३. उदपानवग्गो

[२७१] १. उदपानदूसकजातकवण्णना

आरञ्ञिकस्स इसिनोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उदपानदूसकसिङ्गालं आरब्भ कथेसि. एको किर सिङ्गालो भिक्खुसङ्घस्स पानीयउदपानं उच्चारपस्सावकरणेन दूसेत्वा पक्कामि. अथ नं एकदिवसं उदपानसमीपं आगतं सामणेरा लेड्डूहि पहरित्वा किलमेसुं, सो ततो पट्ठाय तं ठानं पुन निवत्तित्वापि न ओलोकेसि. भिक्खू तं पवत्तिं ञत्वा धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, उदपानदूसकसिङ्गालो किर सामणेरेहि किलमितकालतो पट्ठाय पुन निवत्तित्वापि न ओलोकेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस सिङ्गालो उदपानदूसकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं इदमेव इसिपतनं अयमेव उदपानो अहोसि. तदा बोधिसत्तो बाराणसियं कुलघरे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा इसिगणपरिवुतो इसिपतने वासं कप्पेसि. तदा एको सिङ्गालो इदमेव उदपानं दूसेत्वा पक्कमति. अथ नं एकदिवसं तापसा परिवारेत्वा ठिता एकेनुपायेन गहेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं आनयिंसु. बोधिसत्तो सिङ्गालेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –

६१. ‘‘आरञ्ञिकस्स इसिनो, चिररत्ततपस्सिनो;

किच्छाकतं उदपानं, कथं सम्म अवाहयी’’ति.

तस्सत्थो – अरञ्ञे वसनताय आरञ्ञिकस्स, एसितगुणत्ता इसिनो, चिररत्तं तपं निस्साय वुत्थत्ता चिररत्ततपस्सिनो किच्छाकतं किच्छेन दुक्खेन निप्फादितं उदपानं कथं किमत्थाय सम्म सिङ्गाल, त्वं अवाहयि मुत्तकरीसेन अज्झोत्थरि दूसेसि, तं वा मुत्तकरीसं एत्थ अवाहयि पातेसीति.

तं सुत्वा सिङ्गालो दुतियं गाथमाह –

६२. ‘‘एस धम्मो सिङ्गालानं, यं पित्वा ओहदामसे;

पितुपितामहं धम्मो, न तं उज्झातुमरहसी’’ति.

तत्थ एस धम्मोति एस सभावो. यं पित्वा ओहदामसेति, सम्म, यं मयं यत्थ पानीयं पिवाम, तमेव ऊहदामपि ओमुत्तेमपि, एस अम्हाकं सिङ्गालानं धम्मोति दस्सेति. पितुपितामहन्ति पितूनञ्च पितामहानञ्च नो एस धम्मो. न तं उज्झातुमरहसीति तं अम्हाकं पवेणिआगतं धम्मं सभावं त्वं उज्झातुं न अरहसि, न युत्तं ते एत्थ कुज्झितुन्ति.

अथस्स बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –

६३. ‘‘येसं वो एदिसो धम्मो, अधम्मो पन कीदिसो;

मा वो धम्मं अधम्मं वा, अद्दसाम कुदाचन’’न्ति.

तत्थ मा वोति तुम्हाकं धम्मं वा अधम्मं वा न मयं कदाचि अद्दसामाति.

एवं बोधिसत्तो तस्स ओवादं दत्वा ‘‘मा पुन आगच्छा’’ति आह. सो ततो पट्ठाय पुन निवत्तित्वापि न ओलोकेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा उदपानदूसको अयमेव सिङ्गालो अहोसि, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

उदपानदूसकजातकवण्णना पठमा.

[२७२] २. ब्यग्घजातकवण्णना

येन मित्तेन संसग्गाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकं आरब्भ कथेसि. कोकालिकवत्थु तेरसकनिपाते तक्कारियजातके (जा. १.१३.१०४ आदयो) आविभविस्सति. कोकालिको पन ‘‘सारिपुत्तमोग्गल्लाने गहेत्वा आगमिस्सामी’’ति कोकालिकरट्ठतो जेतवनं आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा थेरे उपसङ्कमित्वा ‘‘आवुसो, कोकालिकरट्ठवासिनो मनुस्सा तुम्हे पक्कोसन्ति, एथ गच्छामा’’ति आह. ‘‘गच्छ त्वं, आवुसो, न मयं आगच्छामा’’ति. सो थेरेहि पटिक्खित्तो सयमेव अगमासि. अथ भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, कोकालिको सारिपुत्तमोग्गल्लानेहि सहापि विनापि वत्तितुं न सक्कोति, संयोगम्पि न सहति, वियोगम्पि न सहती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि कोकालिको सारिपुत्तमोग्गल्लानेहि नेव सह, न विना वत्तितुं सक्कोती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अञ्ञतरस्मिं अरञ्ञायतने रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तस्स विमानतो अविदूरे अञ्ञतरस्मिं वनप्पतिजेट्ठके अञ्ञा रुक्खदेवता वसति. तस्मिं वनसण्डे सीहो च ब्यग्घो च वसन्ति. तेसं भयेन कोचि तत्थ न खेत्तं करोति, न रुक्खं छिन्दति, निवत्तित्वा ओलोकेतुं समत्थो नाम नत्थि. ते पन सीहब्यग्घा नानप्पकारे मिगे वधित्वा खादन्ति, खादितावसेसं तत्थेव पहाय गच्छन्ति. तेन सो वनसण्डो असुचिकुणपगन्धो होति. अथ इतरा रुक्खदेवता अन्धबाला कारणाकारणं अजानमाना एकदिवसं बोधिसत्तं आह – ‘‘सम्म, एते नो सीहब्यग्घे निस्साय वनसण्डो असुचिकुणपगन्धो जातो, अहं एते पलापेमी’’ति. बोधिसत्तो ‘‘सम्म, इमे द्वे निस्साय अम्हाकं विमानानि रक्खियन्ति, एतेसु पलायन्तेसु विमानानि नो विनस्सिस्सन्ति, सीहब्यग्घानं पदं अपस्सन्ता मनुस्सा सब्बं वनं छिन्दित्वा एकङ्गणं कत्वा खेत्तानि करिस्सन्ति, मा ते एवं रुच्ची’’ति वत्वा पुरिमा द्वे गाथा अवोच –

६४. ‘‘येन मित्तेन संसग्गा, योगक्खेमो विहिय्यति;

पुब्बेवज्झाभवं तस्स, रक्खे अक्खीव पण्डितो.

६५. ‘‘येन मित्तेन संसग्गा, योगक्खेमो पवड्ढति;

करेय्यत्तसमं वुत्तिं, सब्बकिच्चेसु पण्डितो’’ति.

तत्थ येन मित्तेन संसग्गाति येन पापमित्तेन सद्धिं संसग्गहेतु संसग्गकारणा, येन सद्धिं दस्सनसंसग्गो सवनसंसग्गो कायसंसग्गो समुल्लपनसंसग्गो परिभोगसंसग्गोति इमस्स पञ्चविधस्स संसग्गस्स कतत्ताति अत्थो. योगक्खेमोति कायचित्तसुखं. तञ्हि दुक्खयोगतो खेमत्ता इध योगक्खेमोति अधिप्पेतं. विहिय्यतीति परिहायति. पुब्बेवज्झाभवं तस्स, रक्खे अक्खीव पण्डितोति तस्स पापमित्तस्स अज्झाभवं तेन अभिभवितब्बं अत्तनो लाभयसजीवितं, यथा नं सो न अज्झाभवति, तथा पठमतरमेव अत्तनो अक्खी विय पण्डितो पुरिसो रक्खेय्य.

दुतियगाथाय येनाति येन कल्याणमित्तेन सह संसग्गकारणा. योगक्खेमो पवड्ढतीति कायचित्तसुखं वड्ढति. करेय्यत्तसमं वुत्तिन्ति तस्स कल्याणमित्तस्स सब्बकिच्चेसु पण्डितो पुरिसो यथा अत्तनो जीवितवुत्तिञ्च उपभोगपरिभोगवुत्तिञ्च करोति, एवमेतं सब्बं करेय्य, अधिकम्पि करेय्य, हीनं पन न करेय्याति.

एवं बोधिसत्तेन कारणे कथितेपि सा बालदेवता अनुपधारेत्वा एकदिवसं भेरवरूपारम्मणं दस्सेत्वा ते सीहब्यग्घे पलापेसि. मनुस्सा तेसं पदवलञ्जं अदिस्वा ‘‘सीहब्यग्घा अञ्ञं वनसण्डं गता’’ति ञत्वा वनसण्डस्स एकपस्सं छिन्दिंसु. देवता बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘अहं, सम्म, तव वचनं अकत्वा ते पलापेसिं, इदानि तेसं गतभावं ञत्वा मनुस्सा वनसण्डं छिन्दन्ति, किं नु खो कातब्ब’’न्ति वत्वा ‘‘इदानि ते असुकवनसण्डे नाम वसन्ति, गन्त्वा ते आनेही’’ति वुत्ता तत्थ गन्त्वा तेसं पुरतो ठत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह ततियं गाथमाह –

६६. ‘‘एथ ब्यग्घा निवत्तव्हो, पच्चुपेथ महावनं;

मा वनं छिन्दि निब्यग्घं, ब्यग्घा माहेसु निब्बना’’ति.

तत्थ ब्यग्घाति उभोपि ते ब्यग्घनामेनेवालपन्ती आह. निवत्तव्होति निवत्तथ. पच्चुपेथ महावनन्ति तं महावनं पच्चुपेथ पुन उपगच्छथ, अयमेव वा पाठो. मा वनं छिन्दि निब्यग्घन्ति अम्हाकं वसनकवनसण्डं इदानि तुम्हाकं अभावेन निब्यग्घं मनुस्सा मा छिन्दिंसु. ब्यग्घा माहेसु निब्बनाति तुम्हादिसा च ब्यग्घराजानो अत्तनो वसनट्ठाना पलायितत्ता निब्बना वसनट्ठानभूतेन वनेन विरहिता मा अहेसुं. ते एवं ताय देवताय याचियमानापि ‘‘गच्छ त्वं, न मयं आगमिस्सामा’’ति पटिक्खिपिंसुयेव. देवता एकिकाव वनसण्डं पच्चागञ्छि. मनुस्सापि कतिपाहेनेव सब्बं वनं छिन्दित्वा खेत्तानि करित्वा कसिकम्मं करिंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अपण्डिता देवता कोकालिको अहोसि, सीहो सारिपुत्तो, ब्यग्घो मोग्गल्लानो, पण्डितदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

ब्यग्घजातकवण्णना दुतिया.

[२७३] ३. कच्छपजातकवण्णना

को नु उद्धितभत्तोवाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलराजस्स द्विन्नं महामत्तानं कलहवूपसमनं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु दुकनिपाते कथितमेव.

अतीते पन बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तपदेसे गङ्गातीरे अस्समपदं मापेत्वा तत्थ अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा झानकीळं कीळन्तो वासं कप्पेसि. इमस्मिं किर जातके बोधिसत्तो परममज्झत्तो अहोसि, उपेक्खापारमिं पूरेसि. तस्स पण्णसालद्वारे निसिन्नस्स एको पगब्भो दुस्सीलो मक्कटो आगन्त्वा कण्णसोतेसु अङ्गजातेन सलाकपवेसनकम्मं करोति, बोधिसत्तो अवारेत्वा मज्झत्तो हुत्वा निसीदतियेव. अथेकदिवसं एको कच्छपो उदका उत्तरित्वा गङ्गातीरे मुखं विवरित्वा आतपं तप्पन्तो निद्दायति. तं दिस्वा सो लोलवानरो तस्स मुखे सलाकपवेसनकम्मं अकासि. अथस्स कच्छपो पबुज्झित्वा अङ्गजातं समुग्गे पक्खिपन्तो विय डंसि, बलववेदना उप्पज्जि. वेदनं अधिवासेतुं असक्कोन्तो ‘‘को नु खो मं इमम्हा दुक्खा मोचेय्य, कस्स सन्तिकं गच्छामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अञ्ञो मं इमम्हा दुक्खा मोचेतुं समत्थो नत्थि अञ्ञत्र तापसेन, तस्सेव सन्तिकं मया गन्तुं वट्टती’’ति कच्छपं द्वीहि हत्थेहि उक्खिपित्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि. बोधिसत्तो तेन दुस्सीलमक्कटेन सद्धिं दवं करोन्तो पठमं गाथमाह –

६७. ‘‘को नु उद्धितभत्तोव, पूरहत्थोव ब्राह्मणो;

कहं नु भिक्खं अचरि, कं सद्धं उपसङ्कमी’’ति.

तत्थ को नु उद्धितभत्तोवाति को नु एस वड्ढितभत्तो विय, एकं वड्ढितभत्तं भत्तपूरपातिं हत्थेहि गहेत्वा विय को नु एसो आगच्छतीति अत्थो. पूरहत्थोव ब्राह्मणोति कत्तिकमासे वाचनकं लभित्वा पूरहत्थो ब्राह्मणो विय च को नु खो एसोति वानरं सन्धाय वदति. कहं नु भिक्खं अचरीति, भो वानर, कस्मिं पदेसे अज्ज त्वं भिक्खं अचरि. कं सद्धं उपसङ्कमीति कतरं नाम पुब्बपेते उद्दिस्स कतं सद्धभत्तं, कतरं वा सद्धं पुग्गलं त्वं उपसङ्कमि, कुतो ते अयं देय्यधम्मो लद्धोति दीपेति.

तं सुत्वा दुस्सीलवानरो दुतियं गाथमाह –

६८. ‘‘अहं कपिस्मि दुम्मेधो, अनामासानि आमसिं;

त्वं मं मोचय भद्दं ते, मुत्तो गच्छेय्य पब्बत’’न्ति.

तत्थ अहं कपिस्मि दुम्मेधोति भद्दं ते अहं अस्मि दुम्मेधो चपलचित्तो मक्कटो. अनामासानि आमसिन्ति अनामसितब्बट्ठानानि आमसिं. त्वं मं मोचय भद्दं तेति त्वं दयालु अनुकम्पको मं इमम्हा दुक्खा मोचेहि, भद्दं ते होतु. मुत्तो गच्छेय्य पब्बतन्ति सोहं तवानुभावेन इमम्हा ब्यसना मुत्तो पब्बतमेव गच्छेय्यं, न ते पुन चक्खुपथे अत्तानं दस्सेय्यन्ति.

बोधिसत्तो तस्मिं कारुञ्ञेन कच्छपेन सद्धिं सल्लपन्तो ततियं गाथमाह –

६९. ‘‘कच्छपा कस्सपा होन्ति, कोण्डञ्ञा होन्ति मक्कटा;

मुञ्च कस्सप कोण्डञ्ञं, कतं मेथुनकं तया’’ति.

तस्सत्थो – कच्छपा नाम कस्सपगोत्ता होन्ति, मक्कटा कोण्डञ्ञगोत्ता, कस्सपकोण्डञ्ञानञ्च अञ्ञमञ्ञं आवाहविवाहसम्बन्धो अत्थि. अद्धा तयिदं लोलेन दुस्सीलमक्कटेन तया सद्धिं, तया च दुस्सीलेन इमिना मक्कटेन सद्धिं गोत्तसदिसतासङ्खातस्स मेथुनधम्मस्स अनुच्छविकं दुस्सील्यकम्मसङ्खातम्पि मेथुनकं कतं, तस्मा मुञ्च, कस्सप, कोण्डञ्ञन्ति.

कच्छपो बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा कारणेन पसन्नो वानरस्स अङ्गजातं मुञ्चि. मक्कटो मुत्तमत्तोव बोधिसत्तं वन्दित्वा पलातो, पुन तं ठानं निवत्तित्वापि न ओलोकेसि. कच्छपोपि बोधिसत्तं वन्दित्वा सकट्ठानमेव गतो. बोधिसत्तोपि अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कच्छपवानरा द्वे महामत्ता अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कच्छपजातकवण्णना ततिया.

[२७४] ४. लोलजातकवण्णना

कायं बलाका सिखिनीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं लोलभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि धम्मसभं आनीतं सत्था ‘‘न त्वं भिक्खु इदानेव लोलो, पुब्बेपि लोलोयेव, लोलतायेव च जीवितक्खयं पत्तो, तं निस्साय पोराणकपण्डितापि अत्तनो वसनट्ठाना परिबाहिरा अहेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसिसेट्ठिनो महानसे भत्तकारको पुञ्ञत्थाय नीळपच्छिं ठपेसि. तदा बोधिसत्तो पारावतयोनियं निब्बत्तित्वा तत्थ वासं कप्पेसि. अथेको लोलकाको महानसमत्थकेन गच्छन्तो नानप्पकारं मच्छमंसविकतिं दिस्वा पिपासाभिभूतो ‘‘कं नु खो निस्साय सक्का भवेय्यं ओकासं लद्धु’’न्ति चिन्तेत्वा बोधिसत्तं दिस्वा ‘‘इमं निस्साय सक्का’’ति सन्निट्ठानं कत्वा तस्स गोचराय अरञ्ञगमनकाले पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धि. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘मयं खो, काक, अञ्ञगोचरा, त्वम्पि अञ्ञगोचरो, किं नु खो मं अनुबन्धसी’’ति आह. ‘‘तुम्हाकं, सामि, किरिया मय्हं रुच्चति, अहम्पि तुम्हेहि समानगोचरो हुत्वा तुम्हे उपट्ठातुं इच्छामी’’ति. बोधिसत्तो सम्पटिच्छि. सो तेन सद्धिं गोचरभूमियं एकगोचरं चरन्तो विय ओसक्कित्वा गोमयरासिं विद्धंसेत्वा पाणके खादित्वा कुच्छिपूरं कत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हे एत्तकं कालं चरथेव, ननु भोजने नाम पमाणं ञातुं वट्टति, एथ नातिसायमेव गच्छामा’’ति आह. बोधिसत्तो तं आदाय वसनट्ठानं अगमासि. भत्तकारको ‘‘अम्हाकं पारावतो सहायं गहेत्वा आगतो’’ति काकस्सापि एकं थुसपच्छिं ठपेसि. काकोपि चतूहपञ्चाहं तेनेव नीहारेन वसि.

अथेकदिवसं सेट्ठिनो बहुमच्छमंसं आहरियित्थ, काको तं दिस्वा लोभाभिभूतो पच्चूसकालतो पट्ठाय नित्थुनन्तो निपज्जि. अथ नं पुनदिवसे बोधिसत्तो ‘‘एहि, सम्म, गोचराय पक्कमिस्सामा’’ति आह. ‘‘तुम्हे गच्छथ, मय्हं अजिण्णासङ्का अत्थी’’ति. ‘‘सम्म, काकानं अजीरको नाम नत्थि, दीपवट्टिमत्तमेव हि तुम्हाकं कुच्छियं थोकं तिट्ठति, सेसं अज्झोहटमत्तमेव जीरति, मम वचनं करोहि, मा एतं मच्छमंसं दिस्वा एवमकासी’’ति. ‘‘सामि, किं नामेतं कथेथ, अजिण्णासङ्काव मय्ह’’न्ति. ‘‘तेन हि अप्पमत्तो होही’’ति तं ओवदित्वा बोधिसत्तो पक्कामि.

भत्तकारकोपि नानामच्छमंसविकतियो सम्पादेत्वा सरीरतो सेदं अपनेन्तो महानसद्वारे अट्ठासि. काको ‘‘अयं इदानि कालो मंसं खादितु’’न्ति गन्त्वा रसकरोटिमत्थके निसीदि. भत्तकारको ‘‘किरी’’ति सद्दं सुत्वा निवत्तित्वा ओलोकेन्तो काकं दिस्वा पविसित्वा तं गहेत्वा सकलसरीरलोमं लुञ्चित्वा मत्थके चूळं ठपेत्वा सिङ्गीवेरमरिचादीनि पिसित्वा तक्केन आलोळेत्वा ‘‘त्वं अम्हाकं सेट्ठिनो मच्छमंसं उच्छिट्ठकं करोसी’’ति सकलसरीरमस्स मक्खेत्वा खिपित्वा नीळपच्छियं पातेसि, बलववेदना उप्पज्जि. बोधिसत्तो गोचरभूमितो आगन्त्वा तं नित्थुनन्तं दिस्वा दवं करोन्तो पठमं गाथमाह –

७०. ‘‘कायं बलाका सिखिनी, चोरी लङ्घिपितामहा;

ओरं बलाके आगच्छ, चण्डो मे वायसो सखा’’ति.

तत्थ कायं बलाका सिखिनीति तं काकं तस्स बहलतक्केन मक्खितसरीरसेतवण्णत्ता मत्थके च सिखाय ठपितत्ता ‘‘का एसा बलाका सिखिनी’’ति पुच्छन्तो आलपति. चोरीति कुलस्स अननुञ्ञाय कुलघरं, काकस्स वा अरुचिया पच्छिं पविट्ठत्ता ‘‘चोरी’’ति वदति. लङ्घिपितामहाति लङ्घी वुच्चति आकासे लङ्घनतो मेघो, बलाका च नाम मेघसद्देन गब्भं गण्हन्तीति मेघसद्दो बलाकानं पिता, मेघो पितामहो होति. तेनाह ‘‘लङ्घिपितामहा’’ति. ओरं बलाके आगच्छाति, अम्भो बलाके, इतो एहि. चण्डो मे वा यसो सखाति मय्हं सखा पच्छिसामिको वायसो चण्डो फरुसो, सो आगतो तं दिस्वा कणयसदिसेन तुण्डेन कोट्टेत्वा जीवितक्खयं पापेय्य, तस्मा याव वायसो नागच्छति, ताव पच्छितो ओतरित्वा इतो एहि, सीघं पलायस्सूति वदति.

तं सुत्वा काको दुतियं गाथमाह –

७१. ‘‘नाहं बलाका सिखिनी, अहं लोलोस्मि वायसो;

अकत्वा वचनं तुय्हं, पस्स लूनोस्मि आगतो’’ति.

तत्थ आगतोति त्वं इदानि गोचरभूमितो आगतो, मं लूनं पस्साति अत्थो.

तं सुत्वा बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –

७२. ‘‘पुनपापज्जसी सम्म, सीलञ्हि तव तादिसं;

न हि मानुसका भोगा, सुभुञ्जा होन्ति पक्खिना’’ति.

तत्थ पुनपापज्जसी सम्माति सम्म वायस, पुनपि त्वं एवरूपं दुक्खं पटिलभिस्ससेव, नत्थि ते एत्तकेन मोक्खो. किंकारणा? सीलञ्हि तव तादिसं पापकं, यस्मा तव आचारसीलं तादिसं दुक्खाधिगमस्सेव अनुरूपं. न हि मानुसकाति मनुस्सा नाम महापुञ्ञा, तिरच्छानगतानं तथारूपं पुञ्ञं नत्थि, तस्मा मानुसका भोगा तिरच्छानगतेन पक्खिना न भुञ्जीयन्तीति.

एवञ्च पन वत्वा बोधिसत्तो ‘‘इतो दानि पट्ठाय मया एत्थ वसितुं न सक्का’’ति उप्पतित्वा अञ्ञत्थ अगमासि. काकोपि नित्थुनन्तो तत्थेव कालमकासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने लोलभिक्खु अनागामिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा लोलकाको लोलभिक्खु अहोसि, पारावतो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

लोलजातकवण्णना चतुत्था.

[२७५] ५. रुचिरजातकवण्णना

कायं बलाका रुचिराति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं लोलभिक्खुं आरब्भ कथेसि. द्वेपि वत्थूनि पुरिमसदिसानेव गाथापि.

७३. ‘‘कायं बलाका रुचिरा, काकनीळस्मिमच्छति;

चण्डो काको सखा मय्हं, यस्स चेतं कुलावकं.

७४. ‘‘ननु मं सम्म जानासि, दिज सामाकभोजन;

अकत्वा वचनं तुय्हं, पस्स लूनोस्मि आगतो.

७५. ‘‘पुनपापज्जसी सम्म, सीलञ्हि तव तादिसं;

न हि मानुसका भोगा, सुभुञ्जा होन्ति पक्खिना’’ति. –

गाथा हि एकन्तरिकायेव.

तत्थ ‘‘रुचिरा’’ति तक्कमक्खितसरीरताय सेतवण्णतं सन्धाय वदति. रुचिरा पियदस्सना, पण्डराति अत्थो. काकनीळस्मिन्ति काककुलावके. ‘‘काकनिड्ढस्मि’’न्तिपि पाठो. दिजाति काको पारेवतं आलपति. सामाकभोजनाति तिणबीजभोजन. सामाकग्गहणेन हेत्थ सब्बम्पि तिणबीजं गहितं. इधापि बोधिसत्तो ‘‘न इदानि सक्का इतो पट्ठाय मया एत्थ वसितु’’न्ति उप्पतित्वा अञ्ञत्थ गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने लोलभिक्खु अनागामिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा लोलकाको लोलभिक्खु अहोसि, पारावतो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

रुचिरजातकवण्णना पञ्चमा.

[२७६] ६. कुरुधम्मजातकवण्णना

तव सद्धञ्च सीलञ्चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं हंसघातकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सावत्थिवासिनो द्वे सहायका भिक्खू पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदा येभुय्येन एकतो विचरन्ति. ते एकदिवसं अचिरवतिं गन्त्वा न्हत्वा वालुकपुलिने आतपं तप्पमाना सारणीयकथं कथेन्ता अट्ठंसु, तस्मिं खणे द्वे हंसा आकासेन गच्छन्ति. अथेको दहरभिक्खु सक्खरं गहेत्वा ‘‘एकस्स हंसपोतकस्स अक्खिं पहरिस्सामी’’ति आह, इतरो ‘‘न सक्खिस्ससी’’ति आह. ‘‘तिट्ठतु इमस्मिं पस्से अक्खि, परपस्से अक्खिं पहरिस्सामी’’ति. ‘‘इदम्पि न सक्खिस्ससियेवा’’ति. ‘‘तेन हि उपधारेही’’ति तियंसं सक्खरं गहेत्वा हंसस्स पच्छाभागे खिपि. हंसो सक्खरसद्दं सुत्वा निवत्तित्वा ओलोकेसि, अथ नं इतरो वट्टसक्खरं गहेत्वा परपस्से अक्खिम्हि पहरित्वा ओरिमक्खिना निक्खमापेसि. हंसो विरवन्तो परिवत्तित्वा तेसं पादमूलेयेव पति. तत्थ तत्थ ठिता भिक्खू दिस्वा आगन्त्वा ‘‘आवुसो, एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा अननुच्छविकं वो कतं पाणातिपातं करोन्तेही’’ति वत्वा ते आदाय तथागतस्स दस्सेसुं. सत्था ‘‘सच्चं, किर तया भिक्खु पाणातिपातो कतो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु, कस्मा एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा एवमकासि, पोराणकपण्डिता अनुप्पन्ने बुद्धे अगारमज्झे संकिलिट्ठवासं वसमाना अप्पमत्तकेसुपि ठानेसु कुक्कुच्चं करिंसु, त्वं पन एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा कुक्कुच्चमत्तम्पि न अकासि, ननु नाम भिक्खुना कायवाचाचित्तेहि सञ्ञतेन भवितब्ब’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते कुरुरट्ठे इन्दपत्थनगरे धनञ्चये कोरब्ये रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गहेत्वा अनुपुब्बेन विञ्ञुतं पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पितरा ओपरज्जे पतिट्ठापितो अपरभागे पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा दस राजधम्मे अकोपेन्तो कुरुधम्मे वत्तित्थ. कुरुधम्मो नाम पञ्च सीलानि, तानि बोधिसत्तो परिसुद्धानि कत्वा रक्खि. यथा च बोधिसत्तो, एवमस्स माता अग्गमहेसी कनिट्ठभाता उपराजा पुरोहितो ब्राह्मणो रज्जुगाहको अमच्चो सारथि सेट्ठि दोणमापको महामत्तो दोवारिको नगरसोभिनी वण्णदासीति एवमेते.

‘‘राजा माता महेसी च, उपराजा पुरोहितो;

रज्जुको सारथि सेट्ठि, दोणो दोवारिको तथा;

गणिकेकादस जना, कुरुधम्मे पतिट्ठिता’’ति.

इति इमे सब्बेपि परिसुद्धानि कत्वा पञ्च सीलानि रक्खिंसु. राजा चतूसु नगरद्वारेसु च नगरमज्झे च निवेसनद्वारे चाति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सं धनं विस्सज्जेन्तो सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा दानं अदासि, तस्स पन दानज्झासयता दानाभिरतता सकलजम्बुदीपं अज्झोत्थरि. तस्मिं काले कालिङ्गरट्ठे दन्तपुरनगरे कालिङ्गराजा रज्जं कारेसि. तस्स रट्ठे देवो न वस्सि, तस्मिं अवस्सन्ते सकलरट्ठे छातकं जातं, आहारविपत्तिया च मनुस्सानं रोगो उदपादि, दुब्बुट्ठिभयं छातकभयं रोगभयन्ति तीणि भयानि उप्पज्जिंसु. मनुस्सा निग्गहणा दारके हत्थेसु गहेत्वा तत्थ तत्थ विचरन्ति.

सकलरट्ठवासिनो एकतो हुत्वा दन्तपुरं गन्त्वा राजद्वारे उक्कुट्ठिमकंसु. राजा वातपानं निस्साय ठितो तं सद्दं सुत्वा ‘‘किं कारणा एते विरवन्ती’’ति पुच्छि. ‘‘महाराज, सकलरट्ठे तीणि भयानि उप्पन्नानि, देवो न वस्सति, सस्सानि न विपन्नानि, छातकं जातं. मनुस्सा दुब्भोजना रोगाभिभूता निग्गहणा पुत्ते हत्थेसु गहेत्वा विचरन्ति, देवं वस्सापेहि महाराजा’’ति. ‘‘पोराणकराजानो देवे अवस्सन्ते किं करोन्ती’’ति? ‘‘पोराणकराजानो, महाराज, देवे अवस्सन्ते दानं दत्वा उपोसथं अधिट्ठाय समादिन्नसीला सिरिगब्भं पविसित्वा दब्बसन्थरे सत्ताहं निपज्जन्ति, तदा देवो वस्सती’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकासि. एवं सन्तेपि देवो न वस्सि.

राजा अमच्चे पुच्छि – ‘‘अहं कत्तब्बकिच्चं अकासिं, देवो न वस्सति, किन्ति करोमा’’ति? ‘‘महाराज, इन्दपत्थनगरे धनञ्चयस्स कोरब्यरञ्ञो अञ्जनवण्णो नाम मङ्गलहत्थी अत्थि, तं आनेस्साम, एवं सन्ते देवो वस्सती’’ति. ‘‘सो राजा बलवाहनसम्पन्नो दुप्पसहो, कथमस्स हत्थिं आनेस्सामा’’ति? ‘‘महाराज, तेन सद्धिं युद्धकिच्चं नत्थि, दानज्झासयो राजा दानाभिरतो याचितो समानो अलङ्कतसीसम्पि छिन्दित्वा पसादसम्पन्नानि अक्खीनिपि उप्पाटेत्वा सकलरज्जम्पि निय्यादेत्वा ददेय्य, हत्थिम्हि वत्तब्बमेव नत्थि, अवस्सं याचितो दस्सती’’ति. ‘‘के पन तं याचितुं समत्था’’ति? ‘‘ब्राह्मणा, महाराजा’’ति. राजा ब्राह्मणगामतो अट्ठ ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा सक्कारसम्मानं कत्वा हत्थिं याचनत्थाय पेसेसि. ते परिब्बयं आदाय अद्धिकवेसं गहेत्वा सब्बत्थ एकरत्तिवासेन तुरितगमनं गन्त्वा कतिपाहं नगरद्वारे दानसालासु भुञ्जित्वा सरीरं सन्तप्पेत्वा ‘‘कदा राजा दानग्गं आगच्छिस्सती’’ति पुच्छिंसु. मनुस्सा ‘‘पक्खस्स तयो दिवसे चातुद्दसे पन्नरसे अट्ठमियञ्च आगच्छति, स्वे पन पुण्णमी, तस्मा स्वे आगच्छिस्सती’’ति वदिंसु.

ब्राह्मणा पुनदिवसे पातोव गन्त्वा पाचीनद्वारे अट्ठंसु. बोधिसत्तो पातोव न्हत्वा गत्तानुलित्तो सब्बालङ्कारपटिमण्डितो अलङ्कतहत्थिक्खन्धवरगतो महन्तेन परिवारेन पाचीनद्वारेन दानसालं गन्त्वा ओतरित्वा सत्तट्ठजनानं सहत्था भत्तं दत्वा ‘‘इमिनाव नीहारेन देथा’’ति वत्वा हत्थिं अभिरुहित्वा दक्खिणद्वारं अगमासि. ब्राह्मणा पाचीनद्वारे आरक्खस्स बलवताय ओकासं अलभित्वा दक्खिणद्वारमेव गन्त्वा राजानं आगच्छन्तं ओलोकयमाना द्वारतो नातिदूरे उन्नतट्ठाने ठिता सम्पत्तं राजानं हत्थे उक्खिपित्वा ‘‘जयतु भवं, महाराजा’’ति जयापेसुं. राजा वजिरङ्कुसेन वारणं निवत्तेत्वा तेसं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भो ब्राह्मणा, किं इच्छथा’’ति पुच्छि. ब्राह्मणा बोधिसत्तस्स गुणं वण्णेन्ता पठमं गाथमाहंसु –

७६. ‘‘तव सद्धञ्च सीलञ्च, विदित्वान जनाधिप;

वण्णं अञ्जनवण्णेन, कालिङ्गस्मिं निमिम्हसे’’ति.

तत्थ सद्धन्ति कम्मफलानं सद्दहनवसेन ओकप्पनियसद्धं. सीलन्ति संवरसीलं अवीतिक्कमसीलं. वण्णन्ति तदा तस्मिं देसे सुवण्णं वुच्चति, देसनासीसमेव चेतं. इमिना पन पदेन सब्बम्पि हिरञ्ञसुवण्णादिधनधञ्ञं सङ्गहितं. अञ्जनवण्णेनाति अञ्जनपुञ्जसमानवण्णेन इमिना तव नागेन, कालिङ्गस्मिन्ति कालिङ्गरञ्ञो सन्तिके. निमिम्हसेति विनिमयवसेन गण्हिम्ह, परिभोगवसेन वा उदरे पक्खिपिम्हाति अत्थो. सेति निपातमत्तं. इदं वुत्तं होति – मयञ्हि, जनाधिप, तव सद्धञ्च सीलञ्च विदित्वान ‘‘अद्धा नो एवं सद्धासीलसम्पन्नो राजा याचितो अञ्जनवण्णं नागं दस्सती’’ति इमिना अत्तनो सन्तकेन विय अञ्जनवण्णेन कालिङ्गरञ्ञो सन्तिके नागं वो आहरिस्सामाति वत्वा बहुधनधञ्ञं निमिम्हसे परिवत्तयिम्ह चेव उदरे च पक्खिपिम्ह. एवं तं मयं धारयमाना इधागता. तत्थ कत्तब्बं देवो जानातूति.

अपरो नयो – तव सद्धञ्च सीलगुणसङ्खातं वण्णञ्च सुत्वा ‘‘उळारगुणो राजा जीवितम्पि याचितो ददेय्य, पगेव तिरच्छानगतं नाग’’न्ति एवं कालिङ्गस्स सन्तिके इमिना अञ्जनवण्णेन तव वण्णं निमिम्हसे निमिम्ह तुलयिम्ह, तेनम्हा इधागताति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘सचे, वो ब्राह्मणा, इमं नागं परिवत्तेत्वा धनं खादितं सुखादितं मा चिन्तयित्थ, यथालङ्कतमेव वो नागं दस्सामी’’ति समस्सासेत्वा इतरा द्वे गाथा अवोच –

७७. ‘‘अन्नभच्चा चभच्चा च, योध उद्दिस्स गच्छति;

सब्बे ते अप्पटिक्खिप्पा, पुब्बाचरियवचो इदं.

७८. ‘‘ददामि वो ब्राह्मणा नागमेतं, राजारहं राजभोग्गं यसस्सिनं;

अलङ्कतं हेमजालाभिछन्नं, ससारथिं गच्छथ येनकाम’’न्ति.

तत्थ अन्नभच्चा चभच्चा चाति पुरिसं उपनिस्साय जीवमाना यागुभत्तादिना अन्नेन भरितब्बाति अन्नभच्चा, इतरे तथा अभरितब्बत्ता अभच्चा. सन्धिवसेन पनेत्थ अकारलोपो वेदितब्बो. एत्तावता अत्तानं उपनिस्साय च अनुपनिस्साय च जीवमानवसेन सब्बेपि सत्ता द्वे कोट्ठासे कत्वा दस्सिता होन्ति. योध उद्दिस्स गच्छतीति तेसु सत्तेसु इध जीवलोके यो सत्तो यं पुरिसं कायचिदेव पच्चासीसनाय उद्दिस्स गच्छति. सब्बे ते अप्पटिक्खिप्पाति तथा उद्दिस्स गच्छन्ता सचेपि बहू होन्ति, तथापि तेन पुरिसेन सब्बे ते अप्पटिक्खिप्पा, ‘‘अपेथ, न वो दस्सामी’’ति एवं न पटिक्खिपितब्बाति अत्थो. पुब्बाचरियवचो इदन्ति पुब्बाचरिया वुच्चन्ति मातापितरो, इदं तेसं वचनं. एवमहं मातापितूहि सिक्खापितोति दीपेति.

ददामि वो ब्राह्मणा नागमेतन्ति यस्मा इदं अम्हाकं पुब्बाचरियवचो, तस्माहं ब्राह्मणा तुम्हाकं इमं नागं ददामि. राजारहन्ति रञ्ञो अनुच्छविकं. राजभोग्गन्ति राजपरिभोगं. यसस्सिनन्ति परिवारसम्पन्नं, तं किर हत्थिं निस्साय हत्थिगोपकहत्थिवेज्जादीनि पञ्च कुलसतानि जीवन्ति, तेहि सद्धिञ्ञेव वो ददामीति अत्थो. अलङ्कतन्ति नानाविधेहि हत्थिअलङ्कारेहि अलङ्कतं. हेमजालाभिछन्नन्ति सुवण्णजालेन अभिच्छन्नं. ससारथिन्ति यो पनस्स सारथि हत्थिगोपको आचरियो, तेन सद्धिंयेव ददामि, तस्मा ससारथि हुत्वा तुम्हे सपरिवारं इमं नागं गहेत्वा येनकामं गच्छथाति.

एवं हत्थिक्खन्धवरगतोव महासत्तो वाचाय दत्वा पुन हत्थिक्खन्धा ओरुय्ह ‘‘सचे अनलङ्कतट्ठानं अत्थि, अलङ्करित्वा दस्सामी’’ति वत्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं करोन्तो उपधारेत्वा अनलङ्कतट्ठानं अदिस्वा तस्स सोण्डं ब्राह्मणानं हत्थेसु ठपेत्वा सुवण्णभिङ्कारेन पुप्फगन्धवासितं उदकं पातेत्वा अदासि. ब्राह्मणा सपरिवारं नागं सम्पटिच्छित्वा हत्थिपिट्ठे निसिन्ना दन्तपुरं गन्त्वा हत्थिं रञ्ञो अदंसु, हत्थिम्हि आगतेपि देवो न वस्सतेव. राजा ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति उत्तरिं पुच्छन्तो ‘‘धनञ्चयकोरब्यराजा कुरुधम्मं रक्खति, तेनस्स रट्ठे अन्वड्ढमासं अनुदसाहं देवो वस्सति, रञ्ञो गुणानुभावो चेस, इमस्स पन तिरच्छानगतस्स गुणा होन्तापि कित्तका भवेय्यु’’न्ति सुत्वा ‘‘तेन हि यथालङ्कतमेव सपरिवारं हत्थिं पतिनेत्वा रञ्ञो दत्वा यं सो कुरुधम्मं रक्खति, तं सुवण्णपट्टे लिखित्वा आनेथा’’ति ब्राह्मणे च अमच्चे च पेसेसि. ते गन्त्वा रञ्ञो हत्थिं निय्यादेत्वा ‘‘देव, इमस्मिं हत्थिम्हि गतेपि अम्हाकं रट्ठे देवो न वस्सति, तुम्हे किर कुरुधम्मं नाम रक्खथ, अम्हाकम्पि राजा तं रक्खितुकामो इमस्मिं सुवण्णपट्टे लिखित्वा आनेथा’’ति पेसेसि. ‘‘देथ नो कुरुधम्म’’न्ति. ‘‘ताता, सच्चाहं एतं कुरुधम्मं रक्खामि, इदानि पन मे तत्थ कुक्कुच्चं अत्थि, न मे सो कुरुधम्मो चित्तं आराधेति, तस्मा तुम्हाकं दातुं न सक्का’’ति.

कस्मा पन तं सीलं राजानं न आराधेतीति? तदा किर राजूनं ततिये ततिये संवच्छरे कत्तिकमासे पवत्तो छणो नाम होति, तं छणं कीळन्ता राजानो सब्बालङ्कारपटिमण्डिता देववेसं गहेत्वा चित्तराजस्स नाम यक्खस्स सन्तिके ठत्वा चतुद्दिसा पुप्फपटिमण्डिते चित्तसरे खिपन्ति. अयम्पि राजा तं खणं कीळन्तो एकिस्सा तळाकपाळिया चित्तराजस्स यक्खस्स सन्तिके ठत्वा चतुद्दिसा चित्तसरे खिपित्वा तेसु सेसदिसागते तयो सरे दिस्वा उदकपिट्ठे खित्तसरं न अद्दस. रञ्ञो ‘‘कच्चि नु खो मया खित्तो सरो मच्छसरीरे पतितो’’ति कुक्कुच्चं अहोसि पाणातिपातकम्मेन सीलभेदं आरब्भ, तस्मा सीलं न आराधेति. सो एवमाह – ‘‘ताता, मय्हं कुरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, माता पन मे सुरक्खितं रक्खति, तस्सा सन्तिके गण्हथा’’ति. ‘‘महाराज, तुम्हाकं ‘पाणं वधिस्सामी’ति चेतना नत्थि, तं विना पाणातिपातो नाम न होति, देथ नो अत्तना रक्खितं कुरुधम्म’’न्ति. ‘‘तेन हि लिखथा’’ति सुवण्णपट्टे लिखापेसि – ‘‘पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं नादातब्बं, कामेसु मिच्छा न चरितब्बं, मुसा न भणितब्बं, मज्जं न पातब्ब’’न्ति लिखापेत्वा च पन ‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, मातु मे सन्तिके गण्हथा’’ति आह.

दूता राजानं वन्दित्वा तस्सा सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देवि, तुम्हे किर कुरुधम्मं रक्खथ, तं नो देथा’’ति वदिंसु. ‘‘ताता, सच्चाहं कुरुधम्मं रक्खामि, इदानि पन मे तत्थ कुक्कुच्चं उप्पन्नं, न मे सो कुरुधम्मो आराधेति तेन वो दातुं न सक्का’’ति. तस्सा किर द्वे पुत्ता जेट्ठो राजा, कनिट्ठो उपराजा. अथेको राजा बोधिसत्तस्स सतसहस्सग्घनकं चन्दनसारं सहस्सग्घनकं कञ्चनमालं पेसेसि. सो ‘‘मातरं पूजेस्सामी’’ति तं सब्बं मातु पेसेसि. सा चिन्तेसि – ‘‘अहं नेव चन्दनं विलिम्पामि, न मालं धारेमि, सुणिसानं दस्सामी’’ति. अथस्सा एतदहोसि – ‘‘जेट्ठसुणिसा मे इस्सरा, अग्गमहेसिट्ठाने ठिता, तस्सा सुवण्णमालं दस्सामि. कनिट्ठसुणिसा पन दुग्गता, तस्सा चन्दनसारं दस्सामी’’ति. सा रञ्ञो देविया सुवण्णमालं दत्वा उपराजभरियाय चन्दनसारं अदासि, दत्वा च पनस्सा ‘‘अहं कुरुधम्मं रक्खामि, एतासं दुग्गतादुग्गतभावो मय्हं अप्पमाणं, जेट्ठापचायिककम्ममेव पन कातुं मय्हं अनुरूपं, कच्चि नु खो मे तस्स अकतत्ता सीलं भिन्न’’न्ति कुक्कुच्चं अहोसि, तस्मा एवमाह. अथ नं दूता ‘‘अत्तनो सन्तकं नाम यथारुचिया दीयति, तुम्हे एत्तकेनपि कुक्कुच्चं कुरुमाना किं अञ्ञं पापं करिस्सथ, सीलं नाम एवरूपेन न भिज्जति, देथ नो कुरुधम्म’’न्ति वत्वा तस्सापि सन्तिके गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘ताता, एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, सुणिसा पन मे सुट्ठु रक्खति, तस्सा सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन अग्गमहेसिं उपसङ्कमित्वा पुरिमनयेनेव कुरुधम्मं याचिंसु. सापि पुरिमनयेनेव वत्वा ‘‘इदानि मं सीलं नाराधेति, तेन वो दातुं न सक्का’’ति आह. सा किर एकदिवसं सीहपञ्जरे ठिता रञ्ञो नगरं पदक्खिणं करोन्तस्स पच्छतो हत्थिपिट्ठे निसिन्नं उपराजं दिस्वा लोभं उप्पादेत्वा ‘‘सचाहं इमिना सद्धिं सन्थवं करेय्यं, भातु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठितो मं एस सङ्गण्हेय्या’’ति चिन्तेसि. अथस्सा ‘‘अहं कुरुधम्मं रक्खमाना ससामिका हुत्वा किलेसवसेन अञ्ञं पुरिसं ओलोकेसिं, सीलेन मे भिन्नेन भवितब्ब’’न्ति कुक्कुच्चं अहोसि, तस्मा एवमाह. अथ नं दूता ‘‘अतिचारो नाम अय्ये चित्तुप्पादमत्तेन न होति, तुम्हे एत्तकेनपि कुक्कुच्चं कुरुमाना वीतिक्कमं किंकरिस्सथ, न एत्तकेन सीलं भिज्जति, देथ नो कुरुधम्म’’न्ति वत्वा तस्सापि सन्तिके गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘ताता, एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, उपराजा पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन उपराजानं उपसङ्कमित्वा पुरिमनयेनेव कुरुधम्मं याचिंसु. सो पन सायं राजुपट्ठानं गच्छन्तो रथेनेव राजङ्गणं पत्वा सचे रञ्ञो सन्तिके भुञ्जित्वा तत्थेव सयितुकामो होति, रस्मियो च पतोदञ्च अन्तोधुरे छड्डेति. ताय सञ्ञाय जनो पक्कमित्वा पुनदिवसे पातोव गन्त्वा तस्स निक्खमनं ओलोकेन्तोव तिट्ठति. सारथिपि रथं गोपयित्वा पुनदिवसे पातोव तं आदाय राजद्वारे तिट्ठति. सचे तङ्खणञ्ञेव निक्खन्तुकामो होति, रस्मियो च पतोदञ्च अन्तोरथेयेव ठपेत्वा राजुपट्ठानं गच्छति. महाजनो ताय सञ्ञाय ‘‘इदानेव निक्खमिस्सती’’ति राजद्वारेयेव तिट्ठति. सो एकदिवसं एवं कत्वा राजनिवेसनं पाविसि, पविट्ठमत्तस्सयेवस्स देवो पावस्सि. राजा ‘‘देवो वस्सती’’ति तस्स निक्खन्तुं नादासि, सो तत्थेव भुञ्जित्वा सयि. महाजनो ‘‘इदानि निक्खमिस्सती’’ति सब्बरत्तिं तेमेन्तो अट्ठासि. उपराजा दुतियदिवसे निक्खमित्वा तेमेत्वा ठितं महाजनं दिस्वा ‘‘अहं कुरुधम्मं रक्खन्तो एत्तकं जनं किलमेसिं, सीलेन मे भिन्नेन भवितब्ब’’न्ति कुक्कुच्चं अहोसि, तेन तेसं दूतानं ‘‘सच्चाहं कुरुधम्मं रक्खामि, इदानि पन मे कुक्कुच्चं अत्थि, तेन वो न सक्का दातु’’न्ति वत्वा तमत्थं आरोचेसि. अथ नं दूता ‘‘तुम्हाकं, देव, ‘एते किलमन्तू’ति चित्तं नत्थि, अचेतनकं कम्मं न होति, एत्तकेनपि कुक्कुच्चं करोन्तानं कथं तुम्हाकं वीतिक्कमो भविस्सती’’ति वत्वा तस्सपि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, पुरोहितो पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन पुरोहितं उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सोपि एकदिवसं राजुपट्ठानं गच्छन्तो एकेन रञ्ञा तस्स रञ्ञो पेसितं तरुणरविवण्णं रथं अन्तरामग्गे दिस्वा ‘‘कस्सायं रथो’’ति पुच्छित्वा ‘‘रञ्ञो आभतो’’ति सुत्वा ‘‘अहं महल्लको, सचे मे राजा इमं रथं ददेय्य, सुखं इमं आरुय्ह विचरेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा राजुपट्ठानं गतो. तस्स जयापेत्वा ठितकाले रञ्ञो रथं दस्सेसुं. राजा दिस्वा ‘‘अति विय सुन्दरो अयं रथो, आचरियस्स नं देथा’’ति आह. पुरोहितो न इच्छि, पुनप्पुनं वुच्चमानोपि न इच्छियेव. किंकारणा? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अहं कुरुधम्मं रक्खन्तोव परसन्तके लोभं अकासिं, भिन्नेन मे सीलेन भवितब्ब’’न्ति. सो एतमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘ताता, कुरुधम्मे मे कुक्कुच्चं अत्थि, न मं सो धम्मो आराधेति, तस्मा न सक्का दातु’’न्ति आह. अथ नं दूता ‘‘अय्य, लोभुप्पादमत्तेन न सीलं भिज्जति, तुम्हे एत्तकेनपि कुक्कुच्चं करोन्ता किं वीतिक्कमं करिस्सथा’’ति वत्वा तस्सपि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, रज्जुगाहको अमच्चो पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन तम्पि उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सोपि एकदिवसं जनपदे खेत्तं मिनन्तो रज्जुं दण्डके बन्धित्वा एकं कोटिं खेत्तसामिकेन गण्हापेत्वा एकं अत्तना अग्गहेसि, तेन गहितरज्जुकोटिया बद्धदण्डको एकस्स कक्कटकस्स बिलमज्झं पापुणि. सो चिन्तेसि – ‘‘सचे दण्डकं बिले ओतारेस्सामि, अन्तोबिले कक्कटको नस्सिस्सति. सचे पन परतो करिस्सामि, रञ्ञो सन्तकं नस्सिस्सति. सचे ओरतो करिस्सामि, कुटुम्बिकस्स सन्तकं नस्सिस्सति, किं नु खो कातब्ब’’न्ति? अथस्स एतदहोसि – ‘‘बिले कक्कटकेन भवितब्बं, सचे भवेय्य, पञ्ञायेय्य, एत्थेव नं ओतारेस्सामी’’ति बिले दण्डकं ओतारेसि, कक्कटको ‘‘किरी’’ति सद्दमकासि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘दण्डको कक्कटकपिट्ठे ओतिण्णो भविस्सति, कक्कटको मतो भविस्सति, अहञ्च कुरुधम्मं रक्खामि, तेन मे सीलेन भिन्नेन भवितब्ब’’न्ति. सो एतमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘इमिना मे कारणेन कुरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, तेन वो न सक्का दातु’’न्ति आह. अथ नं दूता ‘‘तुम्हाकं ‘कक्कटको मरतू’ति चित्तं नत्थि, अचेतनकं कम्मं नाम न होति. तुम्हे एत्तकेनपि कुक्कुच्चं करोन्ता किं वीतिक्कमं करिस्सथा’’ति वत्वा तस्सपि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, सारथि पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन तम्पि उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सो एकदिवसं राजानं रथेन उय्यानं नेसि. राजा तत्थ दिवा कीळित्वा सायं निक्खमित्वा रथं अभिरुहि, तस्स नगरं असम्पत्तस्सेव सूरियत्थङ्गमनवेलाय मेघो उट्ठहि. सारथि रञ्ञो तेमनभयेन सिन्धवानं पतोदसञ्ञमदासि. सिन्धवा जवेन पक्खन्दिंसु. ततो पट्ठाय च पन ते उय्यानं गच्छन्तापि ततो आगच्छन्तापि तं ठानं पत्वा जवेन गच्छन्ति आगच्छन्ति. किं कारणा? तेसं किर एतदहोसि – ‘‘इमस्मिं ठाने परिस्सयेन भवितब्बं, तेन नो सारथि तदा पतोदसञ्ञं अदासी’’ति. सारथिस्सपि एतदहोसि – ‘‘रञ्ञो तेमने वा अतेमने वा मय्हं दोसो नत्थि, अहं पन अट्ठाने सुसिक्खितसिन्धवानं पतोदसञ्ञं अदासिं, तेन इमे इदानि अपरापरं जवन्ता किलमन्ति, अहञ्च कुरुधम्मं रक्खामि, तेन मे भिन्नेन सीलेन भवितब्ब’’न्ति. सो एतमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘इमिना कारणेन कुरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, तेन वो न सक्का दातु’’न्ति आह. अथ नं दूता ‘‘तुम्हाकं ‘सिन्धवा किलमन्तू’ति चित्तं नत्थि, अचेतनकं कम्मं नाम न होति, एत्तकेनपि च तुम्हे कुक्कुच्चं करोन्ता किं वीतिक्कमं करिस्सथा’’ति वत्वा तस्स सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, सेट्ठि पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन तम्पि उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सोपि एकदिवसं गब्भतो निक्खन्तसालिसीसं अत्तनो सालिखेत्तं गन्त्वा पच्चवेक्खित्वा निवत्तमानो ‘‘वीहिमालं बन्धापेस्सामी’’ति एकं सालिसीसमुट्ठिं गाहापेत्वा थूणाय बन्धापेसि. अथस्स एतदहोसि – ‘‘इमम्हा केदारा मया रञ्ञो भागो दातब्बो, अदिन्नभागतोयेव मे केदारतो सालिसीसमुट्ठि गाहापितो, अहञ्च कुरुधम्मं रक्खामि, तेन मे भिन्नेन सीलेन भवितब्ब’’न्ति. सो एतमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘इमिना मे कारणेन कुरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, तेन वो न सक्का दातु’’न्ति आह. अथ नं दूता ‘‘तुम्हाकं थेय्यचित्तं नत्थि, तेन विना अदिन्नादानं नाम पञ्ञापेतुं न सक्का, एत्तकेनपि कुक्कुच्चं करोन्ता तुम्हे परसन्तकं नाम किं गण्हिस्सथा’’ति वत्वा तस्सपि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, दोणमापको पन महामत्तो सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन तम्पि उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सो किर एकदिवसं कोट्ठागारद्वारे निसीदित्वा राजभागे वीहिं मिनापेन्तो अमितवीहिरासितो वीहिं गहेत्वा लक्खं ठपेसि, तस्मिं खणे देवो पावस्सि. महामत्तो लक्खानि गणेत्वा ‘‘मितवीही एत्तका नाम होन्ती’’ति वत्वा लक्खवीहिं संकड्ढित्वा मितरासिम्हि पक्खिपित्वा वेगेन गन्त्वा द्वारकोट्ठके ठत्वा चिन्तेसि – ‘‘किं नु खो मया लक्खवीही मितवीहिरासिम्हि पक्खित्ता, उदाहु अमितरासिम्ही’’ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘सचे मे मितवीहिरासिम्हि पक्खित्ता अकारणेनेव रञ्ञो सन्तकं वड्ढितं, गहपतिकानं सन्तकं नासितं, अहञ्च कुरुधम्मं रक्खामि, तेन मे भिन्नेन सीलेन भवितब्ब’’न्ति. सो एतमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘इमिना मे कारणेन कुरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, तेन वो न सक्का दातु’’न्ति आह. अथ नं दूता ‘‘तुम्हाकं थेय्यचित्तं नत्थि, तेन विना अदिन्नादानं नाम पञ्ञापेतुं न सक्का, एत्तकेनपि कुक्कुच्चं करोन्ता किं तुम्हे परस्स सन्तकं गण्हिस्सथा’’ति वत्वा तस्सपि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, दोवारिको पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन तम्पि उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सोपि एकदिवसं नगरद्वारं पिधानवेलाय तिक्खत्तुं सद्दमनुस्सावेसि. अथेको दलिद्दमनुस्सो अत्तनो कनिट्ठभगिनिया सद्धिं दारुपण्णत्थाय अरञ्ञं गन्त्वा निवत्तन्तो तस्स सद्दं सुत्वा भगिनिं आदाय वेगेन द्वारं सम्पापुणि. अथ नं दोवारिको ‘‘त्वं नगरे रञ्ञो अत्थिभावं किं न जानासि, ‘सकलस्सेव इमस्स नगरस्स द्वारं पिधीयती’ति न जानासि, अत्तनो मातुगामं गहेत्वा अरञ्ञे कामरतिकीळं कीळन्तो दिवसं विचरसी’’ति आह. अथस्स इतरेन ‘‘न मे, सामि, भरिया, भगिनी मे एसा’’ति वुत्ते एतदहोसि – ‘‘अकारणं वत मे कतं भगिनिं भरियाति कथेन्तेन, अहञ्च कुरुधम्मं रक्खामि, तेन मे भिन्नेन सीलेन भवितब्ब’’न्ति. सो एतमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘इमिना मे कारणेन कुरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, तेन वो न सक्का दातु’’न्ति आह. अथ नं दूता ‘‘एतं तुम्हेहि तथासञ्ञाय कथितं, एत्थ वो सीलभेदो नत्थि, एत्तकेनपि च तुम्हे कुक्कुच्चायन्ता कुरुधम्मे सम्पजानमुसावादं नाम किं करिस्सथा’’ति वत्वा तस्सपि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

‘‘एवं सन्तेपि नेव मं आराधेति, वण्णदासी पन सुट्ठु रक्खति, तस्स सन्तिके गण्हथा’’ति वुत्ता च पन तम्पि उपसङ्कमित्वा याचिंसु. सा पुरिमनयेनेव पटिक्खिपि. किंकारणा? सक्को किर देवानमिन्दो ‘‘तस्सा सीलं वीमंसिस्सामी’’ति माणवकवण्णेन आगन्त्वा ‘‘अहं आगमिस्सामी’’ति वत्वा सहस्सं दत्वा देवलोकमेव गन्त्वा तीणि संवच्छरानि नागच्छि. सा अत्तनो सीलभेदभयेन तीणि संवच्छरानि अञ्ञस्स पुरिसस्स हत्थतो तम्बूलमत्तम्पि न गण्हि, सा अनुक्कमेन दुग्गता हुत्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं सहस्सं दत्वा गतपुरिसस्स तीणि संवच्छरानि अनागच्छन्तस्स दुग्गता जाता, जीवितवुत्तिं घटेतुं न सक्कोमि, इतो दानि पट्ठाय मया विनिच्छयमहामत्तानं आरोचेत्वा परिब्बयं गहेतुं वट्टती’’ति. सा विनिच्छयं गन्त्वा ‘‘सामि, परिब्बयं दत्वा गतपुरिसस्स मे तीणि संवच्छरानि, मतभावम्पिस्स न जानामि, जीवितं घटेतुं न सक्कोमि, किं करोमि, सामी’’ति आह. तीणि संवच्छरानि अनागच्छन्ते किं करिस्ससि, इतो पट्ठाय परिब्बयं गण्हाति. तस्सा लद्धविनिच्छयाय विनिच्छयतो निक्खममानाय एव एको पुरिसो सहस्सभण्डिकं उपनामेसि.

तस्स गहणत्थाय हत्थं पसारणकाले सक्को अत्तानं दस्सेसि. सा दिस्वाव ‘‘मय्हं संवच्छरत्तयमत्थके सहस्सदायको पुरिसो आगतो, तात, नत्थि मे तव कहापणेहि अत्थो’’ति हत्थं समिञ्जेसि. सक्को अत्तनो सरीरञ्ञेव अभिनिम्मिनित्वा तरुणसूरियो विय जलन्तो आकासे अट्ठासि, सकलनगरं सन्निपति. सक्को महाजनमज्झे ‘‘अहं एतिस्सा वीमंसनवसेन संवच्छरत्तयमत्थके सहस्सं अदासिं, सीलं रक्खन्ता नाम एवरूपा हुत्वा रक्खथा’’ति ओवादं दत्वा तस्सा निवेसनं सत्तरतनेहि पूरेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय अप्पमत्ता होही’’ति तं अनुसासित्वा देवलोकमेव अगमासि. इमिना कारणेन सा ‘‘अहं गहितभतिं अजीरापेत्वाव अञ्ञेन दीयमानाय भतिया हत्थं पसारेसिं, इमिना कारणेन मं सीलं नाराधेति, तेन वो दातुं न सक्का’’ति पटिक्खिपि. अथ नं दूता ‘‘हत्थप्पसारणमत्तेन सीलभेदो नत्थि, सीलं नाम एतं परमविसुद्धि होती’’ति वत्वा तस्सापि सन्तिके सीलं गहेत्वा सुवण्णपट्टे लिखिंसु.

इति इमेसं एकादसन्नं जनानं रक्खणसीलं सुवण्णपट्टे लिखित्वा दन्तपुरं गन्त्वा कालिङ्गरञ्ञो सुवण्णपट्टं दत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं. राजा तस्मिं कुरुधम्मे वत्तमानो पञ्च सीलानि पूरेसि. तस्मिं खणे सकलकालिङ्गरट्ठे देवो वस्सि, तीणि भयानि वूपसन्तानि, रट्ठं खेमं सुभिक्खं अहोसि. बोधिसत्तो यावजीवं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सपरिवारो सग्गपुरं पूरेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि. ‘‘सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना अहेसुं, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो’’ति. जातकसमोधाने पन –

‘‘गणिका उप्पलवण्णा, पुण्णो दोवारिको तदा;

रज्जुगाहो कच्चायनो, मोग्गल्लानो दोणमापको.

‘‘सारिपुत्तो तदा सेट्ठि, अनुरुद्धो च सारथि;

ब्राह्मणो कस्सपो थेरो, उपराजा नन्दपण्डितो.

‘‘महेसी राहुलमाता, मायादेवी जनेत्तिया;

कुरुराजा बोधिसत्तो, एवं धारेथ जातक’’न्ति.

कुरुधम्मजातकवण्णना छट्ठा.

[२७७] ७. रोमकजातकवण्णना

वस्सानि पञ्ञास समाधिकानीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो भगवतो वधाय परिसक्कनं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु उत्तानमेव.

अतीते पन बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पारावतो हुत्वा बहुपारावतपरिवुतो अरञ्ञे पब्बतगुहायं वासं कप्पेसि. अञ्ञतरोपि खो तापसो सीलसम्पन्नो तेसं पारावतानं वसनट्ठानतो अविदूरे एकं पच्चन्तगामं उपनिस्साय अस्समपदं मापेत्वा पब्बतगुहायं वासं कप्पेसि. बोधिसत्तो अन्तरन्तरा तस्स सन्तिकं आगन्त्वा सोतब्बयुत्तकं सुणाति. तापसो तत्थ चिरं वसित्वा पक्कामि, अथञ्ञो कूटजटिलो आगन्त्वा तत्थ वासं कप्पेसि. बोधिसत्तो पारावतपरिवुतो तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा पटिसन्थारं कत्वा अस्समपदे विचरित्वा गिरिकन्दरसमीपे गोचरं गहेत्वा सायं अत्तनो वसनट्ठानं गच्छति. कूटतापसो तत्थ अतिरेकपण्णासवस्सानि वसि.

अथस्स एकदिवसं पच्चन्तगामवासिनो मनुस्सा पारावतमंसं अभिसङ्खरित्वा अदंसु. सो तत्थ रसतण्हाय बज्झित्वा ‘‘किं मंसं नामेत’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘पारावतमंस’’न्ति सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘मय्हं अस्समपदं बहू पारावता आगच्छन्ति, ते मारेत्वा मंसं खादितुं वट्टती’’ति. सो तण्डुलसप्पिदधिखीरमरिचादीनि आहरित्वा एकमन्ते ठपेत्वा मुग्गरं चीवरकण्णेन पटिच्छादेत्वा पारावतानं आगमनं ओलोकेन्तो पण्णसालद्वारे निसीदि. बोधिसत्तो पारावतपरिवुतो आगन्त्वा तस्स कूटजटिलस्स दुट्ठकिरियं ओलोकेत्वा ‘‘अयं दुट्ठतापसो अञ्ञेनाकारेन निसिन्नो, कच्चि नु खो अम्हाकं समानजातीनं मंसं खादि, परिगण्हिस्सामि न’’न्ति अनुवाते ठत्वा तस्स सरीरगन्धं घायित्वा ‘‘अयं अम्हे मारेत्वा मंसं खादितुकामो, न तस्स सन्तिकं गन्तुं वट्टती’’ति पारावते आदाय पटिक्कमित्वा चरि. तापसो तं अनागच्छन्तं दिस्वा ‘‘मधुरकथं तेहि सद्धिं कथेत्वा विस्सासेन उपगते मारेत्वा मंसं खादितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा पुरिमा द्वे गाथा अवोच –

७९. ‘‘वस्सानि पञ्ञास समाधिकानि, वसिम्ह सेलस्स गुहाय रोमक;

असङ्कमाना अभिनिब्बुतत्ता, हत्थत्तमायन्ति ममण्डजा पुरे.

८०. ‘‘तेदानि वक्कङ्ग किमत्थमुस्सुका, भजन्ति अञ्ञं गिरिकन्दरं दिजा;

न नून मञ्ञन्ति ममं यथा पुरे, चिरप्पवुत्था अथ वा न ते इमे’’ति.

तत्थ समाधिकानीति समअधिकानि. रोमकाति रुमाय उप्पन्न, सुधोतपवाळेन समानवण्णनेत्तपादताय बोधिसत्तं पारावतं आलपति. असङ्कमानाति एवं अतिरेकपञ्ञासवस्सानि इमिस्सा पब्बतगुहाय वसन्तेसु अम्हेसु एते अण्डजा एकदिवसम्पि मयि आसङ्कं अकत्वा अभिनिब्बुतचित्ताव हुत्वा पुब्बे मम हत्थत्तं हत्थप्पसारणोकासं आगच्छन्तीति अत्थो.

तेदानीति ते इदानि. वक्कङ्गाति बोधिसत्तं आलपति, सब्बेपि पन पक्खिनो उप्पतनकाले गीवं वक्कं कत्वा उप्पतनतो ‘‘वक्कङ्गा’’ति वुच्चन्ति. किमत्थन्ति किंकारणं सम्पस्समाना? उस्सुकाति उक्कण्ठितरूपा हुत्वा. गिरिकन्दरन्ति गिरितो अञ्ञं पब्बतकन्दरं. यथा पुरेति यथा पुब्बे एते पक्खिनो मं गरुं कत्वा पियं कत्वा मञ्ञन्ति, तथा इदानि न नून मञ्ञन्ति, पुब्बे इध निवुत्थतापसो अञ्ञो, अयं अञ्ञो, एवं मञ्ञे एते मं मञ्ञन्तीति दीपेति. चिरप्पवुत्था अथ वा न ते इमेति किं नु खो इमे चिरं विप्पवसित्वा दीघस्स अद्धुनो अच्चयेन आगतत्ता मं ‘‘सोयेव अय’’न्ति न सञ्जानन्ति, उदाहु ये अम्हेसु अभिनिब्बुतचित्ता, न ते इमे, अञ्ञेव आगन्तुकपक्खिनो, इमे केन मं न उपसङ्कमन्तीति पुच्छति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो पक्कमित्वा ठितोव ततियं गाथमाह –

८१. ‘‘जानाम तं न मयं सम्पमूळ्हा, सोयेव त्वं ते मयमस्म नाञ्ञे;

चित्तञ्च ते अस्मिं जने पदुट्ठं, आजीविका तेन तमुत्तसामा’’ति.

तत्थ न मयं सम्पमूळ्हाति मयं मूळ्हा पमत्ता न होम. चित्तञ्च ते अस्मिं जने पदुट्ठन्ति त्वं, सोयेव मयम्पि तेयेव, न तं सञ्जानाम, अपिच खो पन तव चित्तं अस्मिं जने पदुट्ठं अम्हे मारेतुं उप्पन्नं. आजीविकाति आजीवहेतु पब्बजित पदुट्ठतापस. तेन तमुत्तसामाति तेन कारणेन तं उत्तसाम भायाम न उपसङ्कमाम.

कूटतापसो ‘‘ञातो अहं इमेही’’ति मुग्गरं खिपित्वा विरज्झित्वा ‘‘गच्छ ताव त्वं विरद्धोम्ही’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘मं ताव विरद्धोसि, चत्तारो पन अपाये न विरज्झसि. सचे इध वसिस्ससि, गामवासीनं ‘चोरो अय’न्ति आचिक्खित्वा तं गाहापेस्सामि सीघं पलायस्सू’’ति तं तज्जेत्वा पक्कामि. कूटजटिलो तत्थ वसितुं नासक्खि, अञ्ञत्थ अगमासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कूटतापसो देवदत्तो अहोसि, पुरिमो सीलवन्ततापसो सारिपुत्तो, पारावतजेट्ठको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

रोमकजातकवण्णना सत्तमा.

[२७८] ८. महिंसराजजातकवण्णना

किमत्थमभिसन्धायाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं लोलमक्कटं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर एकस्मिं कुले एको पोसावनियलोलमक्कटो हत्थिसालं गन्त्वा एकस्स सीलवन्तस्स हत्थिस्स पिट्ठियं निसीदित्वा उच्चारपस्सावं करोति, पिट्ठियं चङ्कमति. हत्थी अत्तनो सीलवन्तताय खन्तिसम्पदाय न किञ्चि करोति. अथेकदिवसं तस्स हत्थिस्स ठाने अञ्ञो दुट्ठहत्थिपोतो अट्ठासि. मक्कटो ‘‘सोयेव अय’’न्ति सञ्ञाय दुट्ठहत्थिस्स पिट्ठिं अभिरुहि. अथ नं सो सोण्डाय गहेत्वा भूमियं ठपेत्वा पादेन अक्कमित्वा सञ्चुण्णेसि. सा पवत्ति भिक्खुसङ्घे पाकटा जाता. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, लोलमक्कटो किर सीलवन्तहत्थिसञ्ञाय दुट्ठहत्थिपिट्ठिं अभिरुहि, अथ नं सो जीवितक्खयं पापेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस, लोलमक्कटो एवंसीलो, पोराणतो पट्ठाय एवंसीलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे महिंसयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो थामसम्पन्नो महासरीरो पब्बतपादपब्भारगिरिदुग्गवनघटेसु विचरन्तो एकं फासुकं रुक्खमूलं दिस्वा गोचरं गहेत्वा दिवा तस्मिं रुक्खमूले अट्ठासि. अथेको लोलमक्कटो रुक्खा ओतरित्वा तस्स पिट्ठिं अभिरुहित्वा उच्चारपस्सावं कत्वा सिङ्गे गण्हित्वा ओलम्बन्तो नङ्गुट्ठे गहेत्वा दोलायन्तोव कीळि. बोधिसत्तो खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पदाय तं तस्स अनाचारं न मनसाकासि, मक्कटो पुनप्पुनं तथेव करि. अथेकदिवसं तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता रुक्खक्खन्धे ठत्वा नं ‘‘महिंसराज कस्मा इमस्स दुट्ठमक्कटस्स अवमानं सहसि, निसेधेहि न’’न्ति वत्वा एतमत्थं पकासेन्ती पुरिमा द्वे गाथा अवोच –

८२. ‘‘किमत्थमभिसन्धाय, लहुचित्तस्स दुब्भिनो;

सब्बकामददस्सेव, इमं दुक्खं तितिक्खसि.

८३. ‘‘सिङ्गेन निहनाहेतं, पदसा च अधिट्ठह;

भिय्यो बाला पकुज्झेय्युं, नो चस्स पटिसेधको’’ति.

तत्थ किमत्थमभिसन्धायाति किं नु खो कारणं पटिच्च किं सम्पस्समानो. दुब्भिनोति मित्तदुब्भिस्स. सब्बकामददस्सेवाति सब्बकामददस्स सामिकस्स इव. तितिक्खसीति अधिवासेसि. पदसा च अधिट्ठहाति पादेन च नं तिण्हखुरग्गेन यथा एत्थेव मरति, एवं अक्कम. भिय्यो बालाति सचे हि पटिसेधको न भवेय्य, बाला अञ्ञाणसत्ता पुनप्पुनं कुज्झेय्युं घट्टेय्युं विहेठेय्युं एवाति दीपेति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘रुक्खदेवते, सचाहं इमिना जातिगोत्तबलादीहि अधिको समानो इमस्स दोसं न सहिस्सामि, कथं मे मनोरथो निप्फत्तिं गमिस्सति. अयं पन मं विय अञ्ञम्पि मञ्ञमानो एवं अनाचारं करिस्सति, ततो येसं चण्डमहिंसानं एस एवं करिस्सति, एतेयेव एतं वधिस्सन्ति. सा तस्स अञ्ञेहि मारणा मय्हं दुक्खतो च पाणातिपाततो च विमुत्ति भविस्सती’’ति वत्वा ततियं गाथमाह –