९. उपाहनवग्गो
[२३१] १. उपाहनजातकवण्णना
यथापि कीताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. धम्मसभायञ्हि भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, देवदत्तो आचरियं पच्चक्खाय तथागतस्स पटिपक्खो पटिसत्तु हुत्वा महाविनासं पापुणी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव आचरियं पच्चक्खाय मम पटिपक्खो हुत्वा महाविनासं पत्तो, पुब्बेपि पत्तोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हत्थाचरियकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो हत्थिसिप्पे निप्फत्तिं पापुणि. अथेको कासिगामको माणवको आगन्त्वा तस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हि. बोधिसत्ता नाम सिप्पं वाचेन्ता आचरियमुट्ठिं न करोन्ति, अत्तनो जानननियामेन निरवसेसं सिक्खापेन्ति. तस्मा सो माणवो बोधिसत्तस्स जाननसिप्पं निरवसेसमुग्गण्हित्वा बोधिसत्तं आह – ‘‘आचरिय, अहं राजानं उपट्ठहिस्सामी’’ति. बोधिसत्तो ‘‘साधु, ताता’’ति गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘महाराज, मम अन्तेवासिको तुम्हे उपट्ठातुं इच्छती’’ति. ‘‘साधु, उपट्ठातू’’ति. ‘‘तेन हिस्स परिब्बयं जानाथा’’ति? ‘‘तुम्हाकं अन्तेवासिको तुम्हेहि समकं न लच्छति, तुम्हेसु सतं लभन्तेसु पण्णासं लच्छति, द्वे लभन्तेसु एकं लच्छती’’ति. सो गेहं गन्त्वा तं पवत्तिं अन्तेवासिकस्स आरोचेसि. अन्तेवासिको ‘‘अहं, आचरिय, तुम्हेहि समं सिप्पं जानामि. सचे समकञ्ञेव परिब्बयं लभिस्सामि, उपट्ठहिस्सामि. नो चे, न उपट्ठहिस्सामी’’ति आह. बोधिसत्तो तं पवत्तिं रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘सचे सो तुम्हेहि समप्पकारो, तुम्हेहि समकञ्ञेव सिप्पं दस्सेतुं सक्कोन्तो समकं लभिस्सती’’ति आह. बोधिसत्तो तं पवत्तिं तस्स आरोचेत्वा तेन ‘‘साधु दस्सेस्सामी’’ति वुत्ते रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘तेन हि स्वे सिप्पं दस्सेथा’’ति. ‘‘साधु, दस्सेस्साम, नगरे भेरिं चरापेथा’’ति. राजा ‘‘स्वे किर आचरियो च अन्तेवासिको च उभो हत्थिसिप्पं दस्सेस्सन्ति, राजङ्गणे सन्निपतित्वा दट्ठुकामा पस्सन्तू’’ति भेरिं चरापेसि.
आचरियो ‘‘न मे अन्तेवासिको उपायकोसल्लं जानाती’’ति एकं हत्थिं गहेत्वा एकरत्तेनेव विलोमं सिक्खापेसि. सो तं ‘‘गच्छा’’ति वुत्ते ओसक्कितुं, ‘‘ओसक्का’’ति वुत्ते गन्तुं, ‘‘तिट्ठा’’ति वुत्ते निपज्जितुं, ‘‘निपज्जा’’ति वुत्ते ठातुं, ‘‘गण्हा’’ति वुत्ते ठपेतुं, ‘‘ठपेही’’ति वुत्ते गण्हितुं सिक्खापेत्वा पुनदिवसे तं हत्थिं अभिरुहित्वा राजङ्गणं अगमासि. अन्तेवासिकोपि एकं मनापं हत्थिं अभिरुहि. महाजनो सन्निपति. उभोपि समकं सिप्पं दस्सेसुं. पुन बोधिसत्तो अत्तनो हत्थिं विलोमं कारेसि, सो ‘‘गच्छा’’ति वुत्ते ओसक्कि, ‘‘ओसक्का’’ति वुत्ते पुरतो धावि, ‘‘तिट्ठा’’ति वुत्ते निपज्जि, ‘‘निपज्जा’’ति वुत्ते अट्ठासि, ‘‘गण्हा’’ति वुत्ते निक्खिपि, ‘‘निक्खिपा’’ति वुत्ते गण्हि. महाजनो ‘‘अरे दुट्ठअन्तेवासिक, त्वं आचरियेन सद्धिं सारम्भं करोसि, अत्तनो पमाणं न जानासि, ‘आचरियेन समकं जानामी’ति एवंसञ्ञी होसी’’ति लेड्डुदण्डादीहि पहरित्वा तत्थेव जीवितक्खयं पापेसि.
बोधिसत्तो हत्थिम्हा ओरुय्ह राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, सिप्पं नाम अत्तनो सुखत्थाय गण्हन्ति, एकच्चस्स पन गहितसिप्पं दुक्कटउपाहना विय विनासमेव आवहती’’ति वत्वा इदं गाथाद्वयमाह –
१६१. ‘‘यथापि कीता पुरिसस्सुपाहना, सुखस्स अत्थाय दुखं उदब्बहे;
घम्माभितत्ता तलसा पपीळिता, तस्सेव पादे पुरिसस्स खादरे.
१६२. ‘‘एवमेव यो दुक्कुलीनो अनरियो, तम्माक विज्जञ्च सुतञ्च आदिय;
तमेव सो तत्थ सुतेन खादति, अनरियो वुच्चति पानदूपमो’’ति.
तत्थ उदब्बहेति उदब्बहेय्य. घम्माभितत्ता तलसा पपीळिताति घम्मेन अभितत्ता पादतलेन च पीळिता. तस्सेवाति येन ता सुखत्थाय किणित्वा पादेसु पटिमुक्का दुक्कटूपाहना, तस्सेव. खादरेति वणं करोन्ता पादे खादन्ति.
दुक्कुलीनोति दुज्जातिको अकुलपुत्तो. अनरियोति हिरोत्तप्पवज्जितो असप्पुरिसो. तम्माक विज्जञ्च सुतञ्च आदियाति एत्थ तं तं मनतीति ‘‘तम्मो’’ति वत्तब्बे तम्माको, तं तं सिप्पं आसेवति परिवत्तेतीति अत्थो, आचरियस्सेतं नामं. तस्मा तम्माका, गाथाबन्धसुखत्थं पनस्स रस्सभावो कतो. विज्जन्ति अट्ठारससु विज्जाट्ठानेसु यंकिञ्चि. सुतन्ति यंकिञ्चि सुतपरियत्ति. आदियातिआदियित्वा. तमेव सो तत्थ सुतेन खादतीति तमेवाति अत्तानमेव. सोति यो दुक्कुलीनो अनरियो आचरियम्हा विज्जञ्च सुतञ्च आदियति, सो. तत्थ सुतेन खादतीति तस्स सन्तिके सुतेन सो अत्तानमेव खादतीति अत्थो. अट्ठकथायं पन ‘‘तेनेव सो तत्थ सुतेन खादती’’तिपि पाठो. तस्सापि सो तेन तत्थ सुतेन अत्तानमेव खादतीति अयमेव अत्थो. अनरियो वुच्चति पानदूपमोति इति अनरियो दुपाहनूपमो दुक्कटूपाहनूपमो वुच्चति. यथा हि दुक्कटूपाहना पुरिसं खादन्ति, एवमेस सुतेन खादन्तो अत्तनाव अत्तानं खादति. अथ वा पानाय दुतोति पानदु, उपाहनूपतापितस्स उपाहनाय खादितपादस्सेतं नामं. तस्मा यो सो अत्तानं सुतेन खादति, सो तेन सुतेन खादितत्ता ‘‘अनरियो’’ति वुच्चति पानदूपमो, उपाहनूपतापितपादसदिसोति वुच्चतीति अयमेत्थ अत्थो. राजा तुट्ठो बोधिसत्तस्स महन्तं यसं अदासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अन्तेवासिको देवदत्तो अहोसि, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
उपाहनजातकवण्णना पठमा.
[२३२] २. वीणाथूणजातकवण्णना
एकचिन्तितोयमत्थोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं कुमारिकं आरब्भ कथेसि. सा किरेका सावत्थियं सेट्ठिधीता अत्तनो गेहे उसभराजस्स सक्कारं कयिरमानं दिस्वा धातिं पुच्छि – ‘‘अम्म, को नामेस एवं सक्कारं लभती’’ति. ‘‘उसभराजा नाम, अम्मा’’ति. पुन सा एकदिवसं पासादे ठत्वा अन्तरवीथिं ओलोकेन्ती एकं खुज्जं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘गुन्नं अन्तरे जेट्ठकस्स पिट्ठियं ककुधं होति, मनुस्सजेट्ठकस्सपि तेन भवितब्बं, अयं मनुस्सेसु पुरिसूसभो भविस्सति, एतस्स मया पादपरिचारिकाय भवितुं वट्टती’’ति. सा दासिं पेसेत्वा ‘‘सेट्ठिधीता तया सद्धिं गन्तुकामा, असुकट्ठानं किर गन्त्वा तिट्ठा’’ति तस्स आरोचेत्वा सारभण्डकं आदाय अञ्ञातकवेसेन पासादा ओतरित्वा तेन सद्धिं पलायि. अपरभागे तं कम्मं नगरे च भिक्खुसङ्घे च पाकटं जातं. धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुका किर सेट्ठिधीता खुज्जेन सद्धिं पलाता’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेसा खुज्जं कामेति, पुब्बेपि कामेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं निगमगामे सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो घरावासं वसन्तो पुत्तधीताहि वड्ढमानो अत्तनो पुत्तस्स बाराणसीसेट्ठिस्स धीतरं वारेत्वा दिवसं ठपेसि. सेट्ठिधीता अत्तनो गेहे उसभस्स सक्कारसम्मानं दिस्वा ‘‘को नामेसो’’ति धातिं पुच्छित्वा ‘‘उसभो’’ति सुत्वा अन्तरवीथिया गच्छन्तं एकं खुज्जं दिस्वा ‘‘अयं पुरिसूसभो भविस्सती’’ति सारभण्डकं गहेत्वा तेन सद्धिं पलायि. बोधिसत्तोपि खो ‘‘सेट्ठिधीतरं गेहं आनेस्सामी’’ति महन्तेन परिवारेन बाराणसिं गच्छन्तो तमेव मग्गं पटिपज्जि. ते उभोपि सब्बरत्तिं मग्गं अगमंसु. अथ खुज्जस्स सब्बरत्तिं सीतासिहतस्स अरुणोदये सरीरे वातो कुप्पि, महन्ता वेदना वत्तन्ति. सो मग्गा ओक्कम्म वेदनाप्पत्तो हुत्वा वीणादण्डको विय संकुटितो निपज्जि, सेट्ठिधीतापिस्स पादमूले निसीदि. बोधिसत्तो सेट्ठिधीतरं खुज्जस्स पादमूले निसिन्नं दिस्वा सञ्जानित्वा उपसङ्कमित्वा सेट्ठिधीताय सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
१६३. ‘‘एकचिन्तितोयमत्थो, बालो अपरिणायको;
न हि खुज्जेन वामेन, भोति सङ्गन्तुमरहसी’’ति.
तत्थ एकचिन्तितोयमत्थोति अम्म, यं त्वं अत्थं चिन्तेत्वा इमिना खुज्जेन सद्धिं पलाता, अयं तया एकिकाय एव चिन्तितो भविस्सति. बालो अपरिणायकोति अयं खुज्जो बालो, दुप्पञ्ञभावेन महल्लकोपि बालोव, अञ्ञस्मिं गहेत्वा गच्छन्ते असति गन्तुं असमत्थताय अपरिणायको. न हि खुज्जेन वामेन, भोति सङ्गन्तुमरहसीति इमिना हि खुज्जेन वामनत्ता वामेन भोति त्वं महाकुले जाता अभिरूपा दस्सनीया सङ्गन्तुं सह गन्तुं नारहसीति.
अथस्स तं वचनं सुत्वा सेट्ठिधीता दुतियं गाथमाह –
१६४. ‘‘पुरिसूसभं मञ्ञमाना, अहं खुज्जमकामयिं;
सोयं संकुटितो सेति, छिन्नतन्ति यथा थुणा’’ति.
तस्सत्थो – अहं, अय्य, एकं उसभं दिस्वा ‘‘गुन्नं जेट्ठकस्स पिट्ठियं ककुधं होति, इमस्सपि तं अत्थि, इमिनापि पुरिसूसभेन भवितब्ब’’न्ति एवमहं खुज्जं पुरिसूसभं मञ्ञमाना अकामयिं. सोयं यथा नाम छिन्नतन्ति सदोणिको वीणादण्डको, एवं संकुटितो सेतीति.
बोधिसत्तो तस्सा अञ्ञातकवेसेन निक्खन्तभावमेव ञत्वा तं न्हापेत्वा अलङ्करित्वा रथं आरोपेत्वा गेहमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अयमेव सेट्ठिधीता अहोसि, बाराणसीसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वीणाथूणजातकवण्णना दुतिया.
[२३३] ३. विकण्णकजातकवण्णना
कामं यहिं इच्छसि तेन गच्छाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो हि धम्मसभं आनीतो ‘‘सच्चं किर, त्वं भिक्खु, उक्कण्ठितो’’ति सत्थारा पुट्ठो ‘‘सच्च’’न्ति वत्वा ‘‘कस्मा उक्कण्ठितोसी’’ति वुत्ते ‘‘कामगुणकारणा’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘कामगुणा नामेते भिक्खु विकण्णकसल्लसदिसा, सकिं हदये पतिट्ठं लभमाना विकण्णकं विय विद्धं सुंसुमारं मरणमेव पापेन्ती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बोधिसत्तो बाराणसियं धम्मेन रज्जं कारेन्तो एकदिवसं उय्यानं गन्त्वा पोक्खरणीतीरं सम्पापुणि. नच्चगीतासु कुसला नच्चगीतानि पयोजेसुं, पोक्खरणियं मच्छकच्छपा गीतसद्दलोलताय सन्निपतित्वा रञ्ञाव सद्धिं गच्छन्ति. राजा तालक्खन्धप्पमाणं मच्छघटं दिस्वा ‘‘किं नु खो इमे मच्छा मया सद्धिंयेव चरन्ती’’ति अमच्चे पुच्छि. अमच्चा ‘‘एते, देव, उपट्ठहन्ती’’ति आहंसु. राजा ‘‘एते किर मं उपट्ठहन्ती’’ति तुस्सित्वा तेसं निच्चभत्तं पट्ठपेसि. देवसिकं तण्डुलम्बणं पाचेसि. मच्छा भत्तवेलाय एकच्चे आगच्छन्ति, एकच्चे नागच्छन्ति, भत्तं नस्सति. रञ्ञो तमत्थं आरोचेसुं. राजा ‘‘इतो पट्ठाय सत्तवेलाय भेरिं पहरित्वा भेरिसञ्ञाय मच्छेसु सन्निपतितेसु भत्तं देथा’’ति आह. ततो पट्ठाय भत्तकम्मिको भेरिं पहरापेत्वा सन्निपतितानं मच्छानं भत्तं देति. तेपि भेरिसञ्ञाय सन्निपतित्वा भुञ्जन्ति.
तेसु एवं सन्निपतित्वा भुञ्जन्तेसु एको सुंसुमारो आगन्त्वा मच्छे खादि. भत्तकम्मिको रञ्ञो आरोचेसि. राजा तं सुत्वा ‘‘सुंसुमारं मच्छानं खादनकाले विकण्णकेन विज्झित्वा गण्हा’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति गन्त्वा नावाय ठत्वा मच्छे खादितुं आगतं सुंसुमारं विकण्णकेन पहरि, तं तस्स अन्तोपिट्ठिं पाविसि. सो वेदनाप्पत्तो हुत्वा तं गहेत्वाव पलायि. भत्तकम्मिको तस्स विद्धभावं ञत्वा तं आलपन्तो पठमं गाथमाह –
१६५. ‘‘कामं यहिं इच्छसि तेन गच्छ, विद्धोसि मम्मम्हि विकण्णकेन;
हतोसि भत्तेन सुवादितेन, लोलो च मच्छे अनुबन्धमानो’’ति.
तत्थ कामन्ति एकंसेन. यहिं इच्छसि तेन गच्छाति यस्मिं इच्छसि, तस्मिं गच्छ. मम्मम्हीति मम्मट्ठाने. विकण्णकेनाति विकण्णकसल्लेन. हतोसि भत्तेन सुवादितेन, लोलो च मच्छे अनुबन्धमानोति त्वं भेरिवादितसञ्ञाय भत्ते दीयमाने लोलो हुत्वा खादनत्थाय मच्छे अनुबन्धमानो तेन सवादितेन भत्तेन हतो, गतट्ठानेपि ते जीवितं नत्थीति अत्थो. सो अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा जीवितक्खयं पत्तो.
सत्था इमं कारणं दस्सेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा दुतियं गाथमाह –
१६६. ‘‘एवम्पि लोकामिसं ओपतन्तो, विहञ्ञती चित्तवसानुवत्ती;
सो हञ्ञती ञातिसखान मज्झे, मच्छानुगो सोरिव सुंसुमारो’’ति.
तत्थ लोकामिसन्ति पञ्च कामगुणा. ते हि लोको इट्ठतो कन्ततो मनापतो गण्हाति, तस्मा ‘‘लोकामिस’’न्ति वुच्चति. ओपतन्तोति तं लोकामिसं अनुपतन्तो किलेसवसेन चित्तवसानुवत्ती पुग्गलो विहञ्ञति किलमति, सो हञ्ञतीति सो एवरूपो पुग्गलो ञातीनञ्च सखानञ्च मज्झे सो विकण्णकेन विद्धो मच्छानुगो सुंसुमारो विय पञ्च कामगुणे मनापाति गहेत्वा हञ्ञति किलमति महाविनासं पापुणातियेवाति.
एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा सुंसुमारो देवदत्तो, मच्छा बुद्धपरिसा, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
विकण्णकजातकवण्णना ततिया.
[२३४] ४. असिताभूजातकवण्णना
त्वमेव दानिमकराति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं कुमारिकं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किरेकस्मिं द्विन्नं अग्गसावकानं उपट्ठाककुले एका कुमारिका अभिरूपा सोभग्गप्पत्ता, सा वयप्पत्ता समानजातिकं कुलं अगमासि. सामिको तं किस्मिञ्चि अमञ्ञमानो अञ्ञत्थ चित्तवसेन चरति. सा तस्स तं अत्तनि अनादरतं अगणेत्वा द्वे अग्गसावके निमन्तेत्वा दानं दत्वा धम्मं सुणन्ती सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सा ततो पट्ठाय मग्गफलसुखेन वीतिनामयमाना ‘‘सामिकोपि मं न इच्छति, घरावासेन मे कम्मं नत्थि, पब्बजिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा मातापितूनं आचिक्खित्वा पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणि. तस्सा सा किरिया भिक्खूसु पाकटा जाता. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुककुलस्स धीता अत्थगवेसिका सामिकस्स अनिच्छभावं ञत्वा अग्गसावकानं धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठाय पुन मातापितरो आपुच्छित्वा पब्बजित्वा अरहत्तं पत्ता, एवं अत्थगवेसिका, आवुसो सा कुमारिका’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेसा कुलधीता अत्थगवेसिका, पुब्बेपि अत्थगवेसिकायेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि. तदा बाराणसिराजा अत्तनो पुत्तस्स ब्रह्मदत्तकुमारस्स परिवारसम्पत्तिं दिस्वा उप्पन्नासङ्को पुत्तं रट्ठा पब्बाजेसि. सो असिताभुं नाम अत्तनो देविं आदाय हिमवन्तं पविसित्वा मच्छमंसफलाफलानि खादन्तो पण्णसालाय निवासं कप्पेसि. सो एकं किन्नरिं दिस्वा पटिबद्धचित्तो ‘‘इमं पजापतिं करिस्सामी’’ति असिताभुं अगणेत्वा तस्सा अनुपदं अगमासि. सा तं किन्नरिं अनुबन्धमानं दिस्वा ‘‘अयं मं अगणेत्वा किन्नरिं अनुबन्धति, किं मे इमिना’’ति विरत्तचित्ता हुत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अत्तनो कसिणपरिकम्मं कथापेत्वा कसिणं ओलोकेन्ती अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा आगन्त्वा अत्तनो पण्णसालाय द्वारे अट्ठासि. ब्रह्मदत्तोपि किन्नरिं अनुबन्धन्तो विचरित्वा तस्सा गतमग्गम्पि अदिस्वा छिन्नासो हुत्वा पण्णसालाभिमुखोव आगतो. असिताभू तं आगच्छन्तं दिस्वा वेहासं अब्भुग्गन्त्वा मणिवण्णे गगनतले ठिता ‘‘अय्यपुत्त, तं निस्साय मया इदं झानसुखं लद्ध’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –
१६७. ‘‘त्वमेव दानिमकर, यं कामो ब्यगमा तयि;
सोयं अप्पटिसन्धिको, खरछिन्नंव रेनुक’’न्ति.
तत्थ त्वमेव दानिमकराति, अय्यपुत्त, मं पहाय किन्नरिं अनुबन्धन्तो त्वञ्ञेव इदानि इदं अकर. यं कामो ब्यगमा तयीति यं मम तयि कामो विगतो विक्खम्भनप्पहानेन पहीनो, यस्स पहीनत्ता अहं इमं विसेसं पत्ताति दीपेति. सोयं अप्पटिसन्धिकोति सो पन कामो इदानि अप्पटिसन्धिको जातो, न सक्का पटिसन्धितुं. खरछिन्नंव रेनुकन्ति खरो वुच्चति ककचो, रेनुकं वुच्चति हत्थिदन्तो. यथा ककचेन छिन्नो हत्थिदन्तो अप्पटिसन्धिको होति, न पुन पुरिमनयेन अल्लीयति, एवं पुन मय्हं तया सद्धिं चित्तस्स घटनं नाम नत्थीति वत्वा तस्स पस्सन्तस्सेव उप्पतित्वा अञ्ञत्थ अगमासि.
सो तस्सा गतकाले परिदेवमानो दुतियं गाथमाह –
१६८. ‘‘अत्रिच्छं अतिलोभेन, अतिलोभमदेन च;
एवं हायति अत्थम्हा, अहंव असिताभुया’’ति.
तत्थ अत्रिच्छं अतिलोभेनाति अत्रिच्छा वुच्चति अत्र अत्र इच्छासङ्खाता अपरियन्ततण्हा, अतिलोभो वुच्चति अतिक्कमित्वा पवत्तलोभो. अतिलोभमदेन चाति पुरिसमदं उप्पादनतो अतिलोभमदो नाम जायति. इदं वुत्तं होति – अत्रिच्छावसेन अत्रिच्छमानो पुग्गलो अतिलोभेन च अतिलोभमदेन च यथा अहं असिताभुया राजधीताय परिहीनो, एवं अत्था हायतीति.
इति सो इमाय गाथाय परिदेवित्वा अरञ्ञे एककोव वसित्वा पितु अच्चयेन गन्त्वा रज्जं गण्हि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजपुत्तो च राजधीता च इमे द्वे जना अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
असिताभूजातकवण्णना चतुत्था.
[२३५] ५. वच्छनखजातकवण्णना
सुखा घरा वच्छनखाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो रोजमल्लं आरब्भ कथेसि. सो किरायस्मतो आनन्दस्स गिहिसहायो. सो एकदिवसं आगमनत्थाय थेरस्स सासनं पाहेसि, थेरो सत्थारं आपुच्छित्वा अगमासि. सो थेरं नानग्गरसभोजनं भोजेत्वा एकमन्तं निसिन्नो थेरेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा थेरं गिहिभोगेहि पञ्चहि कामगुणेहि निमन्तेन्तो ‘‘भन्ते आनन्द, मम गेहे पहूतं सविञ्ञाणकअविञ्ञाणकरतनं, इदं मज्झे भिन्दित्वा तुय्हं दम्मि, एहि उभो अगारं अज्झावसामा’’ति. थेरो तस्स कामगुणेसु आदीनवं कथेत्वा उट्ठायासना विहारं गन्त्वा ‘‘दिट्ठो ते, आनन्द, रोजो’’ति सत्थारा पुच्छितो ‘‘आम, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘किमस्स कथेसी’’ति वुत्ते ‘‘भन्ते, मं रोजो घरावासेन निमन्तेसि, अथस्साहं घरावासे चेव कामगुणेसु च आदीनवं कथेसि’’न्ति. सत्था ‘‘न खो, आनन्द, रोजो मल्लो इदानेव पब्बजिते घरावासेन निमन्तेसि, पुब्बेपि निमन्तेसियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अञ्ञतरस्मिं निगमगामे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तपदेसे चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे बाराणसिं पाविसि. अथस्स बाराणसिसेट्ठि आचारविहारे पसीदित्वा गेहं नेत्वा भोजेत्वा उय्याने वसनत्थाय पटिञ्ञं गहेत्वा तं पटिजग्गन्तो उय्याने वसापेसि. ते अञ्ञमञ्ञं उप्पन्नसिनेहा अहेसुं.
अथेकदिवसं बाराणसिसेट्ठि बोधिसत्ते पेमविस्सासवसेन एवं चिन्तेसि – ‘‘पब्बज्जा नाम दुक्खा, मम सहायं वच्छनखपरिब्बाजकं उप्पब्बाजेत्वा सब्बं विभवं मज्झे भिन्दित्वा तस्स दत्वा द्वेपि समग्गवासं वसिस्सामा’’ति. सो एकदिवसं भत्तकिच्चपरियोसाने तेन सद्धिं मधुरपटिसन्थारं कत्वा ‘‘भन्ते वच्छनख, पब्बज्जा नाम दुक्खा, सुखो घरावासो, एहि उभो समग्गा कामे परिभुञ्जन्ता वसामा’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१६९. ‘‘सुखा घरा वच्छनख, सहिरञ्ञा सभोजना;
यत्थ भुत्वा पिवित्वा च, सयेय्याथ अनुस्सुको’’ति.
तत्थ सहिरञ्ञाति सत्तरतनसम्पन्ना. सभोजनाति बहुखादनीयभोजनीया. यत्थ भुत्वा पिवित्वा चाति येसु सहिरञ्ञभोजनेसु घरेसु नानग्गरसानि भोजनानि परिभुञ्जित्वा नानापानानि च पिवित्वा. सयेय्याथ अनुस्सुकोति येसु अलङ्कतसिरिसयनपिट्ठे अनुस्सुको हुत्वा सयेय्यासि, ते घरा नाम अतिविय सुखाति.
अथस्स तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘महासेट्ठि, त्वं अञ्ञाणताय कामगिद्धो हुत्वा घरावासस्स गुणं, पब्बज्जाय च अगुणं कथेसि, घरावासस्स ते अगुणं कथेस्सामि, सुणाहि दानी’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
१७०. ‘‘घरा नानीहमानस्स, घरा नाभणतो मुसा;
घरा नादिन्नदण्डस्स, परेसं अनिकुब्बतो;
एवं छिद्दं दुरभिसम्भवं, को घरं पटिपज्जती’’ति.
तत्थ घरा नानीहमानस्साति निच्चकालं कसिगोरक्खादिकरणेन अनीहमानस्स अवायमन्तस्स घरा नाम नत्थि, घरावासो न पतिट्ठातीति अत्थो. घरा नाभणतो मुसाति खेत्तवत्थुहिरञ्ञसुवण्णादीनं अत्थाय अमुसाभणतोपि घरा नाम नत्थि. घरा नादिन्नदण्डस्स, परेसं अनिकुब्बतोति नादिन्नदण्डस्साति अग्गहितदण्डस्स, निक्खित्तदण्डस्स परेसं अनिकुब्बतो घरा नाम नत्थि. यो पन आदिन्नदण्डो हुत्वा परेसं दासकम्मकरादीनं तस्मिं तस्मिं अपराधे अपराधानुरूपं वधबन्धनछेदनताळनादिवसेन करोति, तस्सेव घरावासो सण्ठहतीति अत्थो. एवं छिद्दं दुरभिसम्भवं, को घरं पटिपज्जतीति तं दानि एवं एतेसं ईहनादीनं अकरणे सति ताय ताय परिहानिया छिद्दं करणेपि सति निच्चमेव कातब्बतो दुरभिसम्भवं दुराराधनीयं, निच्चं करोन्तस्सपि वा दुरभिसम्भवमेव दुप्पूरं घरावासं ‘‘अहं निप्परितस्सो हुत्वा अज्झावसिस्सामी’’ति को पटिपज्जतीति.
एवं महासत्तो घरावासस्स दोसं कथेत्वा उय्यानमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिसेट्ठि रोजो मल्लो अहोसि, वच्छनखपरिब्बाजको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वच्छनखजातकवण्णना पञ्चमा.
[२३६] ६. बकजातकवण्णना
भद्दको वतयं पक्खीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि सत्था आनेत्वा दस्सितं दिस्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस कुहकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे एकस्मिं सरे मच्छो हुत्वा महापरिवारो वसि. अथेको बको ‘‘मच्छे खादिस्सामी’’ति सरस्स आसन्नट्ठाने सीसं पातेत्वा पक्खे पसारेत्वा मन्दमन्दो मच्छे ओलोकेन्तो अट्ठासि तेसं पमादं आगमयमानो. तस्मिं खणे बोधिसत्तो मच्छगणपरिवुतो गोचरं गण्हन्तो तं ठानं पापुणि. मच्छगणो तं बकं पस्सित्वा पठमं गाथमाह –
१७१. ‘‘भद्दको वतयं पक्खी, दिजो कुमुदसन्निभो;
वूपसन्तेहि पक्खेहि, मन्दमन्दोव झायती’’ति.
तत्थ मन्दमन्दोव झायतीति अबलबलो विय हुत्वा किञ्चि अजानन्तो विय एककोव झायतीति.
अथ नं बोधिसत्तो ओलोकेत्वा दुतियं गाथमाह –
१७२. ‘‘नास्स सीलं विजानाथ, अनञ्ञाय पसंसथ;
अम्हे दिजो न पालेति, तेन पक्खी न फन्दती’’ति.
तत्थ अनञ्ञायाति अजानित्वा. अम्हे दिजो न पालेतीति एस दिजो अम्हे न रक्खति न गोपायति, ‘‘कतरं नु खो एतेसु कबळं करिस्सामी’’ति उपधारेति. तेन पक्खी न फन्दतीति तेनायं सकुणो न फन्दति न चलतीति. एवं वुत्ते मच्छगणो उदकं खोभेत्वा बकं पलापेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बको कुहको भिक्खु अहोसि, मच्छराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बकजातकवण्णना छट्ठा.
[२३७] ७. साकेतजातकवण्णना
को नु खो भगवा हेतूति इदं सत्था साकेतं उपनिस्साय विहरन्तो साकेतं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. वत्थु पनेत्थ अतीतम्पि पच्चुप्पन्नम्पि हेट्ठा एककनिपाते (जा. अट्ठ. १.१.साकेतजातकवण्णना) कथितमेव. तथागतस्स पन विहारं गतकाले भिक्खू ‘‘सिनेहो नामेस, भन्ते, कथं पतिट्ठाती’’ति पुच्छन्ता पठमं गाथमाहंसु –
१७३. ‘‘को नु खो भगवा हेतु, एकच्चे इध पुग्गले;
अतीव हदयं निब्बाति, चित्तञ्चापि पसीदती’’ति.
तस्सत्थो – को नु खो हेतु, येन इधेकच्चे पुग्गले दिट्ठमत्तेयेव हदयं अतिविय निब्बाति, सुवासितस्स सीतस्स उदकस्स घटसहस्सेन परिसित्तं विय सीतलं होति, एकच्चे न निब्बाति. एकच्चे दिट्ठमत्तेयेव चित्तं पसीदति, मुदु होति, पेमवसेन अल्लीयति, एकच्चे न अल्लीयतीति.
अथ नेसं सत्था पेमकारणं दस्सेन्तो दुतियं गाथमाह –
१७४. ‘‘पुब्बेव सन्निवासेन, पच्चुप्पन्नहितेन वा;
एवं तं जायते पेमं, उप्पलंव यथोदके’’ति.
तस्सत्थो – भिक्खवे, पेमं नामेतं द्वीहि कारणेहि जायति, पुरिमभवे माता वा पिता वा पुत्तो वा धीता वा भाता वा भगिनी वा पति वा भरिया वा सहायो वा मित्तो वा हुत्वा यो येन सद्धिं एकट्ठाने वुत्थपुब्बो, तस्स इमिना पुब्बेव सन्निवासेन भवन्तरेपि अनुबन्धन्तो सो सिनेहो न विजहति. इमस्मिं अत्तभावे कतेन पच्चुप्पन्नहितेन वा एवं तं जायते पेमं, इमेहि द्वीहि कारणेहि पेमं नाम जायति. यथा किं? उप्पलंव यथोदकेति. वा-कारस्स रस्सत्तं कतं. समुच्चयत्थे चेस वुत्तो, तस्मा उप्पलञ्च सेसं जलजपुप्फञ्च यथा उदके जायमानं द्वे कारणानि निस्साय जायति उदकञ्चेव कललञ्च, तथा एतेहि द्वीहि कारणेहि पेमं जायतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो च ब्राह्मणी च इमे द्वे जना अहेसुं, पुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
साकेतजातकवण्णना सत्तमा.
[२३८] ८. एकपदजातकवण्णना
इङ्घ एकपदं, ताताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुटुम्बिकं आरब्भ कथेसि. सावत्थिवासी किरेस कुटुम्बिको, अथस्स एकदिवसं अङ्के निसिन्नो पुत्तो अत्थस्स द्वारं नाम पञ्हं पुच्छि. सो ‘‘बुद्धविसयो एस पञ्हो, न तं अञ्ञो कथेतुं सक्खिस्सती’’ति पुत्तं गहेत्वा जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, अयं मे दारको ऊरुम्हि निसिन्नो अत्थस्स द्वारं नाम पञ्हं पुच्छि, अहं तं अजानन्तो इधागतो, कथेथ, भन्ते, इमं पञ्ह’’न्ति. सत्था ‘‘न खो, उपासक, अयं दारको इदानेव अत्थगवेसको, पुब्बेपि अत्थगवेसकोव हुत्वा इमं पञ्हं पण्डिते पुच्छि, पोराणकपण्डितापिस्स कथेसुं, भवसङ्खेपगतत्ता पन न सल्लक्खेसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पितु अच्चयेन सेट्ठिट्ठानं लभि. अथस्स पुत्तो दहरो कुमारो ऊरुम्हि निसीदित्वा ‘‘तात, मय्हं एकपदं अनेकत्थनिस्सितं एकं कारणं कथेथा’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१७५. ‘‘इङ्घ एकपदं तात, अनेकत्थपदस्सितं;
किञ्चि सङ्गाहिकं ब्रूसि, येनत्थे साधयेमसे’’ति.
तत्थ इङ्घाति याचनत्थे चोदनत्थे वा निपातो. एकपदन्ति एकं कारणपदं, एकं कारणूपसञ्हितं वा ब्यञ्जनपदं. अनेकत्थपदस्सितन्ति अनेकानि अत्थपदानि कारणपदानि निस्सितं. किञ्चि सङ्गाहिकं ब्रूसीति किञ्चि एकपदं बहूनं पदानं सङ्गाहिकं ब्रूहि, अयमेव वा पाठो. येनत्थे साधयेमसेति येन एकेन पदेन अनेकत्थनिस्सितेन मयं अत्तनो वुड्ढिं साधेय्याम, तं मे कथेहीति पुच्छि.
अथस्स पिता कथेन्तो दुतियं गाथमाह –
१७६. ‘‘दक्खेय्येकपदं तात, अनेकत्थपदस्सितं;
तञ्च सीलेन सञ्ञुत्तं, खन्तिया उपपादितं;
अलं मित्ते सुखापेतुं, अमित्तानं दुखाय चा’’ति.
तत्थ दक्खेय्येकपदन्ति दक्खेय्यं एकपदं. दक्खेय्यं नाम लाभुप्पादकस्स छेकस्स कुसलस्स ञाणसम्पयुत्तं वीरियं. अनेकत्थपदस्सितन्ति एवं वुत्तप्पकारं वीरियं अनेकेहि अत्थपदेहि निस्सितं. कतरेहीति? सीलादीहि. तेनेव ‘‘तञ्च सीलेन सञ्ञुत्त’’न्तिआदिमाह. तस्सत्थो – तञ्च पनेतं वीरियं आचारसीलसम्पयुत्तं अधिवासनखन्तिया उपेतं मित्ते सुखापेतुं अमित्तानञ्च दुक्खाय अलं समत्थं. को हि नाम लाभुप्पादकञाणसम्पयुत्तकुसलवीरियसमन्नागतो आचारखन्तिसम्पन्नो मित्ते सुखापेतुं, अमित्ते वा दुक्खापेतुं न सक्कोतीति.
एवं बोधिसत्तो पुत्तस्स पञ्हं कथेसि. सोपि पितु कथितनयेनेव अत्तनो अत्थं साधेत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने पितापुत्ता सोतापत्तिफले पतिट्ठिता. ‘‘तदा पुत्तो अयमेव पुत्तो अहोसि, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
एकपदजातकवण्णना अट्ठमा.
[२३९] ९. हरितमण्डूकजातकवण्णना
आसीविसम्पि मं सन्तन्ति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो अजातसत्तुं आरब्भ कथेसि. कोसलराजस्स हि पिता महाकोसलो बिम्बिसाररञ्ञो धीतरं ददमानो धीतु न्हानमूलं कासिगामकं नाम अदासि. सा अजातसत्तुना पितुघातककम्मे कते रञ्ञो सिनेहेन नचिरस्सेव कालमकासि. अजातसत्तु मातरि कालकतायपि तं गामं भुञ्जतेव. कोसलराजा ‘‘पितुघातकस्स चोरस्स मम कुलसन्तकं गामं न दस्सामी’’ति तेन सद्धिं युज्झति. कदाचि मातुलस्स जयो होति, कदाचि भागिनेय्यस्स. यदा पन अजातसत्तु जिनाति, तदा सोमनस्सप्पत्तो रथे धजं उस्सापेत्वा महन्तेन यसेन नगरं पविसति. यदा पन पराजयति, तदा दोमनस्सप्पत्तो कञ्चि अजानापेत्वाव पविसति. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, अजातसत्तु मातुलं जिनित्वा तुस्सति, पराजितो दोमनस्सप्पत्तो होती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस जिनित्वा तुस्सति, पराजितो दोमनस्सप्पत्तो होती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो नीलमण्डूकयोनियं निब्बत्ति. तदा मनुस्सा नदीकन्दरादीसु तत्थ तत्थ मच्छे गहणत्थाय कुमीनानि ओड्डेसुं. एकस्मिं कुमीने बहू मच्छा पविसिंसु. अथेको उदकासीविसो मच्छे खादन्तो तं कुमीनं पाविसि, बहू मच्छा एकतो हुत्वा तं खादन्ता एकलोहितं अकंसु. सो पटिसरणं अपस्सन्तो मरणभयतज्जितो कुमीनमुखेन निक्खमित्वा वेदनाप्पत्तो उदकपरियन्ते निपज्जि. नीलमण्डूकोपि तस्मिं खणे उप्पतित्वा कुमीनसूलमत्थके निपन्नो होति. आसीविसो विनिच्छयट्ठानं अलभन्तो तत्थ निपन्नं तं दिस्वा ‘‘सम्म नीलमण्डूक, इमेसं मच्छानं किरिया रुच्चति तुय्ह’’न्ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१७७. ‘‘आसीविसम्पि मं सन्तं, पविट्ठं कुमिनामुखं;
रुच्चते हरितामाता, यं मं खादन्ति मच्छका’’ति.
तत्थ आसीविसम्पि मं सन्तन्ति मं आगतविसं समानं. रुच्चते हरितामाता, यं मं खादन्ति मच्छकाति एतं तव रुच्चति हरितमण्डूकपुत्ताति वदति.
अथ नं हरितमण्डूको ‘‘आम, सम्म, रुच्चती’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘सचे त्वम्पि तव पदेसं आगते मच्छे खादसि, मच्छापि अत्तनो पदेसं आगतं तं खादन्ति, अत्तनो विसये पदेसे गोचरभूमियं अबलवा नाम नत्थी’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
१७८. ‘‘विलुम्पतेव पुरिसो, यावस्स उपकप्पति;
यदा चञ्ञे विलुम्पन्ति, सो विलुत्तो विलुम्पती’’ति.
तत्थ विलुम्पतेव पुरिसो, यावस्स उपकप्पतीति याव अस्स पुरिसस्स इस्सरियं उपकप्पति इज्झति पवत्तति, ताव सो अञ्ञं विलुम्पतियेव. ‘‘याव सो उपकप्पती’’तिपि पाठो, यत्तकं कालं सो पुरिसो सक्कोति विलुम्पितुन्ति अत्थो. यदा चञ्ञे विलुम्पन्तीति यदा च अञ्ञे इस्सरा हुत्वा विलुम्पन्ति. सो विलुत्तो विलुम्पतीति अथ सो विलुम्पको अञ्ञेहि विलुम्पति. ‘‘विलुम्पते’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो. ‘‘विलुम्पन’’न्तिपि पठन्ति, तस्सत्थो न समेति. एवं ‘‘विलुम्पको पुन विलुम्पं पापुणाती’’ति बोधिसत्तेन अड्डे विनिच्छिते उदकासीविसस्स दुब्बलभावं ञत्वा ‘‘पच्चामित्तं गण्हिस्सामा’’ति मच्छगणा कुमीनमुखा निक्खमित्वा तत्थेव नं जीवितक्खयं पापेत्वा पक्कमुं.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा उदकासीविसो अजातसत्तु अहोसि, नीलमण्डूको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
हरितमण्डूकजातकवण्णना नवमा.
[२४०] १०. महापिङ्गलजातकवण्णना
सब्बो जनोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. देवदत्ते सत्थरि आघातं बन्धित्वा नवमासच्चयेन जेतवनद्वारकोट्ठके पथवियं निमुग्गे जेतवनवासिनो च सकलरट्ठवासिनो च ‘‘बुद्धपटिकण्टको देवदत्तो पथविया गिलितो, निहतपच्चामित्तो दानि सम्मासम्बुद्धो जातो’’ति तुट्ठहट्ठा अहेसुं. तेसं कथं सुत्वा परम्परघोसेन सकलजम्बुदीपवासिनो यक्खभूतदेवगणा च तुट्ठहट्ठा एव अहेसुं. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, देवदत्ते पथवियं निमुग्गे ‘बुद्धपटिकण्टको देवदत्तो पथविया गिलितो’ति महाजनो अत्तमनो जातो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्ते मते महाजनो तुस्सति चेव हसति च, पुब्बेपि तुस्सि चेव हसि चा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं महापिङ्गलो नाम राजा अधम्मेन विसमेन रज्जं कारेसि, छन्दादिवसेन पापकम्मानि करोन्तो दण्डबलिजङ्घकहापणादिग्गहणेन उच्छुयन्ते उच्छुं विय महाजनं पीळेसि कक्खळो फरुसो साहसिको, परेसु अनुद्दयामत्तम्पि नामस्स नत्थि, गेहे इत्थीनम्पि पुत्तधीतानम्पि अमच्चब्राह्मणगहपतिकादीनम्पि अप्पियो अमनापो, अक्खिम्हि पतितरजं विय, भत्तपिण्डे सक्खरा विय, पण्हिं विज्झित्वा पविट्ठकण्टको विय च अहोसि. तदा बोधिसत्तो महापिङ्गलस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. महापिङ्गलो दीघरत्तं रज्जं कारेत्वा कालमकासि. तस्मिं कालकते सकलबाराणसिवासिनो हट्ठतुट्ठा महाहसितं हसित्वा दारूनं सकटसहस्सेन महापिङ्गलं झापेत्वा अनेकेहि घटसहस्सेहि आळाहनं निब्बापेत्वा बोधिसत्तं रज्जे अभिसिञ्चित्वा ‘‘धम्मिको नो राजा लद्धो’’ति हट्ठतुट्ठा नगरे उस्सवभेरिं चरापेत्वा समुस्सितधजपटाकं नगरं अलङ्करित्वा द्वारे द्वारे मण्डपं कारेत्वा विप्पकिण्णलाजकुसुममण्डिततलेसु अलङ्कतमण्डपेसु निसीदित्वा खादिंसु चेव पिविंसु च.
बोधिसत्तोपि अलङ्कते महातले समुस्सितसेतच्छत्तस्स पल्लङ्कवरस्स मज्झे महायसं अनुभवन्तो निसीदि. अमच्चा च ब्राह्मणगहपतिरट्ठिकदोवारिकादयो च राजानं परिवारेत्वा अट्ठंसु. अथेको दोवारिको नातिदूरे ठत्वा अस्ससन्तो पस्ससन्तो परोदि. बोधिसत्तो तं दिस्वा ‘‘सम्म दोवारिक, मम पितरि कालकते सब्बे तुट्ठपहट्ठा उस्सवं कीळन्ता विचरन्ति, त्वं पन रोदमानो ठितो, किं नु खो मम पिता तवेव पियो अहोसि मनापो’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१७९. ‘‘सब्बो जनो हिंसितो पिङ्गलेन, तस्मिं मते पच्चया वेदयन्ति;
पियो नु ते आसि अकण्हनेत्तो, कस्मा नु त्वं रोदसि द्वारपाला’’ति.
तत्थ हिंसितोति नानप्पकारेहि दण्डबलिआदीहि पीळितो. पिङ्गलेनाति पिङ्गलक्खेन. तस्स किर द्वेपि अक्खीनि निब्बिद्धपिङ्गलानि बिळारक्खिवण्णानि अहेसुं, तेनेवस्स ‘‘पिङ्गलो’’ति नामं अकंसु. पच्चया वेदयन्तीति पीतियो पवेदयन्ति. अकण्हनेत्तोति पिङ्गलनेत्तो. कस्मा नु त्वन्ति केन नु कारणेन त्वं रोदसि. अट्ठकथायं पन ‘‘कस्मा तुव’’न्ति पाठो.
सो तस्स वचनं सुत्वा ‘‘नाहं, महाराज, ‘महापिङ्गलो मतो’ति सोकेन रोदामि, सीसस्स मे सुखं जातं. पिङ्गलराजा हि पासादा ओतरन्तो च आरोहन्तो च कम्मारमुट्ठिकाय पहरन्तो विय मय्हं सीसे अट्ठट्ठ खटके देति, सो परलोकं गन्त्वापि मम सीसे ददमानो विय निरयपालानम्पि यमस्सपि सीले खटके दस्सति, अथ नं ते ‘अतिविय अयं अम्हे बाधती’ति पुन इधेव आनेत्वा विस्सज्जेय्युं, अथ मे सो पुनपि सीसे खटके ददेय्याति भयेनाहं रोदामी’’ति इममत्थं पकासेन्तो दुतियं गाथमाह –
१८०. ‘‘न मे पियो आसि अकण्हनेत्तो, भायामि पच्चागमनाय तस्स;
इतो गतो हिंसेय्य मच्चुराजं, सो हिंसितो आनेय्य पुन इधा’’ति.
अथ नं बोधिसत्तो ‘‘सो राजा दारूनं वाहसहस्सेन दड्ढो उदकघटसतेहि सित्तो, सापिस्स आळाहनभूमि समन्ततो खता, पकतियापि च परलोकं गता नाम अञ्ञत्थ गतिवसा पुन तेनेव सरीरेन नागच्छन्ति, मा त्वं भायी’’ति तं समस्सासेन्तो इमं गाथमाह –
१८१. ‘‘दड्ढो वाहसहस्सेहि, सित्तो घटसतेहि सो;
परिक्खता च सा भूमि, मा भायि नागमिस्सती’’ति.
ततो पट्ठाय दोवारिको अस्सासं पटिलभि. बोधिसत्तो धम्मेन रज्जं कारेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा महापिङ्गलो देवदत्तो अहोसि, पुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
महापिङ्गलजातकवण्णना दसमा.
उपाहनवग्गो नवमो.
तस्सुद्दानं –
उपाहनं वीणाथूणं, विकण्णकं असिताभु;
वच्छनखं बकञ्चेव, साकेतञ्च एकपदं;
हरितमातु पिङ्गलं.