२. दुकनिपातो

१. दळ्हवग्गो

[१५१] १. राजोवादजातकवण्णना

दळ्हं दळ्हस्स खिपतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो राजोवादं आरब्भ कथेसि. सो तेसकुणजातके (जा. २.१७.१ आदयो) आवि भविस्सति. एकस्मिं पन दिवसे कोसलराजा एकं अगतिगतं दुब्बिनिच्छयं अड्डं विनिच्छिनित्वा भुत्तपातरासो अल्लहत्थोव अलङ्कतरथं अभिरुय्ह सत्थु सन्तिकं गन्त्वा फुल्लपदुमसस्सिरिकेसु पादेसु निपतित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. अथ नं सत्था एतदवोच – ‘‘हन्द कुतो नु त्वं, महाराज, आगच्छसि दिवा दिवस्सा’’ति. ‘‘भन्ते, अज्ज एकं अगतिगतं दुब्बिनिच्छयं अड्डं विनिच्छिनन्तो ओकासं अलभित्वा इदानि तं तीरेत्वा भुञ्जित्वा अल्लहत्थोव तुम्हाकं उपट्ठानं आगतोम्ही’’ति. सत्था ‘‘महाराज, धम्मेन समेन अड्डविनिच्छयं नाम कुसलं, सग्गमग्गो एस. अनच्छरियं खो पनेतं, यं तुम्हे मादिसस्स सब्बञ्ञुबुद्धस्स सन्तिका ओवादं लभमाना धम्मेन समेन अड्डं विनिच्छिनेय्याथ. एतदेव अच्छरियं, यं पुब्बे राजानो असब्बञ्ञूनम्पि पण्डितानं वचनं सुत्वा धम्मेन समेन अड्डं विनिच्छिनन्ता चत्तारि अगतिगमनानि वज्जेत्वा दस राजधम्मे अकोपेत्वा धम्मेन रज्जं कारेत्वा सग्गपुरं पूरयमाना अगमिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गहेत्वा लद्धगब्भपरिहारो सोत्थिना मातुकुच्छिम्हा निक्खमि. नामग्गहणदिवसे पनस्स ‘‘ब्रह्मदत्तकुमारो’’त्वेव नामं अकंसु. सो अनुपुब्बेन वयप्पत्तो सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्वा पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन समेन रज्जं कारेसि, छन्दादिवसेन अगन्त्वा विनिच्छयं अनुसासि. तस्मिं एवं धम्मेन रज्जं कारेन्ते अमच्चापि धम्मेनेव वोहारं विनिच्छिनिंसु. वोहारेसु धम्मेन विनिच्छयमानेसु कूटड्डकारका नाम नाहेसुं, तेसं अभावा अड्डत्थाय राजङ्गणे उपरवो पच्छिज्जि. अमच्चा दिवसम्पि विनिच्छयट्ठाने निसीदित्वा कञ्चि विनिच्छयत्थाय आगच्छन्तं अदिस्वा उट्ठाय पक्कमन्ति, विनिच्छयट्ठानं छड्डेतब्बभावं पापुणि.

बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘मयि धम्मेन रज्जं कारेन्ते विनिच्छयट्ठानं आगच्छन्ता नाम नत्थि, उपरवो पच्छिज्जि, विनिच्छयट्ठानं छड्डेतब्बभावं पत्तं, इदानि मया अत्तनो अगुणं परियेसितुं वट्टति ‘अयं नाम मे अगुणो’ति सुत्वा तं पहाय गुणेसुयेव वत्तिस्सामी’’ति. ततो पट्ठाय ‘‘अत्थि नु खो मे कोचि अगुणवादी’’ति परिग्गण्हन्तो अन्तोवळञ्जकानं अन्तरे कञ्चि अगुणवादिं अदिस्वा अत्तनो गुणकथमेव सुत्वा ‘‘एते मय्हं भयेनापि अगुणं अवत्वा गुणमेव वदेय्यु’’न्ति बहिवळञ्जनके परिग्गण्हन्तो तत्थापि अदिस्वा अन्तोनगरे परिग्गण्हि. बहिनगरे चतूसु द्वारेसु चतुगामके परिग्गण्हि. तत्थापि कञ्चि अगुणवादिं अदिस्वा अत्तनो गुणकथमेव सुत्वा ‘‘जनपदं परिग्गण्हिस्सामी’’ति अमच्चे रज्जं पटिच्छापेत्वा रथं आरुय्ह सारथिमेव गहेत्वा अञ्ञातकवेसेन नगरा निक्खमित्वा जनपदं परिग्गण्हमानो याव पच्चन्तभूमिं गन्त्वा कञ्चि अगुणवादिं अदिस्वा अत्तनो गुणकथमेव सुत्वा पच्चन्तसीमतो महामग्गेन नगराभिमुखोयेव निवत्ति.

तस्मिं पन काले बल्लिको नाम कोसलराजापि धम्मेन रज्जं कारेन्तो अगुणकथं गवेसन्तो हुत्वा अन्तोवळञ्जकादीसु अगुणवादिं अदिस्वा अत्तनो गुणकथमेव सुत्वा जनपदं परिग्गण्हन्तो तं पदेसं अगमासि. ते उभोपि एकस्मिं निन्नट्ठाने सकटमग्गे अभिमुखा अहेसुं, रथस्स उक्कमनट्ठानं नत्थि. अथ बल्लिकरञ्ञो सारथि बाराणसिरञ्ञो सारथिं ‘‘तव रथं उक्कमापेही’’ति आह. सोपि ‘‘अम्भो सारथि, तव रथं उक्कमापेहि, इमस्मिं रथे बाराणसिरज्जसामिको ब्रह्मदत्तमहाराजा निसिन्नो’’ति आह. इतरोपि नं ‘‘अम्भो सारथि, इमस्मिं रथे कोसलरज्जसामिको बल्लिकमहाराजा निसिन्नो, तव रथं उक्कमापेत्वा अम्हाकं रञ्ञो रथस्स ओकासं देही’’ति आह. बाराणसिरञ्ञो सारथि ‘‘अयम्पि किर राजायेव, किं नु खो कातब्ब’’न्ति चिन्तेन्तो ‘‘अत्थेसो उपायो’’ति वयं पुच्छित्वा ‘‘दहरस्स रथं उक्कमापेत्वा महल्लकस्स ओकासं दापेस्सामी’’ति सन्निट्ठानं कत्वा तं सारथिं कोसलरञ्ञो वयं पुच्छित्वा परिग्गण्हन्तो उभिन्नम्पि समानवयभावं ञत्वा रज्जपरिमाणं बलं धनं यसं जातिं गोत्तं कुलपदेसन्ति सब्बं पुच्छित्वा ‘‘उभोपि तियोजनसतिकस्स रज्जस्स सामिनो समानबलधनयसजातिगोत्तकुलपदेसा’’ति ञत्वा ‘‘सीलवन्तस्स ओकासं दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘भो सारथि, तुम्हाकं रञ्ञो सीलाचारो कीदिसो’’ति पुच्छि. सो ‘‘अयञ्च अयञ्च अम्हाकं रञ्ञो सीलाचारो’’ति अत्तनो रञ्ञो अगुणमेव गुणतो पकासेन्तो पठमं गाथमाह –

१. ‘‘दळ्हं दळ्हस्स खिपति, बल्लिको मुदुना मुदुं;

साधुम्पि साधुना जेति, असाधुम्पि असाधुना;

एतादिसो अयं राजा, मग्गा उय्याहि सारथी’’ति.

तत्थ दळ्हं दळ्हस्स खिपतीति यो दळ्हो होति बलवदळ्हेन पहारेन वा वचनेन वा जिनितब्बो, तस्स दळ्हमेव पहारं वा वचनं वा खिपति. एवं दळ्होव हुत्वा तं जिनातीति दस्सेति. बल्लिकोति तस्स रञ्ञो नामं. मुदुना मुदुन्ति मुदुपुग्गलं सयम्पि मुदु हुत्वा मुदुनाव उपायेन जिनाति. साधुम्पि साधुना जेतीति ये साधू सप्पुरिसा, ते सयम्पि साधु हुत्वा साधुनाव उपायेन जिनाति. असाधुम्पि असाधुनाति ये पन असाधू, ते सयम्पि असाधु हुत्वा असाधुनाव उपायेन जिनातीति दस्सेति. एतादिसो अयं राजाति अयं अम्हाकं कोसलराजा सीलाचारेन एवरूपो. मग्गा उय्याहि सारथीति अत्तनो रथं मग्गा उक्कमापेत्वा उय्याहि, उप्पथेन याहि, अम्हाकं रञ्ञो मग्गं देहीति वदति.

अथ नं बाराणसिरञ्ञो सारथि ‘‘अम्भो, किं पन तया अत्तनो रञ्ञो गुणकथा कथिता’’ति वत्वा ‘‘आमा’’ति वुत्ते ‘‘यदि पन एते गुणाति वदसि, अगुणा पन कीदिसी’’ति वत्वा ‘‘एते ताव अगुणा होन्तु, तुम्हाकं पन रञ्ञो कीदिसो गुणो’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि सुणाही’’ति दुतियं गाथमाह –

२. ‘‘अक्कोधेन जिने कोधं, असाधुं साधुना जिने;

जिने कदरियं दानेन, सच्चेनालिकवादिनं;

एतादिसो अयं राजा, मग्गा उय्याहि सारथी’’ति.

तत्थ एतादिसोति एतेहि ‘‘अक्कोधेन जिने कोध’’न्तिआदिवसेन वुत्तेहि गुणेहि समन्नागतो. अयञ्हि कुद्धं पुग्गलं सयं अक्कोधो हुत्वा अक्कोधेन जिनाति, असाधुं पन सयं साधु हुत्वा साधुनाव उपायेन जिनाति, कदरियं थद्धमच्छरिं सयं दायको हुत्वा दानेन जिनाति. सच्चेनालिकवादिनन्ति मुसावादिं सयं सच्चवादी हुत्वा सच्चेन जिनाति. मग्गा उय्याहि सारथीति, सम्म सारथि, मग्गतो अपगच्छ. एवंविधसीलाचारगुणयुत्तस्स अम्हाकं रञ्ञो मग्गं देहि, अम्हाकं राजा मग्गस्स अनुच्छविकोति.

एवं वुत्ते बल्लिकराजा च सारथि च उभोपि रथा ओतरित्वा अस्से मोचेत्वा रथं अपनेत्वा बाराणसिरञ्ञो मग्गं अदंसु. बाराणसिराजा बल्लिकरञ्ञो ‘‘रञ्ञा नाम इदञ्चिदञ्च कातुं वट्टती’’ति ओवादं दत्वा बाराणसिं गन्त्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपुरं पूरेसि. बल्लिकराजापि तस्स ओवादं गहेत्वा जनपदं परिग्गहेत्वा अत्तनो अगुणवादिं अदिस्वाव सकनगरं गन्त्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपुरमेव पूरेसि.

सत्था कोसलराजस्स ओवादत्थाय इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बल्लिकरञ्ञो सारथि मोग्गल्लानो अहोसि, बल्लिकराजा आनन्दो, बाराणसिरञ्ञो सारथि सारिपुत्तो, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

राजोवादजातकवण्णना पठमा.

[१५२] २. सिङ्गालजातकवण्णना

असमेक्खितकम्मन्तन्ति इदं सत्था कूटागारसालायं विहरन्तो वेसालिवासिकं एकं न्हापितपुत्तं आरब्भ कथेसि. तस्स किर पिता राजूनं राजोरोधानं राजकुमारानं राजकुमारिकानञ्च मस्सुकरणकेससण्ठपनअट्ठपदट्ठपनादीनि सब्बकिच्चानि करोति सद्धो पसन्नो तिसरणगतो समादिन्नपञ्चसीलो, अन्तरन्तरे सत्थु धम्मं सुणन्तो कालं वीतिनामेति. सो एकस्मिं दिवसे राजनिवेसने कम्मं कातुं गच्छन्तो अत्तनो पुत्तं गहेत्वा गतो. सो तत्थ एकं देवच्छरापटिभागं अलङ्कतपटियत्तं लिच्छविकुमारिकं दिस्वा किलेसवसेन पटिबद्धचित्तो हुत्वा पितरा सद्धिं राजनिवेसना निक्खमित्वा ‘‘एतं कुमारिकं लभमानो जीविस्सामि, अलभमानस्स मे एत्थेव मरण’’न्ति आहारुपच्छेदं कत्वा मञ्चकं परिस्सजित्वा निपज्जि.

अथ नं पिता उपसङ्कमित्वा ‘‘तात, अवत्थुम्हि छन्दरागं मा करि, हीनजच्चो त्वं न्हापितपुत्तो, लिच्छविकुमारिका खत्तियधीता जातिसम्पन्ना, न सा तुय्हं अनुच्छविका, अञ्ञं ते जातिगोत्तेहि सदिसं कुमारिकं आनेस्सामी’’ति आह. सो पितु कथं न गण्हि. अथ नं माता भाता भगिनी चूळपिता चूळमाताति सब्बेपि ञातका चेव मित्तसुहज्जा च सन्निपतित्वा सञ्ञापेन्तापि सञ्ञापेतुं नासक्खिंसु. सो तत्थेव सुस्सित्वा परिसुस्सित्वा जीवितक्खयं पापुणि. अथस्स पिता सरीरकिच्चपेतकिच्चानि कत्वा तनुसोको ‘‘सत्थारं वन्दिस्सामी’’ति बहुं गन्धमालाविलेपनं गहेत्वा महावनं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘किं नु खो, उपासक, बहूनि दिवसानि न दिस्ससी’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, उपासक, इदानेव तव पुत्तो अवत्थुस्मिं छन्दरागं उप्पादेत्वा विनासं पापुणि, पुब्बेपि पत्तोयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे सीहयोनियं निब्बत्ति. तस्स छ कनिट्ठभातरो एका च भगिनी अहोसि, सब्बेपि कञ्चनगुहायं वसन्ति. तस्सा पन गुहाय अविदूरे रजतपब्बते एका फलिकगुहा अत्थि, तत्थेको सिङ्गालो वसति. अपरभागे सीहानं मातापितरो कालमकंसु. ते भगिनिं सीहपोतिकं कञ्चनगुहायं ठपेत्वा गोचराय पक्कमित्वा मंसं आहरित्वा तस्सा देन्ति. सो सिङ्गालो तं सीहपोतिकं दिस्वा पटिबद्धचित्तो अहोसि. तस्सा पन मातापितूनं धरमानकाले ओकासं नालत्थ, सो सत्तन्नम्पि तेसं गोचराय पक्कन्तकाले फलिकगुहाय ओतरित्वा कञ्चनगुहाय द्वारं गन्त्वा सीहपोतिकाय पुरतो लोकामिसपटिसंयुत्तं एवरूपं रहस्सकथं कथेसि – ‘‘सीहपोतिके, अहम्पि चतुप्पदो, त्वम्पि चतुप्पदा, त्वं मे पजापती होहि, अहं ते पति भविस्सामि, ते मयं समग्गा सम्मोदमाना वसिस्साम, त्वं इतो पट्ठाय मं किलेसवसेन सङ्गण्हाही’’ति. सा तस्स वचनं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं सिङ्गालो चतुप्पदानं अन्तरे हीनो पटिकुट्ठो चण्डालसदिसो, मयं उत्तमराजकुलसम्मता, एस खो मया सद्धिं असब्भिं अननुच्छविकं कथं कथेति, अहं एवरूपं कथं सुत्वा जीवितेन किं करिस्सामि, नासावातं सन्निरुज्झित्वा मरिस्सामी’’ति. अथस्सा एतदहोसि – ‘‘मय्हं एवमेव मरणं अयुत्तं, भातिका ताव मे आगच्छन्तु, तेसं कथेत्वा मरिस्सामी’’ति. सिङ्गालोपि तस्सा सन्तिका पटिवचनं अलभित्वा ‘‘इदानि एसा मय्हं कुज्झती’’ति दोमनस्सप्पत्तो फलिकगुहायं पविसित्वा निपज्जि.

अथेको सीहपोतको महिंसवारणादीसु अञ्ञतरं वधित्वा मंसं खादित्वा भगिनिया भागं आहरित्वा ‘‘अम्म, मंसं खादस्सू’’ति आह. ‘‘भातिक, नाहं मंसं खादामि, मरिस्सामी’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? सा तं पवत्तिं आचिक्खि. ‘‘इदानि कहं सो सिङ्गालो’’ति च वुत्ते फलिकगुहायं निपन्नं सिङ्गालं ‘‘आकासे निपन्नो’’ति मञ्ञमाना ‘‘भातिक, किं न पस्ससि, एसो रजतपब्बते आकासे निपन्नो’’ति. सीहपोतको तस्स फलिकगुहायं निपन्नभावं अजानन्तो ‘‘आकासे निपन्नो’’ति सञ्ञी हुत्वा ‘‘मारेस्सामि न’’न्ति सीहवेगेन पक्खन्दित्वा फलिकगुहं हदयेनेव पहरि. सो हदयेन फलितेन तत्थेव जीवितक्खयं पत्वा पब्बतपादे पति. अथापरो आगच्छि, सा तस्सपि तथेव कथेसि. सोपि तथेव कत्वा जीवितक्खयं पत्वा पब्बतपादे पति.

एवं छसुपि भातिकेसु मतेसु सब्बपच्छा बोधिसत्तो आगच्छि. सा तस्सपि तं कारणं आरोचेत्वा ‘‘इदानि सो कुहि’’न्ति वुत्ते ‘‘एसो रजतपब्बतमत्थके आकासे निपन्नो’’ति आह. बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘सिङ्गालानं आकासे पतिट्ठा नाम नत्थि, फलिकगुहायं निपन्नको भविस्सती’’ति. सो पब्बतपादं ओतरित्वा छ भातिके मते दिस्वा ‘‘इमे अत्तनो बालताय परिग्गण्हनपञ्ञाय अभावेन फलिकगुहभावं अजानित्वा हदयेन पहरित्वा मता भविस्सन्ति, असमेक्खित्वा अतितुरितं करोन्तानं कम्मं नाम एवरूपं होती’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –

३. ‘‘असमेक्खितकम्मन्तं, तुरिताभिनिपातिनं;

सानि कम्मानि तप्पेन्ति, उण्हंवज्झोहितं मुखे’’ति.

तत्थ असमेक्खितकम्मन्तं, तुरिताभिनिपातिनन्ति यो पुग्गलो यं कम्मं कत्तुकामो होति, तत्थ दोसं असमेक्खित्वा अनुपधारेत्वा तुरितो हुत्वा वेगेनेव तं कम्मं कातुं अभिनिपतति पक्खन्दति पटिपज्जति, तं असमेक्खितकम्मन्तं तुरिताभिनिपातिनं एवं सानि कम्मानि तप्पेन्ति, सोचेन्ति किलमेन्ति. यथा किं? उण्हंवज्झोहितं मुखेति, यथा भुञ्जन्तेन ‘‘इदं सीतलं इदं उण्ह’’न्ति अनुपधारेत्वा उण्हं अज्झोहरणीयं मुखे अज्झोहरितं ठपितं मुखम्पि कण्ठम्पि कुच्छिम्पि दहति सोचेति किलमेति, एवं तथारूपं पुग्गलं सानि कम्मानि तप्पेन्ति.

इति सो सीहो इमं गाथं वत्वा ‘‘मम भातिका अनुपायकुसलताय ‘सिङ्गालं मारेस्सामा’ति अतिवेगेन पक्खन्दित्वा सयं मता, अहं पन एवरूपं अकत्वा सिङ्गालस्स फलिकगुहायं निपन्नस्सेव हदयं फालेस्सामी’’ति सिङ्गालस्स आरोहनओरोहनमग्गं सल्लक्खेत्वा तदभिमुखो हुत्वा तिक्खत्तुं सीहनादं नदि, पथविया सद्धिं आकासं एकनिन्नादं अहोसि. सिङ्गालस्स फलिकगुहायं निपन्नस्सेव सीततसितस्स हदयं फलि, सो तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि.

सत्था ‘‘एवं सो सिङ्गालो सीहनादं सुत्वा जीवितक्खयं पत्तो’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा दुतियं गाथमाह –

४. ‘‘सीहो च सीहनादेन, दद्दरं अभिनादयि;

सुत्वा सीहस्स निग्घोसं, सिङ्गालो दद्दरे वसं;

भीतो सन्तासमापादि, हदयञ्चस्स अप्फली’’ति.

तत्थ सीहोति चत्तारो सीहा – तिणसीहो, पण्डुसीहो, काळसीहो, सुरत्तहत्थपादो केसरसीहोति. तेसु केसरसीहो इध अधिप्पेतो. दद्दरं अभिनादयीति तेन असनिपातसद्दसदिसेन भेरवतरेन सीहनादेन तं रजतपब्बतं अभिनादयि एकनिन्नादं अकासि. दद्दरे वसन्ति फलिकमिस्सके रजतपब्बते वसन्तो. भीतो सन्तासमापादीति मरणभयेन भीतो चित्तुत्रासं आपादि. हदयञ्चस्स अप्फलीति तेन चस्स भयेन हदयं फलीति.

एवं सीहो सिङ्गालं जीवितक्खयं पापेत्वा भातरो एकस्मिं ठाने पटिच्छादेत्वा तेसं मतभावं भगिनिया आचिक्खित्वा तं समस्सासेत्वा यावजीवं कञ्चनगुहायं वसित्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा सिङ्गालो न्हापितपुत्तो अहोसि, सीहपोतिका लिच्छविकुमारिका, छ कनिट्ठभातरो अञ्ञतरथेरा अहेसुं, जेट्ठभातिकसीहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सिङ्गालजातकवण्णना दुतिया.

[१५३] ३. सूकरजातकवण्णना

चतुप्पदो अहं, सम्माति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं महल्लकत्थेरं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि दिवसे रत्तिं धम्मस्सवने वत्तमाने सत्थरि गन्धकुटिद्वारे रमणीये सोपानफलके ठत्वा भिक्खुसङ्घस्स सुगतोवादं दत्वा गन्धकुटिं पविट्ठे धम्मसेनापति सत्थारं वन्दित्वा अत्तनो परिवेणं अगमासि. महामोग्गल्लानोपि परिवेणमेव गन्त्वा मुहुत्तं विस्समित्वा थेरस्स सन्तिकं आगन्त्वा पञ्हं पुच्छि, पुच्छितपुच्छितं धम्मसेनापति गगनतले पुण्णचन्दं उट्ठापेन्तो विय विस्सज्जेत्वा पाकटमकासि. चतस्सोपि परिसा धम्मं सुणमाना निसीदिंसु. तत्थेको महल्लकत्थेरो चिन्तेसि – ‘‘सचाहं इमिस्सा परिसाय मज्झे सारिपुत्तं आलुळेन्तो पञ्हं पुच्छिस्सामि, अयं मे परिसा ‘बहुस्सुतो अय’न्ति ञत्वा सक्कारसम्मानं करिस्सती’’ति परिसन्तरा उट्ठाय थेरं उपसङ्कमित्वा एकमन्तं ठत्वा ‘‘आवुसो सारिपुत्त, मयम्पि तं एकं पञ्हं पुच्छाम, अम्हाकम्पि ओकासं करोहि, देहि मे विनिच्छयं आवेधिकाय वा निवेधिकाय वा निग्गहे वा पग्गहे वा विसेसे वा पटिविसेसे वा’’ति आह. थेरो तं ओलोकेत्वा ‘‘अयं महल्लको इच्छाचारे ठितो तुच्छो न किञ्चि जानाती’’ति तेन सद्धिं अकथेत्वाव लज्जमानो बीजनिं ठपेत्वा आसना ओतरित्वा परिवेणं पाविसि, मोग्गल्लानत्थेरोपि अत्तनो परिवेणमेव अगमासि.

मनुस्सा उट्ठाय ‘‘गण्हथेतं तुच्छमहल्लकं, मधुरधम्मस्सवनं नो सोतुं न अदासी’’ति अनुबन्धिंसु. सो पलायन्तो विहारपच्चन्ते भिन्नपदराय वच्चकुटिया पतित्वा गूथमक्खितो अट्ठासि. मनुस्सा तं दिस्वा विप्पटिसारिनो हुत्वा सत्थु सन्तिकं अगमंसु. सत्था ते दिस्वा ‘‘किं उपासका अवेलाय आगतत्था’’ति पुच्छि, मनुस्सा तमत्थं आरोचेसुं. सत्था ‘‘न खो उपासका इदानेवेस महल्लको उप्पिलावितो हुत्वा अत्तनो बलं अजानित्वा महाबलेहि सद्धिं पयोजेत्वा गूथमक्खितो जातो, पुब्बेपेस उप्पिलावितो हुत्वा अत्तनो बलं अजानित्वा महाबलेहि सद्धिं पयोजेत्वा गूथमक्खितो अहोसी’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सीहो हुत्वा हिमवन्तपदेसे पब्बतगुहाय वासं कप्पेसि. तस्सा अविदूरे एकं सरं निस्साय बहू सूकरा निवासं कप्पेसुं. तमेव सरं निस्साय तापसापि पण्णसालासु वासं कप्पेसुं. अथेकदिवसं सीहो महिंसवारणादीसु अञ्ञतरं वधित्वा यावदत्थं मंसं खादित्वा तं सरं ओतरित्वा पानीयं पिवित्वा उत्तरि. तस्मिं खणे एको थूलसूकरो तं सरं निस्साय गोचरं गण्हाति. सीहो तं दिस्वा ‘‘अञ्ञं एकदिवसं इमं खादिस्सामि, मं खो पन दिस्वा पुन न आगच्छेय्या’’ति तस्स अनागमनभयेन सरतो उत्तरित्वा एकेन पस्सेन गन्तुं आरभि. सूकरो ओलोकेत्वा ‘‘एस मं दिस्वा मम भयेन उपगन्तुं असक्कोन्तो भयेन पलायति, अज्ज मया इमिना सीहेन सद्धिं पयोजेतुं वट्टती’’ति सीसं उक्खिपित्वा तं युद्धत्थाय अव्हयन्तो पठमं गाथमाह –

५. ‘‘चतुप्पदो अहं सम्म, त्वम्पि सम्म चतुप्पदो;

एहि सम्म निवत्तस्सु, किं नु भीतो पलायसी’’ति.

सीहो तस्स कथं सुत्वा ‘‘सम्म सूकर, अज्ज अम्हाकं तया सद्धिं सङ्गामो नत्थि, इतो पन सत्तमे दिवसे इमस्मिंयेव ठाने सङ्गामो होतू’’ति वत्वा पक्कामि. सूकरो ‘‘सीहेन सद्धिं सङ्गामेस्सामी’’ति हट्ठपहट्ठो तं पवत्तिं ञातकानं आरोचेसि. ते तस्स कथं सुत्वा भीततसिता ‘‘इदानि त्वं सब्बेपि अम्हे नासेस्ससि, अत्तनो बलं अजानित्वा सीहेन सद्धिं सङ्गामं कत्तुकामोति, सीहो आगन्त्वा सब्बेपि अम्हे जीवितक्खयं पापेस्सति, साहसिककम्मं मा करी’’ति आहंसु. सोपि भीततसितो ‘‘इदानि किं करोमी’’ति पुच्छि. सूकरा ‘‘सम्म, त्वं एतेसं तापसानं उच्चारभूमिं गन्त्वा पूतिगूथे सत्त दिवसानि सरीरं परिवट्टेत्वा सुक्खापेत्वा सत्तमे दिवसे सरीरं उस्सावबिन्दूहि तेमेत्वा सीहस्स आगमनतो पुरिमतरं गन्त्वा वातयोगं ञत्वा उपरिवाते तिट्ठ, सुचिजातिको सीहो तव सरीरगन्धं घायित्वा तुय्हं जयं दत्वा गमिस्सती’’ति आहंसु. सो तथा कत्वा सत्तमे दिवसे तत्थ अट्ठासि. सीहो तस्स सरीरगन्धं घायित्वा गूथमक्खितभावं ञत्वा ‘‘सम्म सूकर, सुन्दरो ते लेसो चिन्तितो, सचे त्वं गूथमक्खितो नाभविस्स, इधेव तं जीवितक्खयं अपापेस्सं, इदानि पन ते सरीरं नेव मुखेन डंसितुं, न पादेन पहरितुं सक्का, जयं ते दम्मी’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –

६. ‘‘असुचि पूतिलोमोसि, दुग्गन्धो वासि सूकर;

सचे युज्जितुकामोसि, जयं सम्म ददामि ते’’ति.

तत्थ पूतिलोमोति मीळ्हमक्खितत्ता दुग्गन्धलोमो. दुग्गन्धो वासीति अनिट्ठजेगुच्छपटिकूलगन्धो हुत्वा वायसि. जयं, सम्म, ददामि तेति ‘‘तुय्हं जयं देमि, अहं पराजितो, गच्छ त्व’’न्ति वत्वा सीहो ततोव निवत्तित्वा गोचरं गहेत्वा सरे पानीयं पिवित्वा पब्बतगुहमेव गतो. सूकरोपि ‘‘सीहो मे जितो’’ति ञातकानं आरोचेसि. ते भीततसिता ‘‘पुन एकदिवसं आगच्छन्तो सीहो सब्बेव अम्हे जीवितक्खयं पापेस्सती’’ति पलायित्वा अञ्ञत्थ अगमंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सूकरो महल्लको अहोसि, सीहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सूकरजातकवण्णना ततिया.

[१५४] ४. उरगजातकवण्णना

इधूरगानं पवरो पविट्ठोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सेणिभण्डनं आरब्भ कथेसि. कोसलरञ्ञो किर सेवका सेणिपमुखा द्वे महामत्ता अञ्ञमञ्ञं दिट्ठट्ठाने कलहं करोन्ति, तेसं वेरिभावो सकलनगरे पाकटो जातो. ते नेव राजा, न ञातिमित्ता समग्गे कातुं सक्खिंसु. अथेकदिवसं सत्था पच्चूससमये बोधनेय्यबन्धवे ओलोकेन्तो तेसं उभिन्नम्पि सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं दिस्वा पुनदिवसे एककोव सावत्थियं पिण्डाय पविसित्वा तेसु एकस्स गेहद्वारे अट्ठासि. सो निक्खमित्वा पत्तं गहेत्वा सत्थारं अन्तोनिवेसनं पवेसेत्वा आसनं पञ्ञपेत्वा निसीदापेसि. सत्था निसीदित्वा तस्स मेत्ताभावनाय आनिसंसं कथेत्वा कल्लचित्ततं ञत्वा सच्चानि पकासेसि, सो सच्चपरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.

सत्था तस्स सोतापन्नभावं ञत्वा तमेव पत्तं गाहापेत्वा उट्ठाय इतरस्स गेहद्वारं अगमासि. सोपि निक्खमित्वा सत्थारं वन्दित्वा ‘‘पविसथ, भन्ते’’ति घरं पवेसेत्वा निसीदापेसि. इतरोपि पत्तं गहेत्वा सत्थारा सद्धिंयेव पाविसि. सत्था तस्स एकादस मेत्तानिसंसे वण्णेत्वा कल्लचित्ततं ञत्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. इति ते उभोपि सोतापन्ना हुत्वा अञ्ञमञ्ञं अच्चयं दस्सेत्वा खमापेत्वा समग्गा सम्मोदमाना एकज्झासया अहेसुं. तं दिवसञ्ञेव च भगवतो सम्मुखाव एकतो भुञ्जिंसु. सत्था भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा विहारं अगमासि. ते बहूनि मालागन्धविलेपनानि चेव सप्पिमधुफाणितादीनि च आदाय सत्थारा सद्धिंयेव निक्खमिंसु. सत्था भिक्खुसङ्घेन वत्ते दस्सिते सुगतोवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि.

भिक्खू सायन्हसमये धम्मसभायं सत्थु गुणकथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, सत्था अदन्तदमको, ये नाम द्वे महामत्ते चिरं वायममानोपि नेव राजा समग्गे कातुं सक्खि, न ञातिमित्तादयो सक्खिंसु, ते एकदिवसेनेव तथागतेन दमिता’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवाहं इमे द्वे जने समग्गे अकासिं, पुब्बेपेते मया समग्गा कतायेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसियं उस्सवे घोसिते महासमज्जं अहोसि. बहू मनुस्सा चेव देवनागसुपण्णादयो च समज्जदस्सनत्थं सन्निपतिंसु. तत्रेकस्मिं ठाने एको नागो च सुपण्णो च समज्जं पस्समाना एकतो अट्ठंसु. नागो सुपण्णस्स सुपण्णभावं अजानन्तो अंसे हत्थं ठपेसि. सुपण्णो ‘‘केन मे अंसे हत्थो ठपितो’’ति निवत्तित्वा ओलोकेन्तो नागं सञ्जानि. नागोपि ओलोकेन्तो सुपण्णं सञ्जानित्वा मरणभयतज्जितो नगरा निक्खमित्वा नदीपिट्ठेन पलायि. सुपण्णोपि ‘‘तं गहेस्सामी’’ति अनुबन्धि. तस्मिं समये बोधिसत्तो तापसो हुत्वा तस्सा नदिया तीरे पण्णसालाय वसमानो दिवा दरथपटिप्पस्सम्भनत्थं उदकसाटिकं निवासेत्वा वक्कलं बहि ठपेत्वा नदिं ओतरित्वा न्हायति. नागो ‘‘इमं पब्बजितं निस्साय जीवितं लभिस्सामी’’ति पकतिवण्णं विजहित्वा मणिक्खन्धवण्णं मापेत्वा वक्कलन्तरं पाविसि. सुपण्णो अनुबन्धमानो तं तत्थ पविट्ठं दिस्वा वक्कले गरुभावेन अग्गहेत्वा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘भन्ते, अहं छातो, तुम्हाकं वक्कलं गण्हथ, इमं नागं खादिस्सामी’’ति इममत्थं पकासेतुं पठमं गाथमाह –

७. ‘‘इधूरगानं पवरो पविट्ठो, सेलस्स वण्णेन पमोक्खमिच्छं;

ब्रह्मञ्च वण्णं अपचायमानो, बुभुक्खितो नो वितरामि भोत्तु’’न्ति.

तत्थ इधूरगानं पवरो पविट्ठोति इमस्मिं वक्कले उरगानं पवरो नागराजा पविट्ठो. सेलस्स वण्णेनाति मणिवण्णेन, मणिक्खन्धो हुत्वा पविट्ठोति अत्थो. पमोक्खमिच्छन्ति मम सन्तिका मोक्खं इच्छमानो. ब्रह्मञ्च वण्णं अपचायमानोति अहं पन तुम्हाकं ब्रह्मवण्णं सेट्ठवण्णं पूजेन्तो गरुं करोन्तो. बुभुक्खितो नो वितरामि भोत्तुन्ति एतं नागं वक्कलन्तरं पविट्ठं छातोपि समानो भक्खितुं न सक्कोमीति.

बोधिसत्तो उदके ठितोयेव सुपण्णराजस्स थुतिं कत्वा दुतियं गाथमाह –

८. ‘‘सो ब्रह्मगुत्तो चिरमेव जीव, दिब्या च ते पातुभवन्तु भक्खा;

यो ब्रह्मवण्णं अपचायमानो, बुभुक्खितो नो वितरासि भोत्तु’’न्ति.

तत्थ सो ब्रह्मगुत्तोति सो त्वं ब्रह्मगोपितो ब्रह्मरक्खितो हुत्वा. दिब्या च ते पातुभवन्तु भक्खाति देवतानं परिभोगारहा भक्खा च तव पातुभवन्तु, मा पाणातिपातं कत्वा नागमंसखादको अहोसि.

इति बोधिसत्तो उदके ठितोव अनुमोदनं कत्वा उत्तरित्वा वक्कलं निवासेत्वा ते उभोपि गहेत्वा अस्समपदं गन्त्वा मेत्ताभावनाय वण्णं कथेत्वा द्वेपि जने समग्गे अकासि. ते ततो पट्ठाय समग्गा सम्मोदमाना सुखं वसिंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा नागो च सुपण्णो च इमे द्वे महामत्ता अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

उरगजातकवण्णना चतुत्था.

[१५५] ५. भग्गजातकवण्णना

जीव वस्ससतं भग्गाति इदं सत्था जेतवनसमीपे पसेनदिकोसलेन रञ्ञा कारिते राजकारामे विहरन्तो अत्तनो खिपितकं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि दिवसे सत्था राजकारामे चतुपरिसमज्झे निसीदित्वा धम्मं देसेन्तो खिपि. भिक्खू ‘‘जीवतु, भन्ते भगवा, जीवतु, सुगतो’’ति उच्चासद्दं महासद्दं अकंसु, तेन सद्देन धम्मकथाय अन्तरायो अहोसि. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘अपि नु खो, भिक्खवे, खिपिते ‘जीवा’ति वुत्तो तप्पच्चया जीवेय्य वा मरेय्य वा’’ति? ‘‘नो हेतं भन्ते’’ति. ‘‘न, भिक्खवे, खिपिते ‘जीवा’ति वत्तब्बो, यो वदेय्य आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (चूळव. २८८). तेन खो पन समयेन मनुस्सा भिक्खूनं खिपिते ‘‘जीवथ, भन्ते’’ति वदन्ति, भिक्खू कुक्कुच्चायन्ता नालपन्ति. मनुस्सा उज्झायन्ति – ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया ‘जीवथ, भन्ते’ति वुच्चमाना नालपिस्सन्ती’’ति. भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. गिही, भिक्खवे, मङ्गलिका, अनुजानामि, भिक्खवे, गिहीनं ‘‘जीवथ, भन्ते’’ति वुच्चमानेन ‘‘चिरं जीवा’’ति वत्तुन्ति. भिक्खू भगवन्तं पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, जीवपटिजीवं नाम कदा उप्पन्न’’न्ति? सत्था ‘‘भिक्खवे, जीवपटिजीवं नाम पोराणकाले उप्पन्न’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे एकस्मिं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. तस्स पिता वोहारं कत्वा जीविकं कप्पेति, सो सोळसवस्सुद्देसिकं बोधिसत्तं मणिकभण्डं उक्खिपापेत्वा गामनिगमादीसु चरन्तो बाराणसिं पत्वा दोवारिकस्स घरे भत्तं पचापेत्वा भुञ्जित्वा निवासट्ठानं अलभन्तो ‘‘अवेलाय आगता आगन्तुका कत्थ वसन्ती’’ति पुच्छि. अथ नं मनुस्सा ‘‘बहिनगरे एका साला अत्थि, सा पन अमनुस्सपरिग्गहिता. सचे इच्छथ, तत्थ वसथा’’ति आहंसु. बोधिसत्तो ‘‘एथ, तात, गच्छाम, मा यक्खस्स भायित्थ, अहं तं दमेत्वा तुम्हाकं पादेसु पातेस्सामी’’ति पितरं गहेत्वा तत्थ गतो. अथस्स पिता फलके निपज्जि, सयं पितु पादे सम्बाहन्तो निसीदि. तत्थ अधिवत्थो यक्खो द्वादस वस्सानि वेस्सवणं उपट्ठहित्वा तं सालं लभन्तो ‘‘इमं सालं पविट्ठमनुस्सेसु यो खिपिते ‘जीवा’ति वदति, यो च ‘जीवा’ति वुत्ते ‘पटिजीवा’ति वदति, ते जीवपटिजीवभाणिनो ठपेत्वा अवसेसे खादेय्यासी’’ति लभि. सो पिट्ठिवंसथूणाय वसति. सो ‘‘बोधिसत्तस्स पितरं खिपापेस्सामी’’ति अत्तनो आनुभावेन सुखुमचुण्णं विस्सज्जेसि, चुण्णो आगन्त्वा तस्स नासपुटे पाविसि. सो फलके निपन्नकोव खिपि, बोधिसत्तो न ‘‘जीवा’’ति आह. यक्खो तं खादितुं थूणाय ओतरति. बोधिसत्तो तं ओतरन्तं दिस्वा ‘‘इमिना मे पिता खिपापितो भविस्सति, अयं सो खिपिते ‘जीवा’ति अवदन्तं खादकयक्खो भविस्सती’’ति पितरं आरब्भ पठमं गाथमाह –

९. ‘‘जीव वस्ससतं भग्ग, अपरानि च वीसतिं;

मा मं पिसाचा खादन्तु, जीव त्वं सरदोसत’’न्ति.

तत्थ भग्गाति पितरं नामेनालपति. अपरानि च वीसतिन्ति अपरानि च वीसति वस्सानि जीव. मा मं पिसाचा खादन्तूति मं पिसाचा मा खादन्तु. जीव त्वं सरदोसतन्ति त्वं पन वीसुत्तरं वस्ससतं जीवाति. सरदोसतञ्हि गणियमानं वस्ससतमेव होति, तं पुरिमेहि वीसाय सद्धिं वीसुत्तरं इध अधिप्पेतं.

यक्खो बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा ‘‘इमं ताव माणवं ‘जीवा’ति वुत्तत्ता खादितुं न सक्का, पितरं पनस्स खादिस्सामी’’ति पितु सन्तिकं अगमासि. सो तं आगच्छन्तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं सो ‘पटिजीवा’ति अभणन्तानं खादकयक्खो भविस्सति, पटिजीवं करिस्सामी’’ति. सो पुत्तं आरब्भ दुतियं गाथमाह –

१०. ‘‘त्वम्पि वस्ससतं जीवं, अपरानि च वीसतिं;

विसं पिसाचा खादन्तु, जीव त्वं सरदोसत’’न्ति.

तत्थ विसं पिसाचा खादन्तूति पिसाचा हलाहलविसं खादन्तु.

यक्खो तस्स वचनं सुत्वा ‘‘उभोपि मे न सक्का खादितु’’न्ति पटिनिवत्ति. अथ नं बोधिसत्तो पुच्छि – ‘‘भो यक्ख, कस्मा त्वं इमं सालं पविट्ठमनुस्से खादसी’’ति? ‘‘द्वादस वस्सानि वेस्सवणं उपट्ठहित्वा लद्धत्ता’’ति. ‘‘किं पन सब्बेव खादितुं लभसी’’ति? ‘‘जीवपटिजीवभाणिनो ठपेत्वा अवसेसे खादामी’’ति. ‘‘यक्ख, त्वं पुब्बेपि अकुसलं कत्वा कक्खळो फरुसो परविहिंसको हुत्वा निब्बत्तो, इदानिपि तादिसं कम्मं कत्वा तमो तमपरायणो भविस्सति, तस्मा इतो पट्ठाय पाणातिपातादीहि विरमस्सू’’ति तं यक्खं दमेत्वा निरयभयेन तज्जेत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा यक्खं पेसनकारकं विय अकासि.

पुनदिवसे सञ्चरन्ता मनुस्सा यक्खं दिस्वा बोधिसत्तेन चस्स दमितभावं ञत्वा रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘देव, एको माणवो तं यक्खं दमेत्वा पेसनकारकं विय कत्वा ठितो’’ति. राजा बोधिसत्तं पक्कोसापेत्वा सेनापतिट्ठाने ठपेसि, पितु चस्स महन्तं यसं अदासि. सो यक्खं बलिपटिग्गाहकं कत्वा बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपुरं पूरेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘जीवपटिजीवं नाम तस्मिं काले उप्पन्न’’न्ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा यक्खो अङ्गुलिमालो अहोसि, राजा आनन्दो, पिता कस्सपो, पुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

भग्गजातकवण्णना पञ्चमा.

[१५६] ६. अलीनचित्तजातकवण्णना

अलीनचित्तं निस्सायाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं ओस्सट्ठवीरियं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु एकादसनिपाते संवरजातके (जा. १.११.९७ आदयो) आविभविस्सति. सो पन भिक्खु सत्थारा ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, वीरियं ओस्सजी’’ति वुत्ते ‘‘सच्चं, भगवा’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘ननु त्वं, भिक्खु, पुब्बे वीरियं अविस्सज्जेत्वा मंसपेसिसदिसस्स दहरकुमारस्स द्वादसयोजनिके बाराणसिनगरे रज्जं गहेत्वा अदासि, इदानि कस्मा एवरूपे सासने पब्बजित्वा वीरियं ओस्सजसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसितो अविदूरे वड्ढकीगामो अहोसि, तत्थ पञ्चसता वड्ढकी वसन्ति. ते नावाय उपरिसोतं गन्त्वा अरञ्ञे गेहसम्भारदारूनि कोट्टेत्वा तत्थेव एकभूमिकद्विभूमिकादिभेदे गेहसम्भारे सज्जेत्वा थम्भतो पट्ठाय सब्बदारूसु सञ्ञं कत्वा नदीतीरं नेत्वा नावं आरोपेत्वा अनुसोतेन नगरं आगन्त्वा ये यादिसानि गेहानि आकङ्खन्ति, तेसं तादिसानि कत्वा कहापणे गहेत्वा पुन तत्थेव गन्त्वा गेहसम्भारे आहरन्ति. एवं तेसं जीविकं कप्पेन्तानं एकस्मिं काले खन्धावारं बन्धित्वा दारूनि कोट्टेन्तानं अविदूरे एको हत्थी खदिरखाणुकं अक्कमि. तस्स सो खाणुको पादं विज्झि, बलववेदना वत्तन्ति, पादो उद्धुमायित्वा पुब्बं गण्हि. सो वेदनाप्पत्तो तेसं दारुकोट्टनसद्दं सुत्वा ‘‘इमे वड्ढकी निस्साय मय्हं सोत्थि भविस्सती’’ति मञ्ञमानो तीहि पादेहि तेसं सन्तिकं गन्त्वा अविदूरे निपज्जि, वड्ढकी तं उद्धुमातपादं दिस्वा उपसङ्कमित्वा पादे खाणुकं दिस्वा तिखिणवासिया खाणुकस्स समन्ततो ओधिं दत्वा रज्जुया बन्धित्वा आकड्ढन्ता खाणुं नीहरित्वा पुब्बं मोचेत्वा उण्होदकेन धोवित्वा तदनुरूपेहि भेसज्जेहि मक्खेत्वा नचिरस्सेव वणं फासुकं करिंसु.

हत्थी अरोगो हुत्वा चिन्तेसि – ‘‘मया इमे वड्ढकी निस्साय जीवितं लद्धं, इदानि तेसं मया उपकारं कातुं वट्टती’’ति. सो ततो पट्ठाय वड्ढकीहि सद्धिं रुक्खे नीहरति, तच्छेन्तानं परिवत्तेत्वा देति, वासिआदीनि उपसंहरति, सोण्डाय वेठेत्वा काळसुत्तकोटियं गण्हाति. वड्ढकीपिस्स भोजनवेलाय एकेकं पिण्डं देन्ता पञ्च पिण्डसतानि देन्ति. तस्स पन हत्थिस्स पुत्तो सब्बसेतो हत्थाजानीयपोतको अत्थि, तेनस्स एतदहोसि – ‘‘अहं एतरहि महल्लको. इदानि मया इमेसं वड्ढकीनं कम्मकरणत्ताय पुत्तं दत्वा गन्तुं वट्टती’’ति. सो वड्ढकीनं अनाचिक्खित्वाव अरञ्ञं पविसित्वा पुत्तं आनेत्वा ‘‘अयं हत्थिपोतको मम पुत्तो, तुम्हेहि मय्हं जीवितं दिन्नं, अहं वो वेज्जवेतनत्थाय इमं दम्मि, अयं तुम्हाकं इतो पट्ठाय कम्मानि करिस्सती’’ति वत्वा ‘‘इतो पट्ठाय, पुत्तक, यं मया कत्तब्बं कम्मं, तं त्वं करोही’’ति पुत्तं ओवदित्वा वड्ढकीनं दत्वा सयं अरञ्ञं पाविसि.

ततो पट्ठाय हत्थिपोतको वड्ढकीनं वचनकरो ओवादक्खमो हुत्वा सब्बकिच्चानि करोति. तेपि तं पञ्चहि पिण्डसतेहि पोसेन्ति, सो कम्मं कत्वा नदिं ओतरित्वा न्हत्वा कीळित्वा आगच्छति, वड्ढकीदारकापि तं सोण्डादीसु गहेत्वा उदकेपि थलेपि तेन सद्धिं कीळन्ति. आजानीया पन हत्थिनोपि अस्सापि पुरिसापि उदके उच्चारं वा पस्सावं वा न करोन्ति, तस्मा सोपि उदके उच्चारपस्सावं अकत्वा बहिनदीतीरेयेव करोति. अथेकस्मिं दिवसे उपरिनदिया देवो वस्सि, अथ सुक्खं हत्थिलण्डं उदकेन नदिं ओतरित्वा गच्छन्तं बाराणसीनगरतित्थे एकस्मिं गुम्बे लग्गेत्वा अट्ठासि. अथ रञ्ञो हत्थिगोपका ‘‘हत्थी न्हापेस्सामा’’ति पञ्च हत्थिसतानि नयिंसु. आजानीयलण्डस्स गन्धं घायित्वा एकोपि हत्थी नदिं ओतरितुं न उस्सहि. सब्बेपि नङ्गुट्ठं उक्खिपित्वा पलायितुं आरभिंसु, हत्थिगोपका हत्थाचरियानं आरोचेसुं. ते ‘‘उदके परिपन्थेन भवितब्ब’’न्ति उदकं सोधापेत्वा तस्मिं गुम्बे तं आजानीयलण्डं दिस्वा ‘‘इदमेत्थ कारण’’न्ति ञत्वा चाटिं आहरापेत्वा उदकस्स पूरेत्वा तं तत्थ मद्दित्वा हत्थीनं सरीरे सिञ्चापेसुं, सरीरानि सुगन्धानि अहेसुं. तस्मिं काले ते नदिं ओतरित्वा न्हायिंसु.

हत्थाचरिया रञ्ञो तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘तं हत्थाजानीयं परियेसित्वा आनेतुं वट्टति, देवा’’ति आहंसु. राजा नावासङ्घाटेहि नदिं पक्खन्दित्वा उद्धंगामीहि नावासङ्घाटेहि वड्ढकीनं वसनट्ठानं सम्पापुणि. हत्थिपोतको नदियं कीळन्तो भेरिसद्दं सुत्वा गन्त्वा वड्ढकीनं सन्तिके अट्ठासि. वड्ढकी रञ्ञो पच्चुग्गमनं कत्वा ‘‘देव, सचे दारूहि अत्थो, किं कारणा आगतत्थ, किं पेसेत्वा आहरापेतुं न वट्टती’’ति आहंसु. ‘‘नाहं, भणे, दारूनं अत्थाय आगतो, इमस्स पन हत्थिस्स अत्थाय आगतोम्ही’’ति. ‘‘गाहापेत्वा गच्छथ, देवा’’ति. हत्थिपोतको गन्तुं न इच्छि. ‘‘किं कारापेति, भणे, हत्थी’’ति? ‘‘वड्ढकीनं पोसावनिकं आहरापेति, देवा’’ति. ‘‘साधु, भणे’’ति राजा हत्थिस्स चतुन्नं पादानं सोण्डाय नङ्गुट्ठस्स च सन्तिके सतसहस्ससतसहस्सकहापणे ठपापेसि. हत्थी एत्तकेनापि अगन्त्वा सब्बवड्ढकीनं दुस्सयुगेसु वड्ढकीभरियानं निवासनसाटकेसु दिन्नेसु सद्धिंकीळितानं दारकानञ्च दारकपरिहारे कते निवत्तित्वा वड्ढकी च इत्थियो च दारके च ओलोकेत्वा रञ्ञा सद्धिं अगमासि.

राजा तं आदाय नगरं गन्त्वा नगरञ्च हत्थिसालञ्च अलङ्कारापेत्वा हत्थिं नगरं पदक्खिणं कारेत्वा हत्थिसालं पवेसेत्वा सब्बालङ्कारेहि अलङ्करित्वा अभिसेकं दत्वा ओपवय्हं कत्वा अत्तनो सहायट्ठाने ठपेत्वा उपड्ढरज्जं हत्थिस्स दत्वा अत्तना समानपरिहारं अकासि. हत्थिस्स आगतकालतो पट्ठाय रञ्ञो सकलजम्बुदीपे रज्जं हत्थगतमेव अहोसि. एवं काले गच्छन्ते बोधिसत्तो तस्स रञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. तस्सा गब्भपरिपाककाले राजा कालमकासि. हत्थी पन सचे रञ्ञो कालकतभावं जानेय्य, तत्थेवस्स हदयं फलेय्य, तस्मा हत्थिं रञ्ञो कालकतभावं अजानापेत्वाव उपट्ठहिंसु. रञ्ञो पन कालकतभावं सुत्वा ‘‘तुच्छं किर रज्ज’’न्ति अनन्तरसामन्तकोसलराजा महतिया सेनाय आगन्त्वा नगरं परिवारेसि. नगरवासिनो द्वारानि पिदहित्वा कोसलरञ्ञो सासनं पहिणिंसु – ‘‘अम्हाकं रञ्ञो अग्गमहेसी परिपुण्णगब्भा ‘इतो किर सत्तमे दिवसे पुत्तं विजायिस्सती’ति अङ्गविज्जापाठका आहंसु. सचे सा पुत्तं विजायिस्सति, मयं सत्तमे दिवसे युद्धं दस्साम, न रज्जं, एत्तकं कालं आगमेथा’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.

देवी सत्तमे दिवसे पुत्तं विजायि. तस्स नामग्गहणदिवसे पन महाजनस्स अलीनचित्तं पग्गण्हन्तो जातोति ‘‘अलीनचित्तकुमारो’’त्वेवस्स नामं अकंसु. जातदिवसतोयेव पनस्स पट्ठाय नागरा कोसलरञ्ञा सद्धिं युज्झिंसु. निन्नायकत्ता सङ्गामस्स महन्तम्पि बलं युज्झमानं थोकं थोकं ओसक्कति. अमच्चा देविया तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘मयं एवं ओसक्कमाने बले पराजयभावस्स भायाम, अम्हाकं पन रञ्ञो कालकतभावं, पुत्तस्स जातभावं, कोसलरञ्ञो आगन्त्वा युज्झानभावञ्च रञ्ञो सहायको मङ्गलहत्थी न जानाति, जानापेम न’’न्ति पुच्छिंसु. सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पुत्तं अलङ्करित्वा दुकूलचुम्बटके निपज्जापेत्वा पासादा ओरुय्ह अमच्चगणपरिवुता हत्थिसालं गन्त्वा बोधिसत्तं हत्थिस्स पादमूले निपज्जापेत्वा ‘‘सामि, सहायो ते कालकतो, मयं तुय्हं हदयफालनभयेन नारोचयिम्ह, अयं ते सहायस्स पुत्तो, कोसलराजा आगन्त्वा नगरं परिवारेत्वा तव पुत्तेन सद्धिं युज्झति, बलं ओसक्कति, तव पुत्तं त्वञ्ञेव वा मारेहि, रज्जं वास्स गण्हित्वा देही’’ति आह.

तस्मिं काले हत्थी बोधिसत्तं सोण्डाय परामसित्वा उक्खिपित्वा कुम्भे ठपेत्वा रोदित्वा बोधिसत्तं ओतारेत्वा देविया हत्थे निपज्जापेत्वा ‘‘कोसलराजं गण्हिस्सामी’’ति हत्थिसालतो निक्खमि. अथस्स अमच्चा वम्मं पटिमुञ्चित्वा अलङ्करित्वा नगरद्वारं अवापुरित्वा तं परिवारेत्वा निक्खमिंसु. हत्थी नगरा निक्खमित्वा कोञ्चनादं कत्वा महाजनं सन्तासेत्वा पलापेत्वा बलकोट्ठकं भिन्दित्वा कोसलराजानं चूळाय गहेत्वा आनेत्वा बोधिसत्तस्स पादमूले निपज्जापेत्वा मारणत्थायस्स उट्ठिते वारेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय अप्पमत्तो होहि, ‘कुमारो दहरो’ति सञ्ञं मा करी’’ति ओवदित्वा उय्योजेसि. ततो पट्ठाय सकलजम्बुदीपे रज्जं बोधिसत्तस्स हत्थगतमेव जातं, अञ्ञो पटिसत्तु नाम उट्ठहितुं समत्थो नाहोसि. बोधिसत्तो सत्तवस्सिककाले अभिसेकं कत्वा अलीनचित्तराजा नाम हुत्वा धम्मेन रज्जं कारेत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपुरं पूरेसि.

सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथाद्वयमाह –

११. ‘‘अलीनचित्तं निस्साय, पहट्ठा महती चमू;

कोसलं सेनासन्तुट्ठं, जीवग्गाहं अगाहयि.

१२. ‘‘एवं निस्सयसम्पन्नो, भिक्खु आरद्धवीरियो;

भावयं कुसलं धम्मं, योगक्खेमस्स पत्तिया;

पापुणे अनुपुब्बेन, सब्बसंयोजनक्खय’’न्ति.

तत्थ अलीनचित्तं निस्सायाति अलीनचित्तं राजकुमारं निस्साय. पहट्ठा महती चमूति ‘‘पवेणीरज्जं नो दिट्ठ’’न्ति हट्ठतुट्ठा हुत्वा महती सेना. कोसलं सेनासन्तुट्ठन्ति कोसलराजानं सेन रज्जेन असन्तुट्ठं पररज्जलोभेन आगतं. जीवग्गाहं अगाहयीति अमारेत्वाव सा चमू तं राजानं हत्थिना जीवग्गाहं गण्हापेसि. एवं निस्सयसम्पन्नोति यथा सा चमू, एवं अञ्ञोपि कुलपुत्तो निस्सयसम्पन्नो कल्याणमित्तं बुद्धं वा बुद्धसावकं वा निस्सयं लभित्वा. भिक्खूति परिसुद्धाधिवचनमेतं. आरद्धवीरियोति पग्गहितवीरियो चतुदोसापगतेन वीरियेन समन्नागतो. भावयं कुसलं धम्मन्ति कुसलं निरवज्जं सत्ततिंसबोधिपक्खियसङ्खातं धम्मं भावेन्तो. योगक्खेमस्स पत्तियाति चतूहि योगेहि खेमस्स निब्बानस्स पापुणनत्थाय तं धम्मं भावेन्तो. पापुणे अनुपुब्बेन, सब्बसंयोजनक्खयन्ति एवं विपस्सनतो पट्ठाय इमं कुसलं धम्मं भावेन्तो सो कल्याणमित्तुपनिस्सयसम्पन्नो भिक्खु अनुपुब्बेन विपस्सनाञाणानि च हेट्ठिममग्गफलानि च पापुणन्तो परियोसाने दसन्नम्पि संयोजनानं खयन्ते उप्पन्नत्ता सब्बसंयोजनक्खयसङ्खातं अरहत्तं पापुणाति. यस्मा वा निब्बानं आगम्म सब्बसंयोजनानि खीयन्ति, तस्मा तम्पि सब्बसंयोजनक्खयमेव, एवं अनुपुब्बेन निब्बानसङ्खातं सब्बसंयोजनक्खयं पापुणातीति अत्थो.

इति भगवा अमतमहानिब्बानेन धम्मदेसनाय कूटं गहेत्वा उत्तरिपि सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठहि. ‘‘तदा माता महामाया, पिता सुद्धोदनमहाराजा अहोसि, रज्जं गहेत्वा दिन्नहत्थी अयं ओस्सट्ठवीरियो भिक्खु, हत्थिस्स पिता सारिपुत्तो, सामन्तकोसलराजा मोग्गल्लानो, अलीनचित्तकुमारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

अलीनचित्तजातकवण्णना छट्ठा.

[१५७] ७. गुणजातकवण्णना

येन कामं पणामेतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आनन्दत्थेरस्स साटकसहस्सलाभं आरब्भ कथेसि. थेरस्स कोसलरञ्ञो अन्तेपुरे धम्मवाचनवत्थु हेट्ठा महासारजातके (जा. १.१.९२) आगतमेव. इति थेरे रञ्ञो अन्तेपुरे धम्मं वाचेन्ते रञ्ञो सहस्सग्घनिकानं साटकानं सहस्सं आहरियित्थ. राजा ततो पञ्च साटकसतानि पञ्चन्नं देवीसतानं अदासि. ता सब्बापि ते साटके ठपेत्वा पुनदिवसे आनन्दत्थेरस्स दत्वा सयं पुराणसाटकेयेव पारुपित्वा रञ्ञो पातरासट्ठानं अगमंसु.

राजा ‘‘मया तुम्हाकं सहस्सग्घनिका साटका दापिता, कस्मा तुम्हे ते अपारुपित्वाव आगता’’ति पुच्छि. ‘‘देव, अम्हेहि ते आनन्दत्थेरस्स दिन्ना’’ति. ‘‘आनन्दत्थेरेन सब्बे गहिता’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘सम्मासम्बुद्धेन तिचीवरं अनुञ्ञातं, आनन्दत्थेरो दुस्सवणिज्जं मञ्ञे करिस्सति, अतिबहू तेन साटका गहिता’’ति थेरस्स कुज्झित्वा भुत्तपातरासो विहारं गन्त्वा थेरस्स परिवेणं पविसित्वा थेरं वन्दित्वा निसिन्नो पुच्छि – ‘‘अपि, भन्ते, अम्हाकं घरे इत्थियो तुम्हाकं सन्तिके धम्मं उग्गण्हन्ति वा सुणन्ति वा’’ति? ‘‘आम, महाराज, गहेतब्बयुत्तकं गण्हन्ति, सोतब्बयुत्तकं सुणन्ती’’ति. ‘‘किं ता सुणन्तियेव, उदाहु तुम्हाकं निवासनं वा पारुपनं वा ददन्ती’’ति? ‘‘ता अज्ज, महाराज, सहस्सग्घनिकानि पञ्च साटकसतानि अदंसू’’ति. ‘‘तुम्हेहि गहितानि तानि, भन्ते’’ति? ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘ननु, भन्ते, सत्थारा तिचीवरमेव अनुञ्ञात’’न्ति? ‘‘आम, महाराज, भगवता एकस्स भिक्खुनो तिचीवरमेव परिभोगसीसेन अनुञ्ञातं, पटिग्गहणं पन अवारितं, तस्मा मयापि अञ्ञेसं जिण्णचीवरिकानं दातुं ते साटका पटिग्गहिता’’ति. ‘‘ते पन भिक्खू तुम्हाकं सन्तिका साटके लभित्वा पोराणचीवरानि किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘पोराणसङ्घाटिं उत्तरासङ्गं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘पोराणउत्तरासङ्गं किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘अन्तरवासकं करिस्सन्ती’’ति. ‘‘पोराणअन्तरवासकं किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘पच्चत्थरणं करिस्सन्ती’’ति. ‘‘पोराणपच्चत्थरणं किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘भुम्मत्थरणं करिस्सन्ती’’ति. ‘‘पोराणभुम्मत्थरणं किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘पादपुञ्छनं करिस्सन्ती’’ति. ‘‘पोराणपादपुञ्छनं किं करिस्सन्ती’’ति? ‘‘महाराज, सद्धादेय्यं नाम विनिपातेतुं न लब्भति, तस्मा पोराणपादपुञ्छनं वासिया कोट्टेत्वा मत्तिकाय मक्खेत्वा सेनासनेसु मत्तिकालेपनं करिस्सन्ती’’ति. ‘‘भन्ते, तुम्हाकं दिन्नं याव पादपुञ्छनापि नस्सितुं न लब्भती’’ति? ‘‘आम, महाराज, अम्हाकं दिन्नं नस्सितुं न लब्भति, परिभोगमेव होती’’ति.

राजा तुट्ठो सोमनस्सप्पत्तो हुत्वा इतरानिपि गेहे ठपितानि पञ्च साटकसतानि आहरापेत्वा थेरस्स दत्वा अनुमोदनं सुत्वा थेरं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. थेरो पठमलद्धानि पञ्च साटकसतानि जिण्णचीवरिकानं भिक्खूनं अदासि. थेरस्स पन पञ्चमत्तानि सद्धिविहारिकसतानि, तेसु एको दहरभिक्खु थेरस्स बहूपकारो परिवेणं सम्मज्जति, पानीयपरिभोजनीयं उपट्ठपेति, दन्तकट्ठं मुखोदकं न्हानोदकं देति, वच्चकुटिजन्ताघरसेनासनानि पटिजग्गति, हत्थपरिकम्मपादपरिकम्मपिट्ठिपरिकम्मादीनि करोति. थेरो पच्छा लद्धानि पञ्च साटकसतानि ‘‘अयं मे बहूपकारो’’ति युत्तवसेन सब्बानि तस्सेव अदासि. सोपि सब्बे ते साटके भाजेत्वा अत्तनो समानुपज्झायानं अदासि.

एवं सब्बेपि ते लद्धसाटका भिक्खू साटके छिन्दित्वा रजित्वा कणिकारपुप्फवण्णानि कासायानि निवासेत्वा च पारुपित्वा च सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा एवमाहंसु – ‘‘भन्ते, सोतापन्नस्स अरियसावकस्स मुखोलोकनदानं नाम अत्थी’’ति. ‘‘न, भिक्खवे, अरियसावकानं मुखोलोकनदानं नाम अत्थी’’ति. ‘‘भन्ते, अम्हाकं उपज्झायेन धम्मभण्डागारिकत्थेरेन सहस्सग्घनिकानं साटकानं पञ्च सतानि एकस्सेव दहरभिक्खुनो दिन्नानि, सो पन अत्तना लद्धे भाजेत्वा अम्हाकं अदासी’’ति. ‘‘न, भिक्खवे, आनन्दो मुखोलोकनभिक्खं देति, सो पनस्स भिक्खु बहूपकारो, तस्मा अत्तनो उपकारस्स उपकारवसेन गुणवसेन युत्तवसेन ‘उपकारस्स नाम पच्चुपकारो कातुं वट्टती’ति कतञ्ञुकतवेदिभावेन अदासि. पोराणकपण्डितापि हि अत्तनो उपकारानञ्ञेव पच्चुपकारं करिंसू’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सीहो हुत्वा पब्बतगुहायं वसति. सो एकदिवसं गुहाय निक्खमित्वा पब्बतपादं ओलोकेसि, तं पन पब्बतपादं परिक्खिपित्वा महासरो अहोसि. तस्स एकस्मिं उन्नतट्ठाने उपरिथद्धकद्दमपिट्ठे मुदूनि हरिततिणानि जायिंसु. ससका चेव हरिणादयो च सल्लहुकमिगा कद्दममत्थके विचरन्ता तानि खादन्ति. तं दिवसम्पि एको मिगो तानि खादन्तो विचरति. सीहो ‘‘तं मिगं गण्हिस्सामी’’ति पब्बतमत्थका उप्पतित्वा सीहवेगेन पक्खन्दि, मिगो मरणभयतज्जितो विरवन्तो पलायि. सीहो वेगं सन्धारेतुं असक्कोन्तो कललपिट्ठे निपतित्वा ओसीदित्वा उग्गन्तुं असक्कोन्तो चत्तारो पादा थम्भा विय ओसीदित्वा सत्ताहं निराहारो अट्ठासि.

अथ नं एको सिङ्गालो गोचरप्पसुतो तं दिस्वा भयेन पलायि. सीहो तं पक्कोसित्वा ‘‘भो सिङ्गाल, मा पलायि, अहं कलले लग्गो, जीवितं मे देही’’ति आह. सिङ्गालो तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अहं तं उद्धरेय्यं, उद्धटो पन मं खादेय्यासीति भायामी’’ति आह. ‘‘मा भायि, नाहं तं खादिस्सामि, महन्तं पन ते गुणं करिस्सामि, एकेनुपायेन मं उद्धराही’’ति. सिङ्गालो तस्स पटिञ्ञं गहेत्वा चतुन्नं पादानं समन्ता कलले अपनेत्वा चतुन्नम्पि पादानं चतस्सो मातिका खणित्वा उदकाभिमुखं अकासि, उदकं पविसित्वा कललं मुदुं अकासि. तस्मिं खणे सिङ्गालो सीहस्स उदरन्तरं अत्तनो सीसं पवेसेत्वा ‘‘वायामं करोहि, सामी’’ति उच्चासद्दं करोन्तो सीसेन उदरं पहरि. सीहो वेगं जनेत्वा कलला उग्गन्त्वा पक्खन्दित्वा थले अट्ठासि. सो मुहुत्तं विस्समित्वा सरं ओरुय्ह कद्दमं धोवित्वा न्हायित्वा दरथं पटिप्पस्सम्भेत्वा एकं महिंसं वधित्वा दाठाहि ओविज्झित्वा मंसं उब्बत्तेत्वा ‘‘खाद, सम्मा’’ति सिङ्गालस्स पुरतो ठपेत्वा तेन खादिते पच्छा अत्तना खादि. पुन सिङ्गालो एकं मंसपेसिं डंसित्वा गण्हि. ‘‘इदं किमत्थाय, सम्मा’’ति च वुत्ते ‘‘तुम्हाकं दासी अत्थि, तस्सा भागो भविस्सती’’ति आह. सीहो ‘‘गण्हाही’’ति वत्वा सयम्पि सीहिया अत्थाय मंसं गण्हित्वा ‘‘एहि, सम्म, अम्हाकं पब्बतमुद्धनि ठत्वा सखिया वसनट्ठानं गमिस्सामा’’ति वत्वा तत्थ गन्त्वा मंसं खादापेत्वा सिङ्गालञ्च सिङ्गालिञ्च अस्सासेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय इदानि अहं तुम्हे पटिजग्गिस्सामी’’ति अत्तनो वसनट्ठानं नेत्वा गुहाय द्वारे अञ्ञिस्सा गुहाय वसापेसि. ते ततो पट्ठाय गोचराय गच्छन्ता सीहिञ्च सिङ्गालिञ्च ठपेत्वा सिङ्गालेन सद्धिं गन्त्वा नानामिगे वधित्वा उभोपि तत्थेव मंसं खादित्वा इतरासम्पि द्विन्नं आहरित्वा देन्ति.

एवं काले गच्छन्ते सीही द्वे पुत्ते विजायि, सिङ्गालीपि द्वे पुत्ते विजायि. ते सब्बेपि समग्गवासं वसिंसु. अथेकदिवसं सीहिया एतदहोसि – ‘‘अयं सीहो सिङ्गालञ्च सिङ्गालिञ्च सिङ्गालपोतके च अतिविय पियायति, नूनमस्स सिङ्गालिया सद्धिं सन्थवो अत्थि, तस्मा एवं सिनेहं करोति, यंनूनाहं इमं पीळेत्वा तज्जेत्वा इतो पलापेय्य’’न्ति. सा सीहस्स सिङ्गालं गहेत्वा गोचराय गतकाले सिङ्गालिं पीळेसि तज्जेसि ‘‘किंकारणा इमस्मिं ठाने वसति, न पलायसी’’ति? पुत्तापिस्सा सिङ्गालिपुत्ते तथेव तज्जयिंसु. सिङ्गाली तमत्थं सिङ्गालस्स कथेत्वा ‘‘सीहस्स वचनेन एताय एवं कतभावम्पि न जानाम, चिरं वसिम्हा, नासापेय्यापि नो, अम्हाकं वसनट्ठानमेव गच्छामा’’ति आह. सिङ्गालो तस्सा वचनं सुत्वा सीहं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘सामि, चिरं अम्हेहि तुम्हाकं सन्तिके निवुत्थं, अतिचिरं वसन्ता नाम अप्पिया होन्ति, अम्हाकं गोचराय पक्कन्तकाले सीही सिङ्गालिं विहेठेति ‘इमस्मिं ठाने कस्मा वसथ, पलायथा’ति तज्जेति, सीहपोतकापि सिङ्गालपोतके तज्जेन्ति. यो नाम यस्स अत्तनो सन्तिके वासं न रोचेति, तेन सो ‘याही’ति नीहरितब्बोव, विहेठनं नाम किमत्थिय’’न्ति वत्वा पठमं गाथमाह –

१३. ‘‘येन कामं पणामेति, धम्मो बलवतं मिगी;

उन्नदन्ती विजानाहि, जातं सरणतो भय’’न्ति.

तत्थ येन कामं पणामेति, धम्मो बलवतन्ति बलवा नाम इस्सरो अत्तनो सेवकं येन दिसाभागेन इच्छति, तेन दिसाभागेन सो पणामेति नीहरति. एस धम्मो बलवतं अयं इस्सरानं सभावो पवेणिधम्मोव, तस्मा सचे अम्हाकं वासं न रोचेथ, उजुकमेव नो नीहरथ, विहेठनेन को अत्थोति दीपेन्तो एवमाह. मिगीति सीहं आलपति. सो हि मिगराजताय मिगा अस्स अत्थीति मिगी. उन्नदन्तीतिपि तमेव आलपति. सो हि उन्नतानं दन्तानं अत्थिताय उन्नता दन्ता अस्स अत्थीति उन्नदन्ती. ‘‘उन्नतदन्ती’’तिपि पाठोयेव. विजानाहीति ‘‘एस इस्सरानं धम्मो’’ति एवं जानाहि. जातं सरणतो भयन्ति अम्हाकं तुम्हे पतिट्ठानट्ठेन सरणं, तुम्हाकञ्ञेव सन्तिका भयं जातं, तस्मा अत्तनो वसनट्ठानमेव गमिस्सामाति दीपेति.

अपरो नयो – तव मिगी सीही उन्नदन्तीमम पुत्तदारं तज्जेन्ती येन कामं पणामेति, येन येनाकारेन इच्छति, तेन पणामेति पवत्तति, विहेठेतिपि पलापेतिपि, एवं त्वं विजानाहि, तत्थ किं सक्का अम्हेहि कातुं. धम्मो बलवतं एस बलवन्तानं सभावो, इदानि मयं गमिस्साम. कस्मा? जातं सरणतो भयन्ति.

तस्स वचनं सुत्वा सीहो सीहिं आह – ‘‘भद्दे, असुकस्मिं नाम काले मम गोचरत्थाय गन्त्वा सत्तमे दिवसे इमिना सिङ्गालेन इमाय च सिङ्गालिया सद्धिं आगतभावं सरसी’’ति. ‘‘आम, सरामी’’ति. ‘‘जानासि पन मय्हं सत्ताहं अनागमनस्स कारण’’न्ति? ‘‘न जानामि, सामी’’ति. ‘‘भद्दे, अहं ‘एकं मिगं गण्हिस्सामी’ति विरज्झित्वा कलले लग्गो, ततो निक्खमितुं असक्कोन्तो सत्ताहं निराहारो अट्ठासिं, स्वाहं इमं सिङ्गालं निस्साय जीवितं लभिं, अयं मे जीवितदायको सहायो. मित्तधम्मे ठातुं समत्थो हि मित्तो दुब्बलो नाम नत्थि, इतो पट्ठाय मय्हं सहायस्स च सहायिकाय च पुत्तकानञ्च एवरूपं अवमानं मा अकासी’’ति वत्वा सीहो दुतियं गाथमाह –

१४. ‘‘अपि चेपि दुब्बलो मित्तो, मित्तधम्मेसु तिट्ठति;

सो ञातको च बन्धु च, सो मित्तो सो च मे सखा;

दाठिनि मातिमञ्ञित्थो, सिङ्गालो मम पाणदो’’ति.

तत्थ अपि चेपीति एको अपिसद्दो अनुग्गहत्थो, एको सम्भावनत्थो. तत्रायं योजना – दुब्बलोपि चे मित्तो मित्तधम्मेसु अपि तिट्ठति, सचे ठातुं सक्कोति, सो ञातको च बन्धु च, सो मेत्तचित्तताय मित्तो, सो च मे सहायट्ठेन सखा. दाठिनि मातिमञ्ञित्थोति, भद्दे, दाठासम्पन्ने सीहि मा मय्हं सहायं वा सहायिं वा अतिमञ्ञि, अयञ्हि सिङ्गालो मम पाणदोति.

सा तस्स वचनं सुत्वा सिङ्गालिं खमापेत्वा ततो पट्ठाय सपुत्ताय ताय सद्धिं समग्गवासं वसि. सीहपोतकापि सिङ्गालपोतकेहि सद्धिं कीळमाना सम्मोदमाना मातापितूनं अतिक्कन्तकालेपि मित्तभावं अभिन्दित्वा सम्मोदमाना वसिंसु. तेसं किर सत्तकुलपरिवट्टे अभिज्जमाना मेत्ति अगमासि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो अहेसुं. ‘‘तदा सिङ्गालो आनन्दो अहोसि, सीहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

गुणजातकवण्णना सत्तमा.

[१५८] ८. सुहनुजातकवण्णना

नयिदं विसमसीलेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे चण्डभिक्खू आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि समये जेतवनेपि एको भिक्खु चण्डो अहोसि फरुसो साहसिको जनपदेपि. अथेकदिवसं जानपदो भिक्खु केनचिदेव करणीयेन जेतवनं अगमासि, सामणेरा चेव दहरभिक्खू च तस्स चण्डभावं जानन्ति. ‘‘तेसं द्विन्नं चण्डानं कलहं पस्सिस्सामा’’ति कुतूहलेन तं भिक्खुं जेतवनवासिकस्स परिवेणं पहिणिंसु. ते उभोपि चण्डा अञ्ञमञ्ञं दिस्वाव पियसंवासं संसन्दिंसु समिंसु, हत्थपादपिट्ठिसम्बाहनादीनि अकंसु. धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, चण्डा भिक्खू अञ्ञेसं उपरि चण्डा फरुसा साहसिका, अञ्ञमञ्ञं पन उभोपि समग्गा सम्मोदमाना पियसंवासा जाता’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेते अञ्ञेसं चण्डा फरुसा साहसिका, अञ्ञमञ्ञं पन समग्गा सम्मोदमाना पियसंवासा च अहेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स सब्बत्थसाधको अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि. सो पन राजा थोकं धनलोभपकतिको, तस्स महासोणो नाम कूटअस्सो अत्थि. अथ उत्तरापथका अस्सवाणिजा पञ्च अस्ससतानि आनेसुं, अस्सानं आगतभावं रञ्ञो आरोचेसुं. ततो पुब्बे पन बोधिसत्तो अस्से अग्घापेत्वा मूलं अपरिहापेत्वा दापेसि. राजा तं परिहायमानो अञ्ञं अमच्चं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात, अस्से अग्घापेहि, अग्घापेन्तो च पठमं महासोणं यथा तेसं अस्सानं अन्तरं पविसति, तथा विस्सज्जेत्वा अस्से डंसापेत्वा वणिते कारापेत्वा दुब्बलकाले मूलं हापेत्वा अस्से अग्घापेय्यासी’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकासि.

अस्सवाणिजा अनत्तमना हुत्वा तेन कतकिरियं बोधिसत्तस्स आरोचेसुं. बोधिसत्तो ‘‘किं पन तुम्हाकं नगरे कूटअस्सो नत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘अत्थि सामि, सुहनु नाम कूटअस्सो चण्डो फरुसो’’ति. ‘‘तेन हि पुन आगच्छन्ता तं अस्सं आनेय्याथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा पुन आगच्छन्ता तं कूटस्सं गाहापेत्वा आगच्छिंसु. राजा ‘‘अस्सवाणिजा आगता’’ति सुत्वा सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा अस्से ओलोकेत्वा महासोणं विस्सज्जापेसि. अस्सवाणिजापि महासोणं आगच्छन्तं दिस्वा सुहनुं विस्सज्जापेसुं. ते अञ्ञमञ्ञं पत्वा सरीरानि लेहन्ता सम्मोदमाना अट्ठंसु. राजा बोधिसत्तं पुच्छि – ‘‘पस्ससि इमे द्वे कूटस्सा अञ्ञेसं चण्डा फरुसा साहसिका, अञ्ञे अस्से डंसित्वा गेलञ्ञं पापेन्ति, इदानि अञ्ञमञ्ञं पन सरीरं लेहन्ता सम्मोदमाना अट्ठंसु, किं नामेत’’न्ति? बोधिसत्तो ‘‘नयिमे, महाराज, विसमसीला, समसीला समधातुका च एते’’ति वत्वा इमं गाथाद्वयमाह –

१५. ‘‘नयिदं विसमसीलेन, सोणेन सुहनू सह;

सुहनूपि तादिसोयेव, यो सोणस्स सगोचरो.

१६. ‘‘पक्खन्दिना पगब्भेन, निच्चं सन्दानखादिना;

समेति पापं पापेन, समेति असता अस’’न्ति.

तत्थ नयिदं विसमसीलेन, सोणेन सुहनू सहाति यं इदं सुहनु कूटस्सो सोणेन सद्धिं पेमं करोति, इदं न अत्तनो विसमसीलेन, अथ खो अत्तनो समसीलेनेव सद्धिं करोति. उभोपि हेते अत्तनो अनाचारताय दुस्सीलताय समसीला समधातुका. सुहनूपि तादिसोयेव, यो सोणस्स सगोचरोति यादिसो सोणो, सुहनुपि तादिसोयेव, यो सोणस्स सगोचरो यंगोचरो सोणो, सोपि तंगोचरोयेव. यथेव हि सोणो अस्सगोचरो अस्से डंसेन्तोव चरति, तथा सुहनुपि. इमिना नेसं समानगोचरतं दस्सेति.

ते पन आचारगोचरे एकतो कत्वा दस्सेतुं ‘‘पक्खन्दिना’’तिआदि वुत्तं. तत्थ पक्खन्दिनाति अस्सानं उपरि पक्खन्दनसीलेन पक्खन्दनगोचरेन. पगब्भेनाति कायपागब्भियादिसमन्नागतेन दुस्सीलेन. निच्चं सन्दानखादिनाति सदा अत्तनो बन्धनयोत्तं खादनसीलेन खादनगोचरेन च. समेति पापं पापेनाति एतेसु अञ्ञतरेन पापेन सद्धिं अञ्ञतरस्स पापं दुस्सील्यं समेति. असता असन्ति एतेसु अञ्ञतरेन असता अनाचारगोचरसम्पन्नेन सह इतरस्स असं असाधुकम्मं समेति, गूथादीनि विय गूथादीहि एकतो संसन्दति सदिसं निब्बिसेसमेव होतीति.

एवं वत्वा च पन बोधिसत्तो ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम अतिलुद्धेन न भवितब्बं, परस्स सन्तकं नाम नासेतुं न वट्टती’’ति राजानं ओवदित्वा अस्से अग्घापेत्वा भूतमेव मूलं दापेसि. अस्सवाणिजा यथासभावमेव मूलं लभित्वा हट्ठतुट्ठा अगमंसु. राजापि बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा द्वे अस्सा इमे द्वे दुट्ठभिक्खू अहेसुं, राजा आनन्दो, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सुहनुजातकवण्णना अट्ठमा.

[१५९] ९. मोरजातकवण्णना

उदेतयं चक्खुमा एकराजाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो हि भिक्खु भिक्खूहि सत्थु सन्तिकं नीतो ‘‘सच्चं किर, त्वं भिक्खु, उक्कण्ठितो’’ति वुत्ते ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘किं दिस्वा’’ति वुत्ते ‘‘एकं अलङ्कतपटियत्तसरीरं मातुगामं ओलोकेत्वा’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘भिक्खु मातुगामो नाम कस्मा तुम्हादिसानं चित्तं नालुळेस्सति, पोराणकपण्डितानम्पि हि मातुगामस्स सद्दं सुत्वा सत्त वस्ससतानि असमुदाचिण्णकिलेसा ओकासं लभित्वा खणेनेव समुदाचरिंसु. विसुद्धापि सत्ता संकिलिस्सन्ति, उत्तमयससमङ्गिनोपि आयसक्यं पापुणन्ति, पगेव अपरिसुद्धा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मोरयोनियं पटिसन्धिं गहेत्वा अण्डकालेपि कणिकारमकुळवण्णअण्डकोसो हुत्वा अण्डं भिन्दित्वा निक्खन्तो सुवण्णवण्णो अहोसि दस्सनीयो पासादिको पक्खानं अन्तरे सुरत्तराजिविराजितो, सो अत्तनो जीवितं रक्खन्तो तिस्सो पब्बतराजियो अतिक्कम्म चतुत्थाय पब्बतराजिया एकस्मिं दण्डकहिरञ्ञपब्बततले वासं कप्पेसि. सो पभाताय रत्तिया पब्बतमत्थके निसिन्नो सूरियं उग्गच्छन्तं ओलोकेत्वा अत्तनो गोचरभूमियं रक्खावरणत्थाय ब्रह्ममन्तं बन्धन्तो ‘‘उदेतय’’न्तिआदिमाह.

१७. ‘‘उदेतयं चक्खुमा एकराजा,

हरिस्सवण्णो पथविप्पभासो;

तं तं नमस्सामि हरिस्सवण्णं पथविप्पभासं,

तयाज्ज गुत्ता विहरेमु दिवस’’न्ति.

तत्थ उदेतीति पाचीनलोकधातुतो उग्गच्छति. चक्खुमाति सकलचक्कवाळवासीनं अन्धकारं विधमित्वा चक्खुपटिलाभकरणेन यं तेन तेसं दिन्नं चक्खु, तेन चक्खुना चक्खुमा. एकराजाति सकलचक्कवाळे आलोककरानं अन्तरे सेट्ठविसिट्ठट्ठेन एकराजा. हरिस्सवण्णोति हरिसमानवण्णो, सुवण्णवण्णोति अत्थो. पथविप्पभासोति पथविया पभासो. तं तं नमस्सामीति तस्मा तं एवरूपं भवन्तं नमस्सामि वन्दामि. तयाज्ज गुत्ता विहरेमु दिवसन्ति तया अज्ज रक्खिता गोपिता हुत्वा इमं दिवसं चतुइरियापथविहारेन सुखं विहरेय्याम.

एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय सूरियं नमस्सित्वा दुतियगाथाय अतीते परिनिब्बुते बुद्धे चेव बुद्धगुणे च नमस्सति.

‘‘ये ब्राह्मणा वेदगू सब्बधम्मे, ते मे नमो ते च मं पालयन्तु;

नमत्थु बुद्धानं नमत्थु बोधिया, नमो विमुत्तानं नमो विमुत्तिया;

इमं सो परित्तं कत्वा, मोरो चरति एसना’’ति.

तत्थ ये ब्राह्मणाति ये बाहितपापा विसुद्धिब्राह्मणा. वेदगूति वेदानं पारं गतातिपि वेदगू, वेदेहि पारं गतातिपि वेदगू. इध पन सब्बे सङ्खतासङ्खतधम्मे विदिते पाकटे कत्वा गताति वेदगू. तेनेवाह ‘‘सब्बधम्मे’’ति. सब्बे खन्धायतनधातुधम्मे सलक्खणसामञ्ञलक्खणवसेन अत्तनो ञाणस्स विदिते पाकटे कत्वा गता, तिण्णं मारानं मत्थकं मद्दित्वा दससहस्सिलोकधातुं उन्नादेत्वा बोधितले सम्मासम्बोधिं पत्वा संसारं वा अतिक्कन्ताति अत्थो. ते मे नमोति ते मम इमं नमक्कारं पटिच्छन्तु. ते च मं पालयन्तूति एवं मया नमस्सिता च ते भगवन्तो मं पालेन्तु रक्खन्तु गोपेन्तु. नमत्थु बुद्धानं नमत्थु बोधिया, नमो विमुत्तानं नमो विमुत्तियाति अयं मम नमक्कारो अतीतानं परिनिब्बुतानं बुद्धानं अत्थु, तेसञ्ञेव चतूसु च मग्गेसु चतूसु फलेसु ञाणसङ्खाताय बोधिया अत्थु, तथा तेसञ्ञेव अरहत्तफलविमुत्तिया विमुत्तानं अत्थु, या च नेसं तदङ्गविमुत्ति विक्खम्भनविमुत्ति समुच्छेदविमुत्ति पटिप्पस्सद्धिविमुत्ति निस्सरणविमुत्तीति पञ्चविधा विमुत्ति, तस्सा नेसं विमुत्तियापि अयं मय्हं नमक्कारो अत्थूति. ‘‘इमं सो परित्तं कत्वा, मोरो चरति एसना’’ति इदं पन पदद्वयं सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा आह. तस्सत्थो – भिक्खवे, सो मोरो इमं परित्तं इमं रक्खं कत्वा अत्तनो गोचरभूमियं पुप्फफलादीनं अत्थाय नानप्पकाराय एसनाय चरति.

एवं दिवसं चरित्वा सायं पब्बतमत्थके निसीदित्वा अत्थङ्गतं सूरियं ओलोकेन्तो बुद्धगुणे आवज्जेत्वा निवासट्ठाने रक्खावरणत्थाय पुन ब्रह्ममन्तं बन्धन्तो ‘‘अपेतय’’न्तिआदिमाह.

१८. ‘‘अपेतयं चक्खुमा एकराजा, हरिस्सवण्णो पथविप्पभासो;

तं तं नमस्सामि हरिस्सवण्णं पथविप्पभासं, तयाज्ज गुत्ता विहरेमु रत्तिं.

‘‘ये ब्राह्मणा वेदगू सब्बधम्मे, ते मे नमो ते च मं पालयन्तु;

नमत्थु बुद्धानं नमत्थु बोधिया, नमो विमुत्तानं नमो विमुत्तिया;

इमं सो परित्तं कत्वा, मोरो वासमकप्पयी’’ति.

तत्थ अपेतीति अपयाति अत्थं गच्छति. इमं सो परित्तं कत्वा, मोरो वासमकप्पयीति इदम्पि अभिसम्बुद्धो हुत्वा आह. तस्सत्थो – भिक्खवे, सो मोरो इमं परित्तं इमं रक्खं कत्वा अत्तनो निवासट्ठाने वासं कप्पयित्थ, तस्स रत्तिं वा दिवा वा इमस्स परित्तस्सानुभावेन नेव भयं, न लोमहंसो अहोसि.

अथेको बाराणसिया अविदूरे नेसादगामवासी नेसादो हिमवन्तपदेसे विचरन्तो तस्मिं दण्डकहिरञ्ञपब्बतमत्थके निसिन्नं बोधिसत्तं दिस्वा आगन्त्वा पुत्तस्स आरोचेसि. अथेकदिवसं खेमा नाम बाराणसिरञ्ञो देवी सुपिनेन सुवण्णवण्णं मोरं धम्मं देसेन्तं दिस्वा पबुद्धकाले रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘अहं, देव, सुवण्णवण्णस्स मोरस्स धम्मं सोतुकामा’’ति. राजा अमच्चे पुच्छि. अमच्चा ‘‘ब्राह्मणा जानिस्सन्ती’’ति आहंसु. ब्राह्मणा तं सुत्वा ‘‘सुवण्णवण्णा मोरा नाम होन्ती’’ति वत्वा ‘‘कत्थ होन्ती’’ति वुत्ते ‘‘नेसादा जानिस्सन्ती’’ति आहंसु. राजा नेसादे सन्निपातेत्वा पुच्छि. अथ सो नेसादपुत्तो ‘‘आम, महाराज, दण्डकहिरञ्ञपब्बतो नाम अत्थि, तत्थ सुवण्णवण्णो मोरो वसती’’ति आह. ‘‘तेन हि तं मोरं अमारेत्वा बन्धित्वाव आनेही’’ति. नेसादो गन्त्वा तस्स गोचरभूमियं पासे ओड्डेसि. मोरेन अक्कन्तट्ठानेपि पासो न सञ्चरति. नेसादो गण्हितुं असक्कोन्तो सत्त वस्सानि विचरित्वा तत्थेव कालमकासि. खेमापि देवी पत्थितं अलभमाना कालमकासि.