय्हं पितरा जनसन्धेन एतं सिट्ठं कथितं, ‘‘मक्कटो नाम कारणाकारणं न जानाती’’ति एवं अनुसासनी दिन्नाति दीपेति. नायं किञ्चि विजानतीति तस्मा अयं वानरो न किञ्चि जानातीति निट्ठमेत्थ गन्तब्बं. पाळियं पन ‘‘नायं किञ्चि न दूसये’’ति लिखितं, तं अट्ठकथायं नत्थि.

अमच्चा इमम्पि गाथं सुत्वा ‘‘एवं भविस्सति, देवा’’ति तं अपनेत्वा पुनपि एकदिवसं तमेव अलङ्करित्वा विनिच्छयट्ठानं आनेत्वा ‘‘अयं, देव, पुरिसो पितु महाराजस्स काले मातापितुउपट्ठानकारको, कुलेजेट्ठापचायिककम्मकारको, इमं सङ्गण्हितुं वट्टती’’ति आहंसु. कुमारो तं ओलोकेत्वा ‘‘मक्कटा नाम चलचित्ता, एवरूपं कम्मं कातुं न समत्था’’ति चिन्तेत्वा ततियं गाथमाह –

२१. ‘‘न मातरं पितरं वा, भातरं भगिनिं सकं;

भरेय्य तादिसो पोसो, सिट्ठं दसरथेन मे’’ति.

तत्थ भातरं भगिनिं सकन्ति अत्तनो भातरं वा भगिनिं वा. पाळियं पन ‘‘सख’’न्ति लिखितं, तं पन अट्ठकथायं ‘‘सकन्ति वुत्ते सकभातिकभगिनियो लब्भन्ति, सखन्ति वुत्ते सहायको लब्भती’’ति विचारितमेव. भरेय्याति पोसेय्य. तादिसो पोसोति यादिसो एस दिस्सति, तादिसो मक्कटजातिको सत्तो न भरेय्य. सिट्ठं दसरथेन मेति एवं मे पितरा अनुसिट्ठं. पिता हिस्स जनं चतूहि सङ्गहवत्थूहि सन्दहनतो ‘‘जनसन्धो’’ति वुच्चति, दसहि रथेहि कत्तब्बाकत्तब्बं अत्तनो एकेनेव रथेन करणतो ‘‘दसरथो’’ति. तस्स सन्तिका एवरूपस्स ओवादस्स सुतत्ता एवमाह.

अमच्चा ‘‘एवं भविस्सति, देवा’’ति मक्कटं अपनेत्वा ‘‘पण्डितो कुमारो, सक्खिस्सति रज्जं कारेतु’’न्ति बोधिसत्तं रज्जे अभिसिञ्चित्वा ‘‘आदासमुखरञ्ञो आणा’’ति नगरे भेरिं चरापेसुं. ततो पट्ठाय बोधिसत्तो धम्मेन रज्जं कारेसि, पण्डितभावोपिस्स सकलजम्बुदीपं पत्थरित्वा गतो.

पण्डितभावदीपनत्थं पनस्स इमानि चुद्दस वत्थूनि आभतानि –

‘‘गोणो पुत्तो हयो चेव, नळकारो गामभोजको;

गणिका तरुणी सप्पो, मिगो तित्तिरदेवता;

नागो तपस्सिनो चेव, अथो ब्राह्मणमाणवो’’ति.

तत्रायं अनुपुब्बीकथा – बोधिसत्तस्मिञ्हि रज्जे अभिसिञ्चिते एको जनसन्धरञ्ञो पादमूलिको नामेन गामणिचन्दो नाम एवं चिन्तेसि – ‘‘इदं रज्जं नाम समानवयेहि सद्धिं सोभति, अहञ्च महल्लको, दहरं कुमारं उपट्ठातुं न सक्खिस्सामि, जनपदे कसिकम्मं कत्वा जीविस्सामी’’ति, सो नगरतो तियोजनमत्तं गन्त्वा एकस्मिं गामके वासं कप्पेसि. कसिकम्मत्थाय पनस्स गोणापि नत्थि, सो देवे वुट्ठे एकं सहायकं द्वे गोणे याचित्वा सब्बदिवसं कसित्वा तिणं खादापेत्वा गोणे सामिकस्स निय्यादेतुं गेहं अगमासि. सो तस्मिं खणे भरियाय सद्धिं गेहमज्झे निसीदित्वा भत्तं भुञ्जति. गोणापि परिचयेन गेहं पविसिंसु, तेसु पविसन्तेसु सामिको थालकं उक्खिपि, भरिया थालकं अपनेसि. गामणिचन्दो ‘‘भत्तेन मं निमन्तेय्यु’’न्ति ओलोकेन्तो गोणे अनिय्यादेत्वाव गतो. चोरा रत्तिं वजं भिन्दित्वा तेयेव गोणे हरिंसु. गोणसामिको पातोव वजं पविट्ठो ते गोणे अदिस्वा चोरेहि हटभावं जानन्तोपि ‘‘गामणिचन्दस्स गीवं करिस्सामी’’ति तं उपसङ्कमित्वा ‘‘भो गोणे, मे देही’’ति आह. ‘‘ननु गोणा गेहं पविट्ठा’’ति. ‘‘किं पन ते मय्हं निय्यादिता’’ति? ‘‘न निय्यादिता’’ति. ‘‘तेन हि अयं ते राजदूतो, एही’’ति आह. तेसु हि जनपदेसु यंकिञ्चि सक्खरं वा कपालखण्डं वा उक्खिपित्वा ‘‘अयं ते राजदूतो, एही’’ति वुत्ते यो न गच्छति, तस्स राजाणं करोति, तस्मा सो ‘‘राजदूतो’’ति सुत्वाव निक्खमि.

सो तेन सद्धिं राजकुलं गच्छन्तो एकं सहायकस्स वसनगामं पत्वा ‘‘भो, अतिछातोम्हि, याव गामं पविसित्वा आहारकिच्चं कत्वा आगच्छामि, ताव इधेव होही’’ति वत्वा सहायगेहं पाविसि. सहायो पनस्स गेहे नत्थि, सहायिका दिस्वा ‘‘सामि, पक्काहारो नत्थि, मुहुत्तं अधिवासेहि, इदानेव पचित्वा दस्सामी’’ति निस्सेणिया वेगेन तण्डुलकोट्ठकं अभिरुहन्ती भूमियं पति, तङ्खणञ्ञेव तस्सा सत्तमासिको गब्भो पतितो. तस्मिं खणे तस्सा सामिको आगन्त्वा तं दिस्वा ‘‘त्वं मे भरियं पहरित्वा गब्भं पातेसि, अयं ते राजदूतो, एही’’ति तं गहेत्वा निक्खमि. ततो पट्ठाय द्वे जना गामणिं मज्झे कत्वा गच्छन्ति.

अथेकस्मिं गामद्वारे एको अस्सगोपको अस्सं निवत्तेतुं न सक्कोति, अस्सोपि तेसं सन्तिकेन गच्छति. अस्सगोपको गामणिचन्दं दिस्वा ‘‘मातुल गामणिचन्द, एतं ताव अस्सं केनचिदेव पहरित्वा निवत्तेही’’ति आह. सो एकं पासाणं गहेत्वा खिपि, पासाणो अस्सस्स पादे पहरित्वा एरण्डदण्डकं विय भिन्दि. अथ नं अस्सगोपको ‘‘तया मे अस्सस्स पादो भिन्नो, अयं ते राजदूतो’’ति वत्वा गण्हि.

सो तीहि जनेहि नीयमानो चिन्तेसि – ‘‘इमे मं रञ्ञो दस्सेस्सन्ति, अहं गोणमूलम्पि दातुं न सक्कोमि, पगेव गब्भपातनदण्डं, अस्समूलं पन कुतो लभिस्सामि, मतं मे सेय्यो’’ति. सो गच्छन्तो अन्तरामग्गे अटवियं मग्गसमीपेयेव एकं एकतो पपातं पब्बतं अद्दस, तस्स छायाय द्वे पितापुत्ता नळकारा एकतो किलञ्जं चिनन्ति. गामणिचन्दो ‘‘भो, सरीरकिच्चं कातुकामोम्हि, थोकं इधेव होथ, याव आगच्छामी’’ति वत्वा पब्बतं अभिरुहित्वा पपातपस्से पतमानो पितुनळकारस्स पिट्ठियं पति, नळकारो एकप्पहारेनेव जीवितक्खयं पापुणि. गामणि उट्ठाय अट्ठासि. नळकारपुत्तो ‘‘त्वं मे पितुघातकचोरो, अयं ते राजदूतो’’ति वत्वा तं हत्थे गहेत्वा गुम्बतो निक्खमि, ‘‘किं एत’’न्ति च वुत्ते ‘‘पितुघातकचोरो मे’’ति आह. ततो पट्ठाय गामणिं मज्झे कत्वा चत्तारो जना परिवारेत्वा नयिंसु.