१०. सिङ्गालवग्गो
[२४१] १. सब्बदाठजातकवण्णना
सिङ्गालो मानत्थद्धोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. देवदत्तो अजातसत्तुं पसादेत्वा उप्पादितं लाभसक्कारं चिरट्ठितिकं कातुं नासक्खि, नाळागिरिपयोजने पाटिहारियस्स दिट्ठकालतो पट्ठाय तस्स सो लाभसक्कारो अन्तरधायि. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, देवदत्तो लाभसक्कारं उप्पादेत्वा चिरट्ठितिकं कातुं नासक्खी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव अत्तनो उप्पन्नं लाभसक्कारं अन्तरधापेति, पुब्बेपि अन्तरधापेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स पुरोहितो अहोसि तिण्णं वेदानं अट्ठारसन्नञ्च सिप्पानं पारं गतो. सो पथवीजयमन्तं नाम जानाति. पथवीजयमन्तोति आवट्टनमन्तो वुच्चति. अथेकदिवसं बोधिसत्तो ‘‘तं मन्तं सज्झायिस्सामी’’ति एकस्मिं अङ्गणट्ठाने पिट्ठिपासाणे निसीदित्वा सज्झायमकासि. तं किर मन्तं अञ्ञविहितं धितिविरहितं सावेतुं न सक्का, तस्मा नं सो तथारूपे ठाने सज्झायति. अथस्स सज्झायनकाले एको सिङ्गालो एकस्मिं बिले निपन्नो तं मन्तं सुत्वाव पगुणमकासि. सो किर अनन्तरातीते अत्तभावे पगुणपथवीजयमन्तो एको ब्राह्मणो अहोसि. बोधिसत्तो सज्झायं कत्वा उट्ठाय ‘‘पगुणो वत मे अयं मन्तो’’ति आह. सिङ्गालो बिला निक्खमित्वा ‘‘अम्भो ब्राह्मण, अयं मन्तो तयापि ममेव पगुणतरो’’ति वत्वा पलायि. बोधिसत्तो ‘‘अयं सिङ्गालो महन्तं अकुसलं करिस्सती’’ति ‘‘गण्हथ गण्हथा’’ति थोकं अनुबन्धि. सिङ्गालो पलायित्वा अरञ्ञं पाविसि.
सो गन्त्वा एकं सिङ्गालिं थोकं सरीरे डंसि, ‘‘किं, सामी’’ति च वुत्ते ‘‘मय्हं जानासि न जानासी’’ति आह. सा ‘‘आम, जानामी’’ति सम्पटिच्छि. सो पथवीजयमन्तं परिवत्तेत्वा अनेकानि सिङ्गालसतानि आणापेत्वा सब्बेपि हत्थिअस्ससीहब्यग्घसूकरमिगादयो चतुप्पदे अत्तनो सन्तिके अकासि. कत्वा च पन सब्बदाठो नाम राजा हुत्वा एकं सिङ्गालिं अग्गमहेसिं अकासि. द्विन्नं हत्थीनं पिट्ठे सीहो तिट्ठति, सीहपिट्ठे सब्बदाठो सिङ्गालो राजा सिङ्गालिया अग्गमहेसिया सद्धिं निसीदति, महन्तो यसो अहोसि. सो यसमहन्तेन पमज्जित्वा मानं उप्पादेत्वा ‘‘बाराणसिरज्जं गण्हिस्सामी’’ति सब्बचतुप्पदपरिवुतो बाराणसिया अविदूरट्ठानं सम्पापुणि, परिसा द्वादसयोजना अहोसि. सो अविदूरे ठितोयेव ‘‘रज्जं वा देतु, युद्धं वा’’ति रञ्ञो सासनं पेसेसि. बाराणसिवासिनो भीततसिता नगरद्वारानि पिदहित्वा अट्ठंसु.
बोधिसत्तो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘मा भायि, महाराज, सब्बदाठसिङ्गालेन सद्धिं युद्धं मम भारो, ठपेत्वा मं अञ्ञो तेन सद्धिं युज्झितुं समत्थो नाम नत्थी’’ति राजानञ्च नागरे च समस्सासेत्वा ‘‘किन्ति कत्वा नु खो सब्बदाठो रज्जं गहेस्सति, पुच्छिस्सामि ताव न’’न्ति द्वारट्टालकं अभिरुहित्वा ‘‘सम्म सब्बदाठ, किन्ति कत्वा इमं रज्जं गण्हिस्ससी’’ति पुच्छि. ‘‘सीहनादं नदापेत्वा महाजनं सद्देन सन्तासेत्वा गण्हिस्सामी’’ति. बोधिसत्तो ‘‘अत्थेत’’न्ति ञत्वा अट्टालका ओरुय्ह ‘‘सकलद्वादसयोजनिकबाराणसिनगरवासिनो कण्णच्छिद्दानि मासपिट्ठेन लञ्जन्तू’’ति भेरिं चरापेसि. महाजनो भेरिया आणं सुत्वा अन्तमसो बिळाले उपादाय सब्बचतुप्पदानञ्चेव अत्तनो च कण्णच्छिद्दानि यथा परस्स सद्दं सोतुं न सक्का, एवं मासपिट्ठेन लञ्जि.
अथ बोधिसत्तो पुन अट्टालकं अभिरुहित्वा ‘‘सब्बदाठा’’ति आह. ‘‘किं, ब्राह्मणा’’ति? ‘‘इमं रज्जं किन्ति कत्वा गण्हिस्ससी’’ति? ‘‘सीहनादं नदापेत्वा मनुस्से तासेत्वा जीवितक्खयं पापेत्वा गण्हिस्सामी’’ति. ‘‘सीहनादं नदापेतुं न सक्खिस्ससि. जातिसम्पन्ना हि सुरत्तहत्थपादा केसरसीहराजानो तादिसस्स जरसिङ्गालस्स आणं न करिस्सन्ती’’ति. सिङ्गालो मानत्थद्धो हुत्वा ‘‘अञ्ञे ताव सीहा तिट्ठन्तु, यस्साहं पिट्ठे निसिन्नो, तञ्ञेव नदापेस्सामी’’ति आह. ‘‘तेन हि नदापेहि, यदि सक्कोसी’’ति. सो यस्मिं सीहे निसिन्नो, तस्स ‘‘नदाही’’ति पादेन सञ्ञं अदासि. सीहो हत्थिकुम्भे मुखं उप्पीळेत्वा तिक्खत्तुं अप्पटिवत्तियं सीहनादं नदि. हत्थी सन्तासप्पत्ता हुत्वा सिङ्गालं पादमूले पातेत्वा पादेनस्स सीसं अक्कमित्वा चुण्णविचुण्णं अकंसु, सब्बदाठो तत्थेव जीवितक्खयं पत्तो. तेपि हत्थी सीहनादं सुत्वा मरणभयतज्जिता अञ्ञमञ्ञं ओविज्झित्वा तत्थेव जीवितक्खयं पापुणिंसु, ठपेत्वा सीहे सेसापि मिगसूकरादयो ससबिळारपरियोसाना सब्बे चतुप्पादा तत्थेव जीवितक्खयं पापुणिंसु. सीहा पलायित्वा अरञ्ञं पविसिंसु, द्वादसयोजनिको मंसरासि अहोसि. बोधिसत्तो अट्टालका ओतरित्वा नगरद्वारानि विवरापेत्वा ‘‘सब्बे अत्तनो कण्णेसु मासपिट्ठं अपनेत्वा मंसत्थिका मंसं आहरन्तू’’ति नगरे भेरिं चरापेसि. मनुस्सा अल्लमंसं खादित्वा सेसं सुक्खापेत्वा वल्लूरमकंसु. तस्मिं किर काले वल्लूरकरणं उदपादीति वदन्ति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा इमा अभिसम्बुद्धगाथा वत्वा जातकं समोधानेसि –
१८२. ‘‘सिङ्गालो मानत्थद्धो च, परिवारेन अत्थिको;
पापुणि महतिं भूमिं, राजासि सब्बदाठिनं.
१८३. ‘‘एवमेव मनुस्सेसु, यो होति परिवारवा;
सो हि तत्थ महा होति, सिङ्गालो विय दाठिन’’न्ति.
तत्थ मानत्थद्धोति परिवारं निस्साय उप्पन्नेन मानेन थद्धो. परिवारेन अत्थिकोति उत्तरिम्पि परिवारेन अत्थिको हुत्वा. महतिं भूमिन्ति महन्तं सम्पत्तिं. राजासि सब्बदाठिनन्ति सब्बेसं दाठीनं राजा आसि. सो हि तत्थ महा होतीति सो परिवारसम्पन्नो पुरिसो तेसु परिवारेसु महा नाम होति. सिङ्गालो विय दाठिनन्ति यथा सिङ्गालो दाठीनं महा अहोसि, एवं महा होति, अथ सो सिङ्गालो विय पमादं आपज्जित्वा तं परिवारं निस्साय विनासं पापुणातीति.
‘‘तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, राजा सारिपुत्तो, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सब्बदाठजातकवण्णना पठमा.
[२४२] २. सुनखजातकवण्णना
बालो वतायं सुनखोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अम्बणकोट्ठके आसनसालाय भत्तभुञ्जनसुनखं आरब्भ कथेसि. तं किर जातकालतो पट्ठाय पानीयहारका गहेत्वा तत्थ पोसेसुं. सो अपरभागे तत्थ भत्तं भुञ्जन्तो थूलसरीरो अहोसि. अथेकदिवसं एको गामवासी पुरिसो तं ठानं पत्तो सुनखं दिस्वा पानीयहारकानं उत्तरिसाटकञ्च कहापणञ्च दत्वा गद्दूलेन बन्धित्वा तं आदाय पक्कामि. सो गहेत्वा नीयमानो न वस्सि, दिन्नं दिन्नं खादन्तो पच्छतो पच्छतो अगमासि. अथ सो पुरिसो ‘‘अयं इदानि मं पियायती’’ति गद्दूलं मोचेसि, सो विस्सट्ठमत्तो एकवेगेन आसनसालमेव गतो. भिक्खू तं दिस्वा तेन गतकारणं जानित्वा सायन्हसमये धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, आसनसालाय सुनखो बन्धनमोक्खकुसलो विस्सट्ठमत्तोव पुन आगतो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सो सुनखो इदानेव बन्धनमोक्खकुसलो, पुब्बेपि कुसलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे एकस्मिं महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो घरावासं अग्गहेसि. तदा बाराणसियं एकस्स मनुस्सस्स सुनखो अहोसि, सो पिण्डिभत्तं लभन्तो थूलसरीरो जातो. अथेको गामवासी बाराणसिं आगतो तं सुनखं दिस्वा तस्स मनुस्सस्स उत्तरिसाटकञ्च कहापणञ्च दत्वा सुनखं गहेत्वा चम्मयोत्तेन बन्धित्वा योत्तकोटियं गहेत्वा गच्छन्तो अटविमुखे एकं सालं पविसित्वा सुनखं बन्धित्वा फलके निपज्जित्वा निद्दं ओक्कमि. तस्मिं काले बोधिसत्तो केनचिदेव करणीयेन अटविं पटिपन्नो तं सुनखं योत्तेन बन्धित्वा ठपितं दिस्वा पठमं गाथमाह –
१८४. ‘‘बालो वतायं सुनखो, यो वरत्तं न खादति;
बन्धना च पमुञ्चेय्य, असितो च घरं वजे’’ति.
तत्थ पमुञ्चेय्याति पमोचेय्य, अयमेव वा पाठो. असितो च घरं वजेति असितो सुहितो हुत्वा अत्तनो वसनट्ठानं गच्छेय्य.
तं सुत्वा सुनखो दुतियं गाथमाह –
१८५. ‘‘अट्ठितं मे मनस्मिं मे, अथो मे हदये कतं;
कालञ्च पटिकङ्खामि, याव पस्सुपतू जनो’’ति.
तत्थ अट्ठितं मे मनस्मिं मेति यं तुम्हे कथेथ, तं मया अधिट्ठितमेव, मनस्मिंयेव मे एतं. अथो मे हदये कतन्ति अथ च पन मे तुम्हाकं वचनं हदये कतमेव. कालञ्च पटिकङ्खामीति कालं पटिमानेमि. याव पस्सुपतू जनोति यावायं महाजनो पसुपतु निद्दं ओक्कमतु, तावाहं कालं पटिमानेमि. इतरथा हि ‘‘अयं सुनखो पलायती’’ति रवो उप्पज्जेय्य, तस्मा रत्तिभागे सब्बेसं सुत्तकाले चम्मयोत्तं खादित्वा पलायिस्सामीति. सो एवं वत्वा महाजने निद्दं ओक्कन्ते योत्तं खादित्वा सुहितो हुत्वा पलायित्वा अत्तनो सामिकानं घरमेव गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सुनखोव एतरहि सुनखो, पण्डितपुरिसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सुनखजातकवण्णना दुतिया.
[२४३] ३. गुत्तिलजातकवण्णना
सत्ततन्तिं सुमधुरन्ति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि काले भिक्खू देवदत्तं आहंसु – ‘‘आवुसो देवदत्त, सम्मासम्बुद्धो तुय्हं आचरियो, त्वं सम्मासम्बुद्धं निस्साय तीणि पिटकानि उग्गण्हि, चत्तारि झानानि उप्पादेसि, आचरियस्स नाम पटिसत्तुना भवितुं न युत्त’’न्ति. देवदत्तो ‘‘किं पन मे, आवुसो, समणो गोतमो आचरियो, ननु मया अत्तनो बलेनेव तीणि पिटकानि उग्गहितानि, चत्तारि झानानि उप्पादितानी’’ति आचरियं पच्चक्खासि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, देवदत्तो आचरियं पच्चक्खाय सम्मासम्बुद्धस्स पटिसत्तु हुत्वा महाविनासं पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव आचरियं पच्चक्खाय मम पटिसत्तु हुत्वा विनासं पापुणाति, पुब्बेपि पत्तोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गन्धब्बकुले निब्बत्ति, ‘‘गुत्तिलकुमारो’’तिस्स नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो गन्धब्बसिप्पे निप्फत्तिं पत्वा गुत्तिलगन्धब्बो नाम सकलजम्बुदीपे अग्गगन्धब्बो अहोसि. सो दाराभरणं अकत्वा अन्धे मातापितरो पोसेसि. तदा बाराणसिवासिनो वाणिजा वणिज्जाय उज्जेनिनगरं गन्त्वा उस्सवे घुट्ठे छन्दकं संहरित्वा बहुं मालागन्धविलेपनञ्च खज्जभोज्जादीनि च आदाय कीळनट्ठाने सन्निपतित्वा ‘‘वेतनं दत्वा एकं गन्धब्बं आनेथा’’ति आहंसु. तेन च समयेन उज्जेनियं मूसिलो नाम जेट्ठगन्धब्बो होति, ते तं पक्कोसापेत्वा अत्तनो गन्धब्बं कारेसुं.
मूसिलो वीणं वादन्तो वीणं उत्तममुच्छनाय मुच्छित्वा वादेसि. तेसं गुत्तिलगन्धब्बस्स गन्धब्बे जातपरिचयानं तस्स गन्धब्बं किलञ्जकण्डूवनं विय हुत्वा उपट्ठासि, एकोपि पहट्ठाकारं न दस्सेसि. मूसिलो तेसु तुट्ठाकारं अदस्सेन्तेसु ‘‘अतिखरं कत्वा वादेमि मञ्ञे’’ति मज्झिममुच्छनाय मुच्छित्वा मज्झिमसरेन वादेसि, ते तत्थपि मज्झत्ताव अहेसुं. अथ सो ‘‘इमे न किञ्चि जानन्ति मञ्ञे’’ति सयम्पि अजाननको विय हुत्वा तन्तियो सिथिले वादेसि, ते तत्थपि न किञ्चि आहंसु. अथ ने मूसिलो ‘‘अम्भो वाणिजा, किं नु खो मयि वीणं वादेन्ते तुम्हे न तुस्सथा’’ति. ‘‘किं पन त्वं वीणं वादेसि, मयञ्हि ‘अयं वीणं मुच्छेती’ति सञ्ञं अकरिम्हा’’ति. ‘‘किं पन तुम्हे मया उत्तरितरं आचरियं जानाथ, उदाहु अत्तनो अजाननभावेन न तुस्सथा’’ति. वाणिजा ‘‘बाराणसियं गुत्तिलगन्धब्बस्स वीणासद्दं सुतपुब्बानं तव वीणासद्दो इत्थीनं दारके तोसापनसद्दो विय होती’’ति आहंसु. ‘‘तेन हि, हन्द, तुम्हेहि दिन्नपरिब्बयं पटिग्गण्हथ, न मय्हं एतेनत्थो, अपिच खो पन बाराणसिं गच्छन्ता मं गण्हित्वा गच्छेय्याथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा गमनकाले तं आदाय बाराणसिं गन्त्वा तस्स ‘‘एतं गुत्तिलस्स वसनट्ठान’’न्ति आचिक्खित्वा सकसकनिवेसनं अगमिंसु.
मूसिलो बोधिसत्तस्स गेहं पविसित्वा लग्गेत्वा ठपितं बोधिसत्तस्स जातिवीणं दिस्वा गहेत्वा वादेसि, अथ बोधिसत्तस्स मातापितरो अन्धभावेन तं अपस्सन्ता ‘‘मूसिका मञ्ञे वीणं खादन्ती’’ति सञ्ञाय ‘‘सुसू’’ति आहंसु. तस्मिं काले मूसिलो वीणं ठपेत्वा बोधिसत्तस्स मातापितरो वन्दित्वा ‘‘कुतो आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘आचरियस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हितुं उज्जेनितो आगतोम्ही’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति वुत्ते ‘‘कहं आचरियो’’ति पुच्छित्वा ‘‘विप्पवुत्थो, तात, अज्ज आगमिस्सती’’ति सुत्वा तत्थेव निसीदित्वा बोधिसत्तं आगतं दिस्वा तेन कतपटिसन्थारो अत्तनो आगतकारणं आरोचेसि. बोधिसत्तो अङ्गविज्जापाठको, सो तस्स असप्पुरिसभावं ञत्वा ‘‘गच्छ तात, नत्थि तव सिप्प’’न्ति पटिक्खिपि. सो बोधिसत्तस्स मातापितूनं पादे गहेत्वा उपकारं करोन्तो ते आराधेत्वा ‘‘सिप्पं मे दापेथा’’ति याचि. बोधिसत्तो मातापितूहि पुनप्पुनं वुच्चमानो ते अतिक्कमितुं असक्कोन्तो सिप्पं अदासि. सो बोधिसत्तेनेव सद्धिं राजनिवेसनं गच्छति. राजा तं दिस्वा ‘‘को एस, आचरिया’’ति पुच्छि. ‘‘मय्हं अन्तेवासिको, महाराजा’’ति. सो अनुक्कमेन रञ्ञो विस्सासिको अहोसि. बोधिसत्तो आचरियमुट्ठिं अकत्वा अत्तनो जानननियामेन सब्बं सिप्पं सिक्खापेत्वा ‘‘निट्ठितं ते, तात, सिप्प’’न्ति आह.
सो चिन्तेसि – ‘‘मय्हं सिप्पं पगुणं, इदञ्च बाराणसिनगरं सकलजम्बुदीपे अग्गनगरं, आचरियोपि महल्लको, इधेव मया वसितुं वट्टती’’ति. सो आचरियं आह – ‘‘आचरिय अहं राजानं उपट्ठहिस्सामी’’ति. आचरियो ‘‘साधु, तात, रञ्ञो आरोचेस्सामी’’ति गन्त्वा ‘‘अम्हाकं अन्तेवासिको देवं उपट्ठातुं इच्छति, देय्यधम्ममस्स जानाथा’’ति रञ्ञो आरोचेत्वा रञ्ञा ‘‘तुम्हाकं देय्यधम्मतो उपड्ढं लभिस्सती’’ति वुत्ते तं पवत्तिं मूसिलस्स आरोचेसि. मूसिलो ‘‘अहं तुम्हेहि समकञ्ञेव लभन्तो उपट्ठहिस्सामि, न अलभन्तो’’ति आह. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘ननु अहं तुम्हाकं जाननसिप्पं सब्बं जानामी’’ति? ‘‘आम, जानासी’’ति. ‘‘एवं सन्ते कस्मा मय्हं उपड्ढं देती’’ति? बोधिसत्तो रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘यदि एवं तुम्हेहि समकं सिप्पं दस्सेतुं सक्कोन्तो समकं लभिस्सती’’ति आह. बोधिसत्तो रञ्ञो वचनं तस्स आरोचेत्वा तेन ‘‘साधु दस्सेस्सामी’’ति वुत्ते रञ्ञो तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘साधु दस्सेतु, कतरदिवसं साकच्छा होतू’’ति वुत्ते ‘‘इतो सत्तमे दिवसे होतु, महाराजा’’ति आह.
राजा मूसिलं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं आचरियेन सद्धिं साकच्छं करिस्ससी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, देवा’’ति वुत्ते ‘‘आचरियेन सद्धिं विग्गहो नाम न वट्टति, मा करी’’ति वारियमानोपि ‘‘अलं, महाराज, होतुयेव मे आचरियेन सद्धिं सत्तमे दिवसे साकच्छा, कतरस्स जानिभावं जानिस्सामा’’ति आह. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ‘‘इतो किर सत्तमे दिवसे आचरियगुत्तिलो च अन्तेवासिकमूसिलो च राजद्वारे अञ्ञमञ्ञं साकच्छं कत्वा सिप्पं दस्सेस्सन्ति, नागरा सन्निपतित्वा सिप्पं पस्सन्तू’’ति भेरिं चरापेसि.
बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘अयं मूसिलो दहरो तरुणो, अहं महल्लको परिहीनथामो, महल्लकस्स किरिया नाम न सम्पज्जति. अन्तेवासिके नाम पराजितेपि विसेसो नत्थि, अन्तेवासिकस्स पन जये सति पत्तब्बलज्जतो अरञ्ञं पविसित्वा मरणं वरतर’’न्ति. सो अरञ्ञं पविसित्वा मरणभयेन निवत्तति, लज्जाभयेन गच्छति. एवमस्स गमनागमनं करोन्तस्सेव छ दिवसा अतिक्कन्ता, तिणानि मतानि, जङ्घमग्गो निब्बत्ति. तस्मिं खणे सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को आवज्जमानो तं कारणं ञत्वा ‘‘गुत्तिलगन्धब्बो अन्तेवासिकस्स भयेन अरञ्ञे महादुक्खं अनुभोति, एतस्स मया अवस्सयेन भवितुं वट्टती’’ति वेगेन गन्त्वा बोधिसत्तस्स पुरतो ठत्वा ‘‘आचरिय, कस्मा अरञ्ञं पविट्ठोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘कोसि त्व’’न्ति वुत्ते ‘‘सक्कोहमस्मी’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘अहं खो, देवराज, अन्तेवासिकतो पराजयभयेन अरञ्ञं पविट्ठो’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१८६. ‘‘सत्ततन्तिं सुमधुरं, रामणेय्यं अवाचयिं;
सो मं रङ्गम्हि अव्हेति, सरणं मे होति कोसिया’’ति.
तस्सत्थो – अहं, देवराज, मूसिलं नाम अन्तेवासिकं सत्ततन्तिं सुमधुरं रामणेय्यं वीणं अत्तनो जानननियामेन सिक्खापेसिं, सो मं इदानि रङ्गमण्डले पक्कोसति, तस्स मे त्वं, कोसियगोत्त, सरणं होहीति.
सक्को तस्स वचनं सुत्वा ‘‘मा भायि, अहं ते ताणञ्च लेणञ्चा’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
१८७. ‘‘अहं तं सरणं सम्म, अहमाचरियपूजको;
न तं जयिस्सति सिस्सो, सिस्समाचरिय जेस्ससी’’ति.
तत्थ अहं तं सरणन्ति अहं सरणं अवस्सयो पतिट्ठा हुत्वा तं तायिस्सामि. सम्माति पियवचनमेतं. सिस्समाचरिय, जेस्ससीति, आचरिय, त्वं वीणं वादयमानो सिस्सं जिनिस्ससि. अपिच त्वं वीणं वादेन्तो एकं तन्तिं छिन्दित्वा छ वादेय्यासि, वीणाय ते पकतिसद्दो भविस्सति. मूसिलोपि तन्तिं छिन्दिस्सति, अथस्स वीणाय सद्दो न भविस्सति. तस्मिं खणे सो पराजयं पापुणिस्सति. अथस्स पराजयभावं ञत्वा दुतियम्पि ततियम्पि चतुत्थम्पि पञ्चमम्पि सत्तमम्पि तन्तिं छिन्दित्वा सुद्धदण्डकमेव वादेय्यासि, छिन्नतन्तिकोटीहि सरो निक्खमित्वा सकलं द्वादसयोजनिकं बाराणसिनगरं छादेत्वा ठस्सतीति.
एवं वत्वा सक्को बोधिसत्तस्स तिस्सो पासकघटिका दत्वा एवमाह – ‘‘वीणासद्देनेव पन सकलनगरे छादिते इतो एकं पासकघटिकं आकासे खिपेय्यासि, अथ ते पुरतो ओतरित्वा तीणि अच्छरासतानि नच्चिस्सन्ति. तासं नच्चनकाले च दुतियं खिपेय्यासि, अथापरानिपि तीणि सतानि ओतरित्वा तव वीणाधुरे नच्चिस्सन्ति. ततो ततियं खिपेय्यासि, अथापरानि तीणि सतानि ओतरित्वा रङ्गमण्डले नच्चिस्सन्ति. अहम्पि ते सन्तिकं आगमिस्सामि, गच्छ मा भायी’’ति बोधिसत्तं अस्सासेसि. बोधिसत्तो पुब्बण्हसमये गेहं अगमासि. नागरा राजद्वारसमीपे मण्डपं कत्वा रञ्ञो आसनं पञ्ञपेसुं. राजा पासादा ओतरित्वा अलङ्कतमण्डपे पल्लङ्कमज्झे निसीदि, द्वादससहस्सा अलङ्कतित्थियो अमच्चब्राह्मणगहपतिकादयो च राजानं परिवारयिंसु, सब्बे नागरा सन्निपतिंसु, राजङ्गणे चक्कातिचक्के मञ्चातिमञ्चे बन्धिंसु.
बोधिसत्तोपि न्हातानुलित्तो नानग्गरसभोजनं भुञ्जित्वा वीणं गाहापेत्वा अत्तनो पञ्ञत्तासने निसीदि. सक्को अदिस्समानकायेन आगन्त्वा आकासे अट्ठासि, बोधिसत्तोयेव नं पस्सति. मूसिलोपि आगन्त्वा अत्तनो आसने निसीदि. महाजनो परिवारेसि, आदितोव द्वेपि समसमं वादयिंसु. महाजनो द्विन्नम्पि वादितेन तुट्ठो उक्कुट्ठिसहस्सानि पवत्तेसि. सक्को आकासे ठत्वा बोधिसत्तञ्ञेव सावेन्तो ‘‘एकं तन्तिं छिन्दा’’ति आह. बोधिसत्तो तन्तिं छिन्दि, सा छिन्नापि छिन्नकोटिया सरं मुञ्चतेव, देवगन्धब्बं विय वत्तति. मूसिलोपि तन्तिं छिन्दि, ततो सद्दो न निक्खमि. आचरियो दुतियम्पि छिन्दि …पे… सत्तमम्पि छिन्दि. सुद्धदण्डकं वादेन्तस्स सद्दो नगरं छादेत्वा अट्ठासि. चेलुक्खेपसहस्सानि चेव उक्कुट्ठिसहस्सानि च पवत्तयिंसु. बोधिसत्तो एकं पासकं आकासे खिपि, तीणि अच्छरासतानि ओतरित्वा नच्चिंसु. एवं दुतिये च ततिये च खित्ते तीणि तीणि अच्छरासतानि ओतरित्वा वुत्तनयेनेव नच्चिंसु.
तस्मिं खणे राजा महाजनस्स इङ्गितसञ्ञं अदासि, महाजनो उट्ठाय ‘‘त्वं आचरियेन सद्धिं विरुज्झित्वा ‘समकारं करोमी’ति वायमसि, अत्तनो पमाणं न जानासी’’ति मूसिलं तज्जेत्वा गहितगहितेहेव पासाणदण्डादीहि संचुण्णेत्वा जीवितक्खयं पापेत्वा पादे गहेत्वा सङ्कारट्ठाने छड्डेसि. राजा तुट्ठचित्तो घनवस्सं वस्सापेन्तो विय बोधिसत्तस्स बहुं धनं अदासि, तथा नागरा. सक्को बोधिसत्तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘अहं ते, पण्डित, सहस्सयुत्तं आजञ्ञरथं गाहापेत्वा पच्छा मातलिं पेसेस्सामि, त्वं सहस्सयुत्तं वेजयन्तरथवरं अभिरुय्ह देवलोकं आगच्छेय्यासी’’ति वत्वा पक्कामि.
अथ नं गन्त्वा पण्डुकम्बलसिलायं निसिन्नं ‘‘कहं गतात्थ, महाराजा’’ति देवधीतरो पुच्छिंसु. सक्को तासं तं कारणं वित्थारेन कथेत्वा बोधिसत्तस्स सीलञ्च गुणञ्च वण्णेसि. देवधीतरो ‘‘महाराज, मयम्पि आचरियं दट्ठुकामा, इध नं आनेही’’ति आहंसु. सक्को मातलिं आमन्तेत्वा ‘‘तात, देवच्छरा गुत्तिलगन्धब्बं दट्ठुकामा, गच्छ नं वेजयन्तरथे निसीदापेत्वा आनेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति गन्त्वा बोधिसत्तं आनेसि. सक्को बोधिसत्तेन सद्धिं सम्मोदित्वा ‘‘देवकञ्ञा किर ते, आचरिय, गन्धब्बं सोतुकामा’’ति आह. ‘‘मयं महाराज, गन्धब्बा नाम सिप्पं निस्साय जीवाम, मूलं लभन्ता वादेय्यामा’’ति. ‘‘वादेहि, अहं ते मूलं दस्सामी’’ति. ‘‘न मय्हं अञ्ञेन मूलेनत्थो, इमा पन देवधीतरो अत्तनो अत्तनो कल्याणकम्मं कथेन्तु, एवाहं वादेस्सामी’’ति. अथ नं देवधीतरो आहंसु – ‘‘अम्हेहि कतं कल्याणकम्मं पच्छा तुम्हाकं कथेस्साम, गन्धब्बं करोहि आचरिया’’ति. बोधिसत्तो सत्ताहं देवतानं गन्धब्बं अकासि, तं दिब्बगन्धब्बं अभिभवित्वा पवत्ति. सत्तमे दिवसे आदितो पट्ठाय देवधीतानं कल्याणकम्मं पुच्छि. एकं कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले एकस्स भिक्खुनो उत्तमवत्थं दत्वा सक्कस्स परिचारिका हुत्वा निब्बत्तं अच्छरासहस्सपरिवारं उत्तमवत्थदेवकञ्ञं ‘‘त्वं पुरिमभवे किं कम्मं कत्वा निब्बत्ता’’ति पुच्छि. तस्स पुच्छनाकारो च विस्सज्जना च विमानवत्थुम्हि आगतमेव. वुत्तञ्हि तत्थ –
‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.
‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.
‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
‘‘वत्थुत्तमदायिका नारी, पवरा होति नरेसु नारीसु;
एवं पियरूपदायिका मनापं, दिब्बं सा लभते उपेच्च ठानं.
‘‘तस्सा मे पस्स विमानं, अच्छरा कामवण्णिनीहमस्मि;
अच्छरासहस्सस्साहं, पवरा पस्स पुञ्ञानं विपाकं.
‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया.
‘‘तेनम्हि एवं जलितानुभावा;
वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति. (वि. व. ३२९-३३१, ३३३-३३६);
अपरा पिण्डाय चरमानस्स भिक्खुनो पूजनत्थाय पुप्फानि अदासि, अपरा ‘‘चेतिये गन्धपञ्चङ्गुलिकं देथा’’ति गन्धे अदासि, अपरा मधुरानि फलाफलानि अदासि, अपरा उच्छुरसं अदासि, अपरा कस्सपदसबलस्स चेतिये गन्धपञ्चङ्गुलिकं अदासि, अपरा मग्गपटिपन्नानं भिक्खूनं भिक्खुनीनञ्च कुलगेहे वासं उपगतानं सन्तिके धम्मं अस्सोसि, अपरा नावाय उपकट्ठाय वेलाय भुत्तस्स भिक्खुनो उदके ठत्वा उदकं अदासि, अपरा अगारमज्झे वसमाना अक्कोधना हुत्वा सस्सुससुरवत्तं अकासि, अपरा अत्तनो लद्धकोट्ठासतोपि संविभागं कत्वाव परिभुञ्जि, सीलवती च अहोसि, अपरा परगेहे दासी हुत्वा निक्कोधना निम्माना अत्तनो लद्धकोट्ठासतो संविभागं कत्वा देवरञ्ञो परिचारिका हुत्वा निब्बत्ता (वि. व. अट्ठ. ३२८-३३६). एवं सब्बापि गुत्तिलविमानवत्थुस्मिं आगता छत्तिंस देवधीता यं यं कम्मं कत्वा तत्थ निब्बत्ता, सब्बं बोधिसत्तो पुच्छि. तापिस्स अत्तनो कतकम्मं गाथाहियेव कथेसुं. तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, स्वाहं इधागन्त्वा अप्पमत्तकेनपि कम्मेन पटिलद्धदिब्बसम्पत्तियो अस्सोसिं. इतो दानि पट्ठाय मनुस्सलोकं गन्त्वा दानादीनि कुसलकम्मानेव करिस्सामी’’ति वत्वा इमं उदानं उदानेसि –
‘‘स्वागतं वत मे अज्ज, सुप्पभातं सुहुट्ठितं;
यं अद्दसामि देवतायो, अच्छराकामवण्णियो.
‘‘इमासाहं धम्मं सुत्वा, काहामि कुसलं बहुं;
दानेन समचरियाय, संयमेन दमेन च;
स्वाहं तत्थ गमिस्सामि, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’ति. (वि. व. ६१७-६१८);
अथ नं सत्ताहच्चयेन देवराजा मातलिसङ्गाहकं आणापेत्वा रथे निसीदापेत्वा बाराणसिमेव पेसेसि. सो बाराणसिं गन्त्वा देवलोके अत्तना दिट्ठकारणं मनुस्सानं आचिक्खि. ततो पट्ठाय मनुस्सा सउस्साहा पुञ्ञानि कातुं मञ्ञिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मूसिलो देवदत्तो अहोसि, सक्को अनुरुद्धो, राजा आनन्दो, गुत्तिलगन्धब्बो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गुत्तिलजातकवण्णना ततिया.
[२४४] ४. विगतिच्छजातकवण्णना
यं पस्सति न तं इच्छतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं पलायिकं परिब्बाजकं आरब्भ कथेसि. सो किर सकलजम्बुदीपे पटिवादं अलभित्वा सावत्थिं आगन्त्वा ‘‘को मया सद्धिं वादं कातुं समत्थो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ति सुत्वा महाजनपरिवुतो जेतवनं गन्त्वा भगवन्तं चतुपरिसमज्झे धम्मं देसेन्तं पञ्हं पुच्छि. अथस्स सत्था तं विस्सज्जेत्वा ‘‘एकं नाम कि’’न्ति पञ्हं पुच्छि, सो तं कथेतुं असक्कोन्तो उट्ठाय पलायि. निसिन्नपरिसा ‘‘एकपदेनेव वो, भन्ते, परिब्बाजको निग्गहितो’’ति आहंसु. सत्था ‘‘नाहं, उपासका, इदानेवेतं एकपदेनेव निग्गण्हामि, पुब्बेपि निग्गण्हिंयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा दीघरत्तं हिमवन्ते वसि. सो पब्बता ओरुय्ह एकं निगमगामं निस्साय गङ्गानिवत्तने पण्णसालायं वासं कप्पेसि. अथेको परिब्बाजको सकलजम्बुदीपे पटिवादं अलभित्वा तं निगमं पत्वा ‘‘अत्थि नु खो कोचि मया सद्धिं वादं कातुं समत्थो’’ति पुच्छित्वा ‘‘अत्थी’’ति बोधिसत्तस्स आनुभावं सुत्वा महाजनपरिवुतो तस्स वसनट्ठानं गन्त्वा पटिसन्थारं कत्वा निसीदि. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘वण्णगन्धपरिभावितं गङ्गापानीयं पिविस्सती’’ति पुच्छि. परिब्बाजको वादेन ओत्थरन्तो ‘‘का गङ्गा, वालुका गङ्गा, उदकं गङ्गा, ओरिमतीरं गङ्गा, पारिमतीरं गङ्गा’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘त्वं पन, परिब्बाजक, ठपेत्वा उदकं वालुकं ओरिमतीरं पारिमतीरञ्च कहं गङ्गं लभिस्ससी’’ति आह. परिब्बाजको अप्पटिभानो हुत्वा उट्ठाय पलायि. तस्मिं पलाते बोधिसत्तो निसिन्नपरिसाय धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अवोच –
१८८. ‘‘यं पस्सति न तं इच्छति, यञ्च न पस्सति तं किरिच्छति;
मञ्ञामि चिरं चरिस्सति, न हि तं लच्छति यं स इच्छति.
१८९. ‘‘यं लभति न तेन तुस्सति, यञ्च पत्थेति लद्धं हीळेति;
इच्छा हि अनन्तगोचरा, विगतिच्छान नमो करोमसे’’ति.
तत्थ यं पस्सतीति यं उदकादिं पस्सति, तं गङ्गाति न इच्छति. यञ्च न पस्सतीति यञ्च उदकादिविनिमुत्तं गङ्गं न पस्सति, तं किरिच्छति. मञ्ञामि चिरं चरिस्सतीति अहं एवं मञ्ञामि – अयं परिब्बाजको एवरूपं गङ्गं परियेसन्तो चिरं चरिस्सति. यथा वा उदकादिविनिमुत्तं गङ्गं, एवं रूपादिविनिमुत्तं अत्तानम्पि परियेसन्तो संसारे चिरं चरिस्सति. न हि तं लच्छतीति चिरं चरन्तोपि यं तं एवरूपं गङ्गं वा अत्तानं वा इच्छति, तं न लच्छति. यं लभतीति यं उदकं वा रूपादिं वा लभति, तेन न तुस्सति. यञ्च पत्थेति लद्धं हीळेतीति एवं लद्धेन अतुस्सन्तो यं यं सम्पत्तिं पत्थेति, तं तं लभित्वा ‘‘किं एताया’’ति हीळेति अवमञ्ञति. इच्छा हि अनन्तगोचराति लद्धं हीळेत्वा अञ्ञमञ्ञं आरम्मणं इच्छनतो अयं इच्छा नाम तण्हा अनन्तगोचरा. विगतिच्छान नमो करोमसेति तस्मा ये विगतिच्छा बुद्धादयो, तेसं मयं नमक्कारं करोमाति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा परिब्बाजको एतरहि परिब्बाजको अहोसि, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
विगतिच्छजातकवण्णना चतुत्था.
[२४५] ५. मूलपरियायजातकवण्णना
कालो घसति भूतानीति इदं सत्था उक्कट्ठं निस्साय सुभगवने विहरन्तो मूलपरियायसुत्तन्तं आरब्भ कथेसि. तदा किर पञ्चसता ब्राह्मणा तिण्णं वेदानं पारगू सासने पब्बजित्वा तीणि पिटकानि उग्गण्हित्वा मानमदमत्ता हुत्वा ‘‘सम्मासम्बुद्धोपि तीणेव पिटकानि जानाति, मयम्पि तानि जानाम, एवं सन्ते किं तस्स अम्हेहि नानाकरण’’न्ति बुद्धुपट्ठानं न गच्छन्ति, पटिपक्खा हुत्वा चरन्ति.
अथेकदिवसं सत्था तेसु आगन्त्वा अत्तनो सन्तिके निसिन्नेसु अट्ठहि भूमीहि पटिमण्डेत्वा मूलपरियायसुत्तन्तं कथेसि, ते न किञ्चि सल्लक्खेसुं. अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘मयं अम्हेहि सदिसा पण्डिता नत्थी’ति मानं करोम, इदानि पन न किञ्चि जानाम, बुद्धेहि सदिसो पण्डितो नाम नत्थि, अहो बुद्धगुणा नामा’’ति. ते ततो पट्ठाय निहतमाना हुत्वा उद्धटदाठा विय सप्पा निब्बिसेवना जाता. सत्था उक्कट्ठायं यथाभिरन्तं विहरित्वा वेसालिं गन्त्वा गोतमकचेतिये गोतमकसुत्तन्तं नाम कथेसि, दससहस्सिलोकधातु कम्पि, तं सुत्वा ते भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसु. मूलपरियायसुत्तन्तपरियोसाने पन सत्थरि उक्कट्ठायं विहरन्तेयेव भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, अहो बुद्धानं आनुभावो, ते नाम ब्राह्मणपब्बजिता तथा मानमदमत्ता भगवता मूलपरियायदेसनाय निहतमाना कता’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपाहं इमे एवं मानपग्गहितसिरे विचरन्ते निहतमाने अकासिंयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेसि. ते पञ्चसतापि निट्ठितसिप्पा सिप्पे अनुयोगं दत्वा ‘‘यत्तकं मयं जानाम, आचरियोपि तत्तकमेव, विसेसो नत्थी’’ति मानत्थद्धा हुत्वा आचरियस्स सन्तिकं न गच्छन्ति, वत्तपटिवत्तं न करोन्ति. ते एकदिवसं आचरिये बदरिरुक्खमूले निसिन्ने तं वम्भेतुकामा बदरिरुक्खं नखेन आकोटेत्वा ‘‘निस्सारोवायं रुक्खो’’ति आहंसु. बोधिसत्तो अत्तनो वम्भनभावं ञत्वा अन्तेवासिके ‘‘एकं वो पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति आह. ते हट्ठतुट्ठा ‘‘वदेथ, कथेस्सामा’’ति. आचरियो पञ्हं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१९०. ‘‘कालो घसति भूतानि, सब्बानेव सहत्तना;
यो च कालघसो भूतो, स भूतपचनिं पची’’ति.
तत्थ कालोति पुरेभत्तकालोपि पच्छाभत्तकालोपीति एवमादि. भूतानीति सत्ताधिवचनमेतं, न कालो भूतानं चम्ममंसादीनि लुञ्चित्वा खादति, अपिच खो नेसं आयुवण्णबलानि खेपेन्तो योब्बञ्ञं मद्दन्तो आरोग्यं विनासेन्तो घसति खादतीति वुच्चति. एवं घसन्तो च न किञ्चि वज्जेति, सब्बानेव घसति. न केवलञ्च भूतानेव, अपिच खो सहत्तना अत्तानम्पि घसति, पुरेभत्तकालो पच्छाभत्तकालं न पापुणाति. एस नयो पच्छाभत्तकालादीसु. यो च कालघसो भूतोति खीणासवस्सेतं अधिवचनं. सो हि अरियमग्गेन आयतिं पटिसन्धिकालं खेपेत्वा खादित्वा ठितत्ता ‘‘कालघसो भूतो’’ति वुच्चति. स भूतपचनिं पचीति सो यायं तण्हा अपायेसु भूते पचति, तं ञाणग्गिना पचि दहि भस्ममकासि, तेन ‘‘भूतपचनिं पची’’ति वुच्चति. ‘‘पजनि’’न्तिपि पाठो, जनिकं निब्बत्तकिन्ति अत्थो.
इमं पञ्हं सुत्वा माणवेसु एकोपि जानितुं समत्थो नाम नाहोसि. अथ ने बोधिसत्तो ‘‘मा खो तुम्हे ‘अयं पञ्हो तीसु वेदेसु अत्थी’ति सञ्ञं अकत्थ, तुम्हे ‘यमहं जानामि, तं सब्बं जानामा’ति मञ्ञमाना मं बदरिरुक्खसदिसं करोथ, मम तुम्हेहि अञ्ञातस्स बहुनो जाननभावं न जानाथ, गच्छथ सत्तमे दिवसे कालं दम्मि, एत्तकेन कालेन इमं पञ्हं चिन्तेथा’’ति. ते बोधिसत्तं वन्दित्वा अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा सत्ताहं चिन्तेत्वापि पञ्हस्स नेव अन्तं, न कोटिं पस्सिंसु. ते सत्तमदिवसे आचरियस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा निसीदित्वा ‘‘किं, भद्रमुखा, जानित्थ पञ्ह’’न्ति वुत्ते ‘‘न जानामा’’ति वदिंसु. अथ बोधिसत्तो ते गरहमानो दुतियं गाथमाह –
१९१. ‘‘बहूनि नरसीसानि, लोमसानि ब्रहानि च;
गीवासु पटिमुक्कानि, कोचिदेवेत्थ कण्णवा’’ति.
तस्सत्थो – बहूनि नरानं सीसानि दिस्सन्ति, सब्बानि च तानि लोमसानि, सब्बानि महन्तानि गीवासुयेव ठपितानि, न तालफलं विय हत्थेन गहितानि, नत्थि तेसं इमेहि धम्मेहि नानाकरणं. एत्थ पन कोचिदेव कण्णवाति अत्तानं सन्धायाह. कण्णवाति पञ्ञवा, कण्णछिद्दं पन न कस्सचि नत्थि. इति ते माणवके ‘‘कण्णछिद्दमत्तमेव तुम्हाकं बालानं अत्थि, न पञ्ञा’’ति गरहित्वा पञ्हं विस्सज्जेसि. ते सुत्वा – ‘‘अहो आचरिया नाम महन्ता’’ति खमापेत्वा निहतमाना बोधिसत्तं उपट्ठहिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पञ्चसता माणवका इमे भिक्खू अहेसुं, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मूलपरियायजातकवण्णना पञ्चमा.
[२४६] ६. बालोवादजातकवण्णना
हन्त्वा छेत्वा वधित्वा चाति इदं सत्था वेसालिं उपनिस्साय कूटागारसालायं विहरन्तो सीहसेनापतिं आरब्भ कथेसि. सो हि भगवन्तं सरणं गन्त्वा निमन्तेत्वा पुनदिवसे समंसकभत्तं अदासि. निगण्ठा तं सुत्वा कुपिता अनत्तमना तथागतं विहेठेतुकामा ‘‘समणो गोतमो जानं उद्दिस्सकतं मंसं भुञ्जती’’ति अक्कोसिंसु. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, निगण्ठो नाटपुत्तो ‘समणो गोतमो जानं उद्दिस्सकतं मंसं भुञ्जती’ति सद्धिं परिसाय अक्कोसन्तो आहिण्डती’’ति. तं सुत्वा सत्था ‘‘न, भिक्खवे, निगण्ठो नाटपुत्तो इदानेव मं उद्दिस्सकतमंसखादनेन गरहति, पुब्बेपि गरहियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय हिमवन्ततो बाराणसिं गन्त्वा पुनदिवसे नगरं भिक्खाय पाविसि. अथेको कुटुम्बिको ‘‘तापसं विहेठेस्सामी’’ति घरं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा मच्छमंसेन परिविसित्वा भत्तकिच्चावसाने एकमन्तं निसीदित्वा ‘‘इमं मंसं तुम्हेयेव उद्दिस्स पाणे मारेत्वा कतं, इदं अकुसलं मा अम्हाकमेव, तुम्हाकम्पि होतू’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१९२. ‘‘हन्त्वा छेत्वा वधित्वा च, देति दानं असञ्ञतो;
एदिसं भत्तं भुञ्जमानो, स पापेन उपलिप्पती’’ति.
तत्थ हन्त्वाति पहरित्वा. छेत्वाति किलमेत्वा. वधित्वाति मारेत्वा. देति दानं असञ्ञतोति असञ्ञतो दुस्सीलो एवं कत्वा दानं देति. एदिसं भत्तं भुञ्जमानो, स पापेन उपलिप्पतीति एदिसं उद्दिस्सकतभत्तं भुञ्जमानो सो समणोपि पापेन उपलिप्पति संयुज्जतियेवाति.
तं सुत्वा बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
१९३. ‘‘पुत्तदारम्पि चे हन्त्वा, देति दानं असञ्ञतो;
भुञ्जमानोपि सप्पञ्ञो, न पापेन उपलिप्पती’’ति.
तत्थ भुञ्जमानोपि सप्पञ्ञोति तिट्ठतु अञ्ञं मंसं, पुत्तदारं वधित्वापि दुस्सीलेन दिन्नं सप्पञ्ञो खन्तिमेत्तादिगुणसम्पन्नो तं भुञ्जमानोपि पापेन न उपलिप्पतीति. एवमस्स बोधिसत्तो धम्मं कथेत्वा उट्ठायासना पक्कामि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कुटुम्बिको निगण्ठो नाटपुत्तो अहोसि, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बालोवादजातकवण्णना छट्ठा.
[२४७] ७. पादञ्जलिजातकवण्णना
अद्धा पादञ्जली सब्बेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लाळुदायीथेरं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि दिवसे द्वे अग्गसावका पञ्हं विनिच्छिनन्ति, भिक्खू पञ्हं सुणन्ता थेरे पसंसन्ति. लाळुदायीथेरो पन परिसन्तरे निसिन्नो ‘‘एते अम्हेहि समं किं जानन्ती’’ति ओट्ठं भञ्जि. तं दिस्वा थेरा उट्ठाय पक्कमिंसु, परिसा भिज्जि. धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो लाळुदायी, द्वे अग्गसावके गरहित्वा ओट्ठं भञ्जी’’ति. तं सुत्वा सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि लाळुदायी ठपेत्वा ओट्ठभञ्जनं ततो उत्तरि अञ्ञं न जानाती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि. रञ्ञो पादञ्जली नाम पुत्तो लालो दन्धपरिसक्कनो अहोसि. अपरभागे राजा कालमकासि. अमच्चा रञ्ञो मतकिच्चानि कत्वा ‘‘तं रज्जे अभिसिञ्चिस्सामा’’ति मन्तयमाना राजपुत्तं पादञ्जलिं आहंसु. बोधिसत्तो पन ‘‘अयं कुमारो लालो दन्धपरिसक्कनो, परिग्गहेत्वा नं अभिसिञ्चिस्सामा’’ति आह. अमच्चा विनिच्छयं सज्जेत्वा कुमारं समीपे निसीदापेत्वा अड्डं विनिच्छिनन्ता न सम्मा विनिच्छिनिंसु. ते अस्सामिकं सामिकं कत्वा कुमारं पुच्छिंसु – ‘‘कीदिसं, कुमार, सुट्ठु अड्डं विनिच्छिनिम्हा’’ति. सो ओट्ठं भञ्जि. बोधिसत्तो ‘‘पण्डितो वत मञ्ञे कुमारो, असम्माविनिच्छितभावो तेन ञातो भविस्सती’’ति मञ्ञमानो पठमं गाथमाह –
१९४. ‘‘अद्धा पादञ्जली सब्बे, पञ्ञाय अतिरोचति;
तथा हि ओट्ठं भञ्जति, उत्तरिं नून पस्सती’’ति.
तस्सत्थो – एकंसेन पादञ्जलिकुमारो सब्बे अम्हे पञ्ञाय अतिरोचति. तथा हि ओट्ठं भञ्जति, नून उत्तरिं अञ्ञं कारणं पस्सतीति.
ते अपरस्मिम्पि दिवसे विनिच्छयं सज्जेत्वा अञ्ञं अड्डं सुट्ठु विनिच्छिनित्वा ‘‘कीदिसं, देव, सुट्ठु विनिच्छिनित’’न्ति पुच्छिंसु. सो पुनपि ओट्ठमेव भञ्जि. अथस्स अन्धबालभावं ञत्वा बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
१९५. ‘‘नायं धम्मं अधम्मं वा, अत्थानत्थञ्च बुज्झति;
अञ्ञत्र ओट्ठनिब्भोगा, नायं जानाति किञ्चन’’न्ति.
अमच्चा पादञ्जलिकुमारस्स लालभावं ञत्वा बोधिसत्तं रज्जे अभिसिञ्चिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पादञ्जली लाळुदायी अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पादञ्जलिजातकवण्णना सत्तमा.
[२४८] ८. किंसुकोपमजातकवण्णना
सब्बेहि किंसुको दिट्ठोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो किंसुकोपमसुत्तन्तं आरब्भ कथेसि. चत्तारो हि भिक्खू तथागतं उपसङ्कमित्वा कम्मट्ठानं याचिंसु, सत्था तेसं कम्मट्ठानं कथेसि. ते कम्मट्ठानं गहेत्वा अत्तनो रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि अगमिंसु. तेसु एको छ फस्सायतनानि परिग्गण्हित्वा अरहत्तं पापुणि, एको पञ्चक्खन्धे, एको चत्तारो महाभूते, एको अट्ठारस धातुयो. ते अत्तनो अत्तनो अधिगतविसेसं सत्थु आरोचेसुं. अथेकस्स भिक्खुनो परिवितक्को उदपादि – ‘‘इमेसं कम्मट्ठानानि नाना, निब्बानं एकं, कथं सब्बेहि अरहत्तं पत्त’’न्ति. सो सत्थारं पुच्छि. सत्था ‘‘किं ते, भिक्खु, किंसुकदिट्ठभातिकेहि नानत्त’’न्ति वत्वा ‘‘इदं नो, भन्ते, कारणं कथेथा’’ति भिक्खूहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तस्स चत्तारो पुत्ता अहेसुं. ते एकदिवसं सारथिं पक्कोसेत्वा ‘‘मयं, सम्म, किंसुकं दट्ठुकामा, किंसुकरुक्खं नो दस्सेही’’ति आहंसु. सारथि ‘‘साधु, दस्सेस्सामी’’ति वत्वा चतुन्नम्पि एकतो अदस्सेत्वा जेट्ठराजपुत्तं ताव रथे निसीदापेत्वा अरञ्ञं नेत्वा ‘‘अयं किंसुको’’ति खाणुककाले किंसुकं दस्सेसि. अपरस्स बहलपलासकाले, अपरस्स पुप्फितकाले, अपरस्स फलितकाले. अपरभागे चत्तारोपि भातरो एकतो निसिन्ना ‘‘किंसुको नाम कीदिसो’’ति कथं समुट्ठापेसुं. ततो एको ‘‘सेय्याथापि झामथूणो’’ति आह. दुतियो ‘‘सेय्यथापि निग्रोधरुक्खो’’ति, ततियो ‘‘सेय्यथापि मंसपेसी’’ति, चतुत्थो ‘‘सेय्यथापि सिरीसो’’ति. ते अञ्ञमञ्ञस्स कथाय अपरितुट्ठा पितु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देव, किंसुको नाम कीदिसो’’ति पुच्छित्वा ‘‘तुम्हेहि किं कथित’’न्ति वुत्ते अत्तना कथितनीहारं रञ्ञो कथेसुं. राजा ‘‘चतूहिपि तुम्हेहि किंसुको दिट्ठो, केवलं वो किंसुकस्स दस्सेन्तो सारथि ‘इमस्मिं काले किंसुको कीदिसो, इमस्मिं कीदिसो’ति विभजित्वा न पुच्छितो, तेन वो कङ्खा उप्पन्ना’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१९६. ‘‘सब्बेहि किंसुको दिट्ठो, किं न्वेत्थ विचिकिच्छथ;
न हि सब्बेसु ठानेसु, सारथी परिपुच्छितो’’ति.
तत्थ न हि सब्बेसु ठानेसु, सारथी परिपुच्छितोति सब्बेहि वो किंसुको दिट्ठो, किं नु तुम्हे एत्थ विचिकिच्छथ, सब्बेसु ठानेसु किंसुकोवेसो, तुम्हेहि पन न हि सब्बेसु ठानेसु सारथि परिपुच्छितो, तेन वो कङ्खा उप्पन्नाति.
सत्था इमं कारणं दस्सेत्वा ‘‘यथा, भिक्खु, ते चत्तारो भातिका विभागं कत्वा अपुच्छितत्ता किंसुके कङ्खं उप्पादेसुं, एवं त्वम्पि इमस्मिं धम्मे कङ्खं उप्पादेसी’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा दुतियं गाथमाह –
१९७. ‘‘एवं सब्बेहि ञाणेहि, येसं धम्मा अजानिता;
ते वे धम्मेसु कङ्खन्ति, किंसुकस्मिंव भातरो’’ति.
तस्सत्थो – यथा ते भातरो सब्बेसु ठानेसु किंसुकस्स अदिट्ठत्ता कङ्खिंसु, एवं सब्बेहि विपस्सनाञाणेहि येसं सब्बे छफस्सायतनखन्धभूतधातुभेदा धम्मा अजानिता, सोतापत्तिमग्गस्स अनधिगतत्ता अप्पटिविद्धा, ते वे तेसु फस्सायतनादिधम्मेसु कङ्खन्ति यथा एकस्मिंयेव किंसुकस्मिं चत्तारो भातरोति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिराजा अहमेव अहोसि’’न्ति.
किंसुकोपमजातकवण्णना अट्ठमा.
[२४९] ९. सालकजातकवण्णना
एकपुत्तको भविस्ससीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं महाथेरं आरब्भ कथेसि. सो किरेकं कुमारकं पब्बाजेत्वा पीळेन्तो तत्थ विहरति. सामणेरो पीळं सहितुं असक्कोन्तो उप्पब्बजि. थेरो गन्त्वा तं उपलापेति ‘‘कुमार, तव चीवरं तवेव भविस्सति पत्तोपि, मम सन्तकं पत्तचीवरम्पि तवेव भविस्सति, एहि पब्बजाही’’ति. सो ‘‘नाहं पब्बजिस्सामी’’ति वत्वापि पुनप्पुनं वुच्चमानो पब्बजि. अथ नं पब्बजितदिवसतो पट्ठाय पुन थेरो विहेठेसि. सो पीळं असहन्तो पुन उप्पब्बजित्वा अनेकवारं याचन्तेपि तस्मिं ‘‘त्वं नेव मं सहसि, न विना वत्तितुं सक्कोसि, गच्छ न पब्बजिस्सामी’’ति न पब्बजि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, सुहदयो वत सो दारको महाथेरस्स आसयं ञत्वा न पब्बजी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस सुहदयो, पुब्बेपि सुहदयोव, एकवारं एतस्स दोसं दिस्वा न पुन उपगच्छी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कुटुम्बिककुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो धञ्ञविक्कयेन जीविकं कप्पेसि. अञ्ञतरोपि अहितुण्डिको एकं मक्कटं सिक्खापेत्वा ओसधं गाहापेत्वा तेन सप्पं कीळापेन्तो जीविकं कप्पेसि. सो बाराणसियं उस्सवे घुट्ठे उस्सवं कीळितुकामो ‘‘इमं मा पमज्जी’’ति तं मक्कटं तस्स धञ्ञवाणिजस्स हत्थे ठपेत्वा उस्सवं कीळित्वा सत्तमे दिवसे तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘कहं मक्कटो’’ति पुच्छि. मक्कटो सामिकस्स सद्दं सुत्वाव धञ्ञापणतो वेगेन निक्खमि. अथ नं सो वेळुपेसिकाय पिट्ठियं पोथेत्वा आदाय उय्यानं गन्त्वा एकमन्ते बन्धित्वा निद्दं ओक्कमि. मक्कटो तस्स निद्दायनभावं ञत्वा अत्तनो बन्धनं मोचेत्वा पलायित्वा अम्बरुक्खं आरुय्ह अम्बपक्कं खादित्वा अट्ठिं अहितुण्डिकस्स सरीरे पातेसि. सो पबुज्झित्वा उल्लोकेन्तो तं दिस्वा ‘‘मधुरवचनेन नं वञ्चेत्वा रुक्खा ओतारेत्वा गण्हिस्सामी’’ति तं उपलापेन्तो पठमं गाथमाह –
१९८. ‘‘एकपुत्तको भविस्ससि, त्वञ्च नो हेस्ससि इस्सरो कुले;
ओरोह दुमस्मा सालक, एहि दानि घरकं वजेमसे’’ति.
तस्सत्थो – त्वं मय्हं एकपुत्तको भविस्ससि, कुले च मे भोगानं इस्सरो, एतम्हा रुक्खा ओतर, एहि अम्हाकं घरं गमिस्साम. सालकाति नामेन आलपन्तो आह.
तं सुत्वा मक्कटो दुतियं गाथमाह –
१९९. ‘‘ननु मं सुहदयोति मञ्ञसि, यञ्च मं हनसि वेळुयट्ठिया;
पक्कम्बवने रमामसे, गच्छ त्वं घरकं यथासुख’’न्ति.
तत्थ ननु मं सुहदयोति मञ्ञसीति ननु त्वं मं ‘‘सुहदयो’’ति मञ्ञसि, ‘‘सुहदयो अय’’न्ति मञ्ञसीति अत्थो. यञ्च मं हनसि वेळुयट्ठियाति यं मं एवं अतिमञ्ञसि, यञ्च वेळुपेसिकाय हनसि, तेनाहं नागच्छामीति दीपेति. अथ नं ‘‘मयं इमस्मिं पक्कम्बवने रमामसे, गच्छ त्वं घरकं यथासुख’’न्ति वत्वा उप्पतित्वा वनं पाविसि. अहितुण्डिकोपि अनत्तमनो अत्तनो गेहं अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मक्कटो सामणेरो अहोसि, अहितुण्डिको महाथेरो, धञ्ञवाणिजो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सालकजातकवण्णना नवमा.
[२५०] १०. कपिजातकवण्णना
अयं इसी उपसमसंयमे रतोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्स हि कुहकभावो भिक्खूसु पाकटो जातो. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको भिक्खु निय्यानिके बुद्धसासने पब्बजित्वा कुहकवत्तं पूरेती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, एस भिक्खु इदानेव, पुब्बेपि कुहकोयेव, अग्गिमत्तस्स कारणा मक्कटो हुत्वा कोहञ्ञमकासी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पुत्तस्स आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले ब्राह्मणिया मताय पुत्तं अङ्केनादाय हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तम्पि पुत्तं तापसकुमारकं कत्वा पण्णसालाय वासं कप्पेसि. वस्सारत्तसमये अच्छिन्नधारे देवे वस्सन्ते एको मक्कटो सीतपीळितो दन्ते खादन्तो कम्पन्तो विचरति. बोधिसत्तो महन्ते दारुक्खन्धे आहरित्वा अग्गिं कत्वा मञ्चके निपज्जि, पुत्तकोपिस्स पादे परिमज्जमानो निसीदि. सो मक्कटो एकस्स मततापसस्स सन्तकानि वक्कलानि निवासेत्वा च पारुपित्वा च अजिनचम्मं अंसे कत्वा काजकमण्डलुं आदाय इसिवेसेनागन्त्वा पण्णसालद्वारे अग्गिस्स कारणा कुहककम्मं कत्वा अट्ठासि. तापसकुमारको तं दिस्वा ‘‘तात, तापसो एको सीतपीळितो कम्पमानो तिट्ठति, इध नं पक्कोसथ, विसिब्बेस्सती’’ति पितरं आयाचन्तो पठमं गाथमाह –
२००. ‘‘अयं इसी उपसमसंयमे रतो, स तिट्ठति सिसिरभयेन अट्टितो;
हन्द अयं पविसतुमं अगारकं, विनेतु सीतं दरथञ्च केवल’’न्ति.
तत्थ उपसमसंयमे रतोति रागादिकिलेसउपसमे च सीलसंयमे च रतो. स तिट्ठतीति सो तिट्ठति. सिसिरभयेनाति वातवुट्ठिजनितस्स सिसिरस्स भयेन. अट्टितोति पीळितो. पविसतुमन्ति पविसतु इमं. केवलन्ति सकलं अनवसेसं.
बोधिसत्तो पुत्तस्स वचनं सुत्वा उट्ठाय ओलोकेन्तो मक्कटभावं ञत्वा दुतियं गाथमाह –
२०१. ‘‘नायं इसी उपसमसंयमे रतो, कपी अयं दुमवरसाखगोचरो;
सो दूसको रोसको चापि जम्मो, सचे वजेमम्पि दूसेय्यगार’’न्ति.
तत्थ दुमवरसाखगोचरोति दुमवरानं साखगोचरो. सो दूसको रोसको चापि जम्मोति सो एवं गतगतट्ठानस्स दूसनतो दूसको, घट्टनताय रोसको, लामकभावेन जम्मो. सचे वजेति यदि इमं पण्णसालं वजे पविसेय्य, सब्बं उच्चारपस्सावकरणेन च अग्गिदानेन च दूसेय्याति.