८. कासाववग्गो
[२२१] १. कासावजातकवण्णना
अनिक्कसावो कासावन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. वत्थु पन राजगहे समुट्ठितं. एकस्मिं समये धम्मसेनापति पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं वेळुवने विहरति. देवदत्तोपि अत्तनो अनुरूपाय दुस्सीलपरिसाय परिवुतो गयासीसे विहरति. तस्मिं समये राजगहवासिनो छन्दकं सङ्घरित्वा दानं सज्जयिंसु. अथेको वोहारत्थाय आगतवाणिजो इमं साटकं विस्सज्जेत्वा ‘‘मम्पि पत्तिकं करोथा’’ति महग्घं गन्धकासावं अदासि. नागरा महादानं पवत्तयिंसु, सब्बं छन्दकेन सङ्कड्ढितं कहापणेहेव निट्ठासि. सो साटको अतिरेको अहोसि. महाजनो सन्निपतित्वा ‘‘अयं गन्धकासावसाटको अतिरेको. कस्स नं देम, किं सारिपुत्तत्थेरस्स, उदाहु देवदत्तस्सा’’ति मन्तयिंसु.
तत्थेके ‘‘सारिपुत्तत्थेरस्सा’’ति आहंसु. अपरे ‘‘सारिपुत्तत्थेरो कतिपाहं वसित्वा यथारुचि पक्कमिस्सति, देवदत्तत्थेरो पन निबद्धं अम्हाकं नगरमेव उपनिस्साय विहरति, मङ्गलामङ्गलेसु अयमेव अम्हाकं अवस्सयो, देवदत्तस्स दस्सामा’’ति आहंसु. सम्बहुलिकं करोन्तेसुपि ‘‘देवदत्तस्स दस्सामा’’ति वत्तारो बहुतरा अहेसुं, अथ नं देवदत्तस्स अदंसु. देवदत्तो तस्स दसा छिन्दापेत्वा ओवट्टिकं सिब्बापेत्वा रजापेत्वा सुवण्णपट्टवण्णं कत्वा पारुपि. तस्मिं काले तिंसमत्ता भिक्खू राजगहा निक्खमित्वा सावत्थिं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा कतपटिसन्थारा तं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘एवं, भन्ते, अत्तनो अननुच्छविकं अरहद्धजं पारुपी’’ति आरोचेसुं. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव अत्तनो अननुरूपं अरहद्धजं परिदहति, पुब्बेपि परिदहियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे हत्थिकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो असीतिसहस्समत्तवारणपरिवारो यूथपति हुत्वा अरञ्ञायतने वसति. अथेको दुग्गतमनुस्सो बाराणसियं विहरन्तो दन्तकारवीथियं दन्तकारे दन्तवलयादीनि करोन्ते दिस्वा ‘‘हत्थिदन्ते लभित्वा गण्हिस्सथा’’ति पुच्छि. ते ‘‘आम गण्हिस्सामा’’ति आहंसु. सो आवुधं आदाय कासाववत्थवसनो पच्चेकबुद्धवेसं गण्हित्वा पटिसीसकं पटिमुञ्चित्वा हत्थिवीथियं ठत्वा आवुधेन हत्थिं मारेत्वा दन्ते आदाय बाराणसियं विक्किणन्तो जीविकं कप्पेसि. सो अपरभागे बोधिसत्तस्स परिवारहत्थीनं सब्बपच्छिमं हत्थिं मारेतुं आरभि. हत्थिनो देवसिकं हत्थीसु परिहायन्तेसु ‘‘केन नु खो कारणेन हत्थिनो परिहायन्ती’’ति बोधिसत्तस्स आरोचेसुं.
बोधिसत्तो परिग्गण्हन्तो ‘‘पच्चेकबुद्धवेसं गहेत्वा हत्थिवीथिपरियन्ते एको पुरिसो तिट्ठति, कच्चि नु खो सो मारेति, परिग्गण्हिस्सामि न’’न्ति एकदिवसं हत्थी पुरतो कत्वा सयं पच्छतो अहोसि. सो बोधिसत्तं दिस्वा आवुधं आदाय पक्खन्दि. बोधिसत्तो निवत्तित्वा ठितो ‘‘भूमियं पोथेत्वा मारेस्सामि न’’न्ति सोण्डं पसारेत्वा तेन परिदहितानि कासावानि दिस्वा ‘‘इमं अरहद्धजं मया गरुं कातुं वट्टती’’ति सोण्डं पटिसंहरित्वा ‘‘अम्भो पुरिस, ननु एस अरहद्धजो अननुच्छविको तुय्हं, कस्मा एतं परिदहसी’’ति इमा गाथा अवोच –
१४१. ‘‘अनिक्कसावो कासावं, यो वत्थं परिदहिस्सति;
अपेतो दमसच्चेन, न सो कासावमरहति.
१४२. ‘‘यो च वन्तकसावस्स, सीलेसु सुसमाहितो;
उपेतो दमसच्चेन, स वे कासावमरहती’’ति.
तत्थ अनिक्कसावोति कसावो वुच्चति रागो दोसो मोहो मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यं थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदो पमादो, सब्बे अकुसला धम्मा सब्बे दुच्चरिता सब्बं भवगामिकम्मं दियड्ढकिलेससहस्सं, एसो कसावो नाम. सो यस्स पुग्गलस्स अप्पहीनो सन्तानतो अनिस्सट्ठो अनिक्खन्तो, सो अनिक्कसावो नाम. कासावन्ति कसायरसपीतं अरहद्धजभूतं. यो वत्थं परिदहिस्सतीति यो एवरूपो हुत्वा एवरूपं वत्थं परिदहिस्सति निवासेति चेव पारुपति च. अपेतो दमसच्चेनाति इन्द्रियदमसङ्खातेन दमेन च निब्बानसङ्खातेन च परमत्थसच्चेन अपेतो परिवज्जितो. निस्सक्कत्थे वा करणवचनं, एतस्मा दमसच्चा अपेतोति अत्थो. ‘‘सच्च’’न्ति चेत्थ वचीसच्चं चतुसच्चम्पि वट्टतियेव. न सो कासावमरहतीति सो पुग्गलो अनिक्कसावत्ता अरहद्धजं कासावं न अरहति अननुच्छविको एतस्स.
यो च वन्तकसावस्साति यो पन पुग्गलो यथावुत्तस्सेव कसावस्स वन्तत्ता वन्तकसावो अस्स. सीलेसु सुसमाहितोति मग्गसीलेसु चेव फलसीलेसु च सम्मा आहितो, आनेत्वा ठपितो विय तेसु पतिट्ठितो. तेहि सीलेहि समङ्गीभूतस्सेतं अधिवचनं. उपेतोति समन्नागतो. दमसच्चेनाति वुत्तप्पकारेन दमेन च सच्चेन च. स वे कासावमरहतीति सो एवरूपो पुग्गलो इमं अरहद्धजं कासावं अरहति.
एवं बोधिसत्तो तस्स पुरिसस्स इमं कारणं कथेत्वा ‘‘इतो पट्ठाय मा इध आगमि, आगच्छसि चे, जीवितं ते नत्थी’’’ति तज्जेत्वा पलापेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा हत्थिमारकपुरिसो देवदत्तो अहोसि, यूथपति पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कासावजातकवण्णना पठमा.
[२२२] २. चूळनन्दियजातकवण्णना
इदं तदाचरियवचोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. एकदिवसञ्हि भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, देवदत्तो नाम कक्खळो फरुसो साहसिको सम्मासम्बुद्धे अभिमारे पयोजेसि, सिलं पविज्झि, नाळागिरिं पयोजेसि, खन्तिमेत्तानुद्दयमत्तम्पिस्स तथागते नत्थी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि देवदत्तो कक्खळो फरुसो निक्कारुणिकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे महानन्दियो नाम वानरो अहोसि, कनिट्ठभातिको पनस्स चूळनन्दियो नाम. ते उभोपि असीतिसहस्सवानरपरिवारा हिमवन्तपदेसे अन्धमातरं पटिजग्गन्ता वासं कप्पेसुं. ते मातरं सयनगुम्बे ठपेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा मधुरानि फलाफलानि मातुया पेसेन्ति. आहरणकवानरा तस्सा न देन्ति, सा खुदापीळिता अट्ठिचम्मावसेसा किसा अहोसि. अथ नं बोधिसत्तो आह – ‘‘मयं, अम्म, तुम्हाकं मधुरफलाफलानि पेसेम, तुम्हे कस्मा मिलायथा’’ति. ‘‘तात, नाहं लभामी’’ति. बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘मयि यूथं परिहरन्ते माता मे नस्सिस्सति, यूथं पहाय मातरंयेव पटिजग्गिस्सामी’’ति. सो चूळनन्दियं पक्कोसित्वा ‘‘तात, त्वं यूथं परिहर, अहं मातरं पटिजग्गिस्सामी’’ति आह. सोपि नं ‘‘भातिक, मय्हं यूथपरिहरणेन कम्मं नत्थि, अहम्पि मातरमेव पटिजग्गिस्सामी’’ति आह. इति ते उभोपि एकच्छन्दा हुत्वा यूथं पहाय मातरं गहेत्वा हिमवन्ता ओरुय्ह पच्चन्ते निग्रोधरुक्खे वासं कप्पेत्वा मातरं पटिजग्गिंसु.
अथेको बाराणसिवासी ब्राह्मणमाणवो तक्कसिलायं दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा ‘‘गमिस्सामी’’ति आचरियं आपुच्छि. आचरियो अङ्गविज्जानुभावेन तस्स कक्खळफरुससाहसिकभावं ञत्वा ‘‘तात, त्वं कक्खळो फरुसो साहसिको, एवरूपानं न सब्बकालं एकसदिसमेव इज्झति, महाविनासं महादुक्खं पापुणिस्ससि, मा त्वं कक्खळो होहि, पच्छानुतापनकारणं कम्मं मा करी’’ति ओवदित्वा उय्योजेसि. सो आचरियं वन्दित्वा बाराणसिं गन्त्वा घरावासं गहेत्वा अञ्ञेहि सिप्पेहि जीविकं कप्पेतुं असक्कोन्तो ‘‘धनुकोटिं निस्साय जीविस्सामि, लुद्दकम्मं कत्वा जीविकं कप्पेस्सामी’’ति बाराणसितो निक्खमित्वा पच्चन्तगामके वसन्तो धनुकलापसन्नद्धो अरञ्ञं पविसित्वा नानामिगे मारेत्वा मंसविक्कयेन जीविकं कप्पेसि. सो एकदिवसं अरञ्ञे किञ्चि अलभित्वा आगच्छन्तो अङ्गणपरियन्ते ठितं निग्रोधरुक्खं दिस्वा ‘‘अपि नामेत्थ किञ्चि भवेय्या’’ति निग्रोधरुक्खाभिमुखो पायासि.
तस्मिं खणे उभोपि ते भातरो मातरं फलानि खादापेत्वा पुरतो कत्वा विटपब्भन्तरे निसिन्ना तं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘किं नो मातरं करिस्सती’’ति साखन्तरे निलीयिंसु. सोपि खो साहसिकपुरिसो रुक्खमूलं आगन्त्वा तं तेसं मातरं जरादुब्बलं अन्धं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘किं मे तुच्छहत्थगमनेन इमं मक्कटिं विज्झित्वा गहेत्वा गमिस्सामी’’ति. सो तस्सा विज्झनत्थाय धनुं गण्हि. तं दिस्वा बोधिसत्तो ‘‘तात चूळनन्दिय, एसो मे पुरिसो मातरं विज्झितुकामो, अहमस्सा जीवितदानं दस्सामि, त्वं ममच्चयेन मातरं पटिजग्गेय्यासी’’ति वत्वा साखन्तरा निक्खमित्वा ‘‘भो पुरिस, मा मे मातरं विज्झि, एसा अन्धा जरादुब्बला, अहमस्सा जीवितदानं देमि, त्वं एतं अमारेत्वा मं मारेही’’ति तस्स पटिञ्ञं गहेत्वा सरस्स आसन्नट्ठाने निसीदि. सो निक्करुणो बोधिसत्तं विज्झित्वा पातेत्वा मातरम्पिस्स विज्झितुं पुन धनुं सन्नय्हि. तं दिस्वा चूळनन्दियो ‘‘अयं मे मातरं विज्झितुकामो, एकदिवसम्पि खो मे माता जीवमाना लद्धजीवितायेव नाम होति, जीवितदानमस्सा दस्सामी’’ति साखन्तरा निक्खमित्वा ‘‘भो पुरिस, मा मे मातरं विज्झि, अहमस्सा जीवितदानं दम्मि, त्वं मं विज्झित्वा अम्हे द्वे भातिके गहेत्वा अम्हाकं मातु जीवितदानं देही’’ति तस्स पटिञ्ञं गहेत्वा सरस्स आसन्नट्ठाने निसीदि. सो तम्पि विज्झित्वा पातेत्वा ‘‘अयं मक्कटी घरे दारकानं भविस्सती’’ति मातरम्पि तेसं विज्झित्वा पातेत्वा तयोपि काजेनादाय गेहाभिमुखो पायासि.
अथस्स पापपुरिसस्स गेहे असनि पतित्वा भरियञ्च द्वे दारके च गेहेनेव सद्धिं झापेसि, पिट्ठिवंसथूणमत्तं अवसिस्सि. अथस्स नं गामद्वारेयेव एको पुरिसो दिस्वा तं पवत्तिं आरोचेसि. सो पुत्तदारसोकेन अभिभूतो तस्मिंयेव ठाने मंसकाजञ्ज धनुञ्च छड्डेत्वा वत्थं पहाय नग्गो बाहा पग्गय्ह परिदेवमानो गन्त्वा घरं पाविसि. अथस्स सा थूणा भिज्जित्वा सीसे पतित्वा सीसं भिन्दि, पथवी विवरं अदासि, अवीचितो जाला उट्ठहि. सो पथविया गिलियमानो आचरियस्स ओवादं सरित्वा ‘‘इमं वत कारणं दिस्वा पारासरियब्राह्मणो मय्हं ओवादमदासी’’ति परिदेवमानो इमं गाथाद्वयमाह –
१४३. ‘‘इदं तदाचरियवचो, पारासरियो यदब्रवि;
मासु त्वं अकरि पापं, यं त्वं पच्छा कतं तपे.
१४४. ‘‘यानि करोति पुरिसो, तानि अत्तनि पस्सति;
कल्याणकारी कल्याणं, पापकारी च पापकं;
यादिसं वपते बीजं, तादिसं हरते फल’’न्ति.
तस्सत्थो – यं पारासरियो ब्राह्मणो अब्रवि – ‘‘मासु त्वं पापं अकरी, यं कतं पच्छा त्वञ्ञेव तपेय्या’’ति, इदं तं आचरियस्स वचनं. यानि कायवचीमनोद्वारेहि कम्मानि पुरिसो करोति, तेसं विपाकं पटिलभन्तो तानियेव अत्तनि पस्सति. कल्याणकम्मकारी कल्याणं फलमनुभोति, पापकारी च पापकमेव हीनं लामकं अनिट्ठफलं अनुभोति. लोकस्मिम्पि हि यादिसं वपते बीजं, तादिसं हरते फलं, बीजानुरूपं बीजानुच्छविकमेव फलं हरति गण्हाति अनुभवतीति. इति सो परिदेवन्तो पथविं पविसित्वा अवीचिमहानिरये निब्बत्ति.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव, पुब्बेपि कक्खळो फरुसो निक्कारुणिकोयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा लुद्दकपुरिसो देवदत्तो अहोसि, दिसापामोक्खो आचरियो सारिपुत्तो, चूळनन्दियो आनन्दो, माता महापजापतिगोतमी, महानन्दियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चूळनन्दियजातकवण्णना दुतिया.
[२२३] ३. पुटभत्तजातकवण्णना
नमे नमन्तस्स भजे भजन्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुटुम्बिकं आरब्भ कथेसि. सावत्थिनगरवासी किरेको कुटुम्बिको एकेन जनपदकुटुम्बिकेन सद्धिं वोहारं अकासि. सो अत्तनो भरियं आदाय तस्स धारणकस्स सन्तिकं अगमासि. धारणको ‘‘दातुं न सक्कोमी’’ति न किञ्चि अदासि, इतरो कुज्झित्वा भत्तं अभुञ्जित्वाव निक्खमि. अथ नं अन्तरामग्गे छातज्झत्तं दिस्वा मग्गपटिपन्ना पुरिसा ‘‘भरियायपि दत्वा भुञ्जाही’’ति भत्तपुटं अदंसु. सो तं गहेत्वा तस्सा अदातुकामो हुत्वा ‘‘भद्दे, इदं चोरानं तिट्ठनट्ठानं, त्वं पुरतो याही’’ति उय्योजेत्वा सब्बं भत्तं भुञ्जित्वा तुच्छपुटं दस्सेत्वा ‘‘भद्दे, अभत्तकं तुच्छपुटमेव अदंसू’’ति आह. सा तेन एककेनेव भुत्तभावं ञत्वा दोमनस्सप्पत्ता अहोसि. ते उभोपि जेतवनपिट्ठिविहारेन गच्छन्ता ‘‘पानीयं पिविस्सामा’’ति जेतवनं पविसिंसु.
सत्थापि तेसञ्ञेव आगमनं ओलोकेन्तो मग्गं गहेत्वा ठितलुद्दको विय गन्धकुटिछायाय निसीदि, ते सत्थारं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा निसीदिंसु. सत्था तेहि सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं, उपासिके, अयं ते भत्ता हितकामो सस्नेहो’’ति पुच्छि. ‘‘भन्ते, अहं एतस्स सस्नेहा, अयं पन मय्हं निस्नेहो, तिट्ठन्तु अञ्ञेपि दिवसा, अज्जेवेस अन्तरामग्गे पुटभत्तं लभित्वा मय्हं अदत्वा अत्तनाव भुञ्जी’’ति. ‘‘उपासिके, निच्चकालम्पि त्वं एतस्स हितकामा सस्नेहा, अयं पन निस्नेहोव. यदा पन पण्डिते निस्साय तव गुणे जानाति, तदा ते सब्बिस्सरियं निय्यादेती’’ति वत्वा ताय याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अमच्चकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अहोसि. अथ राजा ‘‘पदुब्भेय्यापि मे अय’’न्ति अत्तनो पुत्तं आसङ्कन्तो नीहरि. सो अत्तनो भरियं गहेत्वा नगरा निक्खम्म एकस्मिं कासिकगामके वासं कप्पेसि. सो अपरभागे पितु कालकतभावं सुत्वा ‘‘कुलसन्तकं रज्जं गण्हिस्सामी’’ति बाराणसिं पच्चागच्छन्तो अन्तरामग्गे ‘‘भरियायपि दत्वा भुञ्जाही’’ति भत्तपुटं लभित्वा तस्सा अदत्वा सयमेव तं भुञ्जि. सा ‘‘कक्खळो वतायं पुरिसो’’ति दोमनस्सप्पत्ता अहोसि. सो बाराणसियं रज्जं गहेत्वा तं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेत्वा ‘‘एत्तकमेव एतिस्सा अल’’न्ति न अञ्ञं सक्कारं वा सम्मानं वा करोति, ‘‘कथं यापेसी’’तिपि नं न पुच्छति.
बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘अयं देवी रञ्ञो बहूपकारा सस्नेहा, राजा पनेतं किस्मिञ्चि न मञ्ञति, सक्कारसम्मानमस्सा कारेस्सामी’’ति तं उपसङ्कमित्वा उपचारं कत्वा एकमन्तं ठत्वा ‘‘किं, ताता’’ति वुत्ते ‘‘कथं समुट्ठापेतुं मयं, देवि, तुम्हे उपट्ठहाम, किं नाम महल्लकानं पितूनं वत्थखण्डं वा भत्तपिण्डं वा दातुं न वट्टती’’ति आह. ‘‘तात, अहं अत्तनाव किञ्चि न लभामि, तुम्हाकं किं दस्सामि, ननु लभनकाले अदासिं, इदानि पन मे राजा न किञ्चि देति. तिट्ठतु अञ्ञं दानं, रज्जं गण्हितुं आगच्छन्तो अन्तरामग्गे भत्तपुटं लभित्वा भत्तमत्तम्पि मे अदत्वा अत्तनाव भुञ्जी’’ति. ‘‘किं पन, अम्म, रञ्ञो सन्तिके एवं कथेतुं सक्खिस्सथा’’ति? ‘‘सक्खिस्सामि, ताता’’ति. ‘‘तेन हि अज्जेव मम रञ्ञो सन्तिके ठितकाले मयि पुच्छन्ते एवं कथेथ अज्जेव वो गुणं जानापेस्सामी’’ति एवं वत्वा बोधिसत्तो पुरिमतरं गन्त्वा रञ्ञो सन्तिके अट्ठासि. सापि गन्त्वा रञ्ञो समीपे अट्ठासि.
अथ नं बोधिसत्तो ‘‘अम्म, तुम्हे अतिविय कक्खळा, किं नाम पितूनं वत्थखण्डं वा भत्तपिण्डमत्तं वा दातुं न वट्टती’’ति आह. ‘‘तात, अहमेव रञ्ञो सन्तिका किञ्चि न लभामि, तुम्हाकं किं दस्सामी’’ति? ‘‘ननु अग्गमहेसिट्ठानं ते लद्ध’’न्ति? ‘‘तात, किस्मिञ्चि सम्माने असति अग्गमहेसिट्ठानं किं करिस्सति, इदानि मे तुम्हाकं राजा किं दस्सति, सो अन्तरामग्गे भत्तपुटं लभित्वा ततो किञ्चि अदत्वा सयमेव भुञ्जी’’ति. बोधिसत्तो ‘‘एवं किर, महाराजा’’ति पुच्छि. राजा अधिवासेसि. बोधिसत्तो तस्स अधिवासनं विदित्वा ‘‘तेन हि, अम्म, रञ्ञो अप्पियकालतो पट्ठाय किं तुम्हाकं इध वासेन. लोकस्मिञ्हि अप्पियसम्पयोगो च दुक्खो, तुम्हाकं इध वासे सति रञ्ञो अप्पियसम्पयोगोव दुक्खं भविस्सति, इमे सत्ता नाम भजन्ते भजन्ति, अभजनभावं ञत्वा अञ्ञत्थ गन्तब्बं, महन्तो लोकसन्निवासो’’ति वत्वा इमा गाथा अवोच –
१४५. ‘‘नमे नमन्तस्स भजे भजन्तं, किच्चानुकुब्बस्स करेय्य किच्चं;
नानत्थकामस्स करेय्य अत्थं, असम्भजन्तम्पि न सम्भजेय्य.
१४६. ‘‘चजे चजन्तं वनथं न कयिरा, अपेतचित्तेन न सम्भजेय्य;
दिजो दुमं खीणफलन्ति ञत्वा, अञ्ञं समेक्खेय्य महा हि लोको’’ति.
तत्थ नमे नमन्तस्स भजे भजन्तन्ति यो अत्तनो नमति, तस्सेव पटिनमेय्य. यो च भजति, तमेव भजेय्य. किच्चानुकुब्बस्स करेय्य किच्चन्ति अत्तनो उप्पन्नकिच्चं अनुकुब्बन्तस्सेव तस्सपि उप्पन्नकिच्चं पटिकरेय्य. चजे चजन्तं वनथं न कयिराति अत्तानं जहन्तं जहेय्येव, तस्मिं तण्हासङ्खातं वनथं न करेय्य. अपेतचित्तेनाति विगतचित्तेन विपल्लत्थचित्तेन. न सम्भजेय्याति तथारूपेन सद्धिं न समागच्छेय्य. दिजो दुमन्ति यथा सकुणो पुब्बे फलितम्पि रुक्खं फले खीणे ‘‘खीणफलो अय’’न्ति ञत्वा तं छड्डेत्वा अञ्ञं समेक्खति परियेसति, एवं अञ्ञं समेक्खेय्य. महा हि एस लोको, अथ तुम्हे सस्नेहं एकं पुरिसं लभिस्सथाति.
तं सुत्वा बाराणसिराजा देविया सब्बिस्सरियं अदासि. ततो पट्ठाय समग्गा सम्मोदमाना वसिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने द्वे जयम्पतिका सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. ‘‘तदा जयम्पतिका इमे द्वे जयम्पतिका अहेसुं, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पुटभत्तजातकवण्णना ततिया.
[२२४] ४. कुम्भिलजातकवण्णना
यस्सेते चतुरो धम्माति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि.
१४७. ‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा, वानरिन्द यथा तव;
सच्चं धम्मो धिति चागो, दिट्ठं सो अतिवत्तति.
१४८. ‘‘यस्स चेते न विज्जन्ति, गुणा परमभद्दका;
सच्चं धम्मो धिति चागो, दिट्ठं सो नातिवत्तती’’ति.
तत्थ गुणा परमभद्दकाति यस्स एते परमभद्दका चत्तारो रासट्ठेन पिण्डट्ठेन गुणा न विज्जन्ति, सो पच्चामित्तं अतिक्कमितुं न सक्कोतीति. सेसमेत्थ सब्बं हेट्ठा कुम्भिलजातके वुत्तनयमेव सद्धिं समोधानेनाति.
कुम्भिलजातकवण्णना चतुत्था.
[२२५] ५. खन्तिवण्णजातकवण्णना
अत्थि मे पुरिसो, देवाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलराजानं आरब्भ कथेसि. तस्स किरेको बहूपकारो अमच्चो अन्तेपुरे पदुस्सि. राजा ‘‘उपकारको मे’’ति ञत्वापि अधिवासेत्वा सत्थु आरोचेसि. सत्था ‘‘पोराणकराजानोपि, महाराज, एवं अधिवासेसुंयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एको अमच्चो तस्स अन्तेपुरे पदुस्सि, अमच्चस्सापि सेवको तस्स गेहे पदुस्सि. सो तस्स अपराधं अधिवासेतुं असक्कोन्तो तं आदाय रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देव, एको मे उपट्ठाको सब्बकिच्चकारको, सो मय्हं गेहे पदुस्सि, तस्स किं कातुं वट्टती’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१४९. ‘‘अत्थि मे पुरिसो देव, सब्बकिच्चेसु ब्यावटो;
तस्स चेकोपराधत्थि, तत्थ त्वं किन्ति मञ्ञसी’’ति.
तत्थ तस्स चेकोपराधत्थीति तस्स च पुरिसस्स एको अपराधो अत्थि. तत्थ त्वं किन्ति मञ्ञसीति तत्थ तस्स पुरिसस्स अपराधे त्वं ‘‘किं कातब्ब’’न्ति मञ्ञसि, यथा ते चित्तं उप्पज्जति, तदनुरूपमस्स दण्डं पणेहीति दीपेति.
तं सुत्वा राजा दुतियं गाथमाह –
१५०. ‘‘अम्हाकम्पत्थि पुरिसो, एदिसो इध विज्जति;
दुल्लभो अङ्गसम्पन्नो, खन्तिरस्माक रुच्चती’’ति.
तस्सत्थो – अम्हाकम्पि राजूनं सतं एदिसो बहूपकारो अगारे दुस्सनकपुरिसो अत्थि, सो च खो इध विज्जति, इदानिपि इधेव संविज्जति, मयं राजानोपि समाना तस्स बहूपकारतं सन्धाय अधिवासेम, तुय्हं पन अरञ्ञोपि सतो अधिवासनभारो जातो. अङ्गसम्पन्नो हि सब्बेहि गुणकोट्ठासेहि समन्नागतो पुरिसो नाम दुल्लभो, तेन कारणेन अस्माकं एवरूपेसु ठानेसु अधिवासनखन्तियेव रुच्चतीति.
अमच्चो अत्तानं सन्धाय रञ्ञो वुत्तभावं ञत्वा ततो पट्ठाय अन्तेपुरे पदुस्सितुं न विसहि, सोपिस्स सेवको रञ्ञो आरोचितभावं ञत्वा ततो पट्ठाय तं कम्मं कातुं न विसहि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अहमेव बाराणसिराजा अहोसि’’न्ति. सोपि अमच्चो रञ्ञो सत्थु कथितभावं ञत्वा ततो पट्ठाय तं कम्मं कातुं नासक्खीति.
खन्तिवण्णजातकवण्णना पञ्चमा.
[२२६] ६. कोसियजातकवण्णना
काले निक्खमना साधूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलराजानं आरब्भ कथेसि. कोसलराजा पच्चन्तवूपसमनत्थाय अकाले निक्खमि. वत्थु हेट्ठा वुत्तनयमेव.
सत्था पन अतीतं आहरित्वा आह – ‘‘महाराज, अतीते बाराणसिराजा अकाले निक्खमित्वा उय्याने खन्धावारं निवेसयि. तस्मिं काले एको उलूकसकुणो वेळुगुम्बं पविसित्वा निलीयि. काकसेना आगन्त्वा ‘निक्खन्तमेव तं गण्हिस्सामा’’’ति परिवारेसि. सो सूरियत्थङ्गमनं अनोलोकेत्वा अकालेयेव निक्खमित्वा पलायितुं आरभि. अथ नं काका परिवारेत्वा तुण्डेहि कोट्टेन्ता परिपातेसुं. राजा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘किं नु खो, पण्डित, इमे काका कोसियं परिपातेन्ती’’ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘अकाले, महाराज, अत्तनो वसनट्ठाना निक्खमन्ता एवरूपं दुक्खं पटिलभन्तियेव, तस्मा अकाले अत्तनो वसनट्ठाना निक्खमितुं न वट्टती’’ति इममत्थं पकासेन्तो इमं गाथाद्वयमाह –
१५१. ‘‘काले निक्खमना साधु, नाकाले साधु निक्खमो;
अकालेन हि निक्खम्म, एककम्पि बहुज्जनो;
न किञ्चि अत्थं जोतेति, धङ्कसेनाव कोसियं.
१५२. ‘‘धीरो च विधिविधानञ्ञू, परेसं विवरानुगू;
सब्बामित्ते वसीकत्वा, कोसियोव सुखी सिया’’ति.
तत्थ काले निक्खमना साधूति, महाराज, निक्खमना नाम निक्खमनं वा परक्कमनं वा युत्तपयुत्तकाले साधु. नाकाले साधु निक्खमोति अकाले पन अत्तनो वसनट्ठानतो अञ्ञत्थ गन्तुं निक्खमो नाम निक्खमनं वा परक्कमनं वा न साधु. ‘‘अकालेन ही’’तिआदीसु चतूसु पदेसु पठमेन सद्धिं ततियं, दुतियेन चतुत्थं योजेत्वा एवं अत्थो वेदितब्बो. अत्तनो वसनट्ठानतो हि कोचि पुरिसो अकालेन निक्खमित्वा वा परक्कमित्वा वा न किञ्चि अत्थं जोतेति, अत्तनो अप्पमत्तकम्पि वुड्ढिं उप्पादेतुं न सक्कोति, अथ खो एककम्पि बहुज्जनो बहुपि सो पच्चत्थिकजनो एतं अकाले निक्खमन्तं वा परक्कमन्तं वा एककं परिवारेत्वा महाविनासं पापेति. तत्रायं उपमा – धङ्कसेनाव कोसियं, यथा अयं धङ्कसेना इमं अकाले निक्खमन्तञ्च परक्कमन्तञ्च कोसियं तुण्डेहि वितुदन्ति महाविनासं पापेन्ति, तथा तस्मा तिरच्छानगते आदिं कत्वा केनचि अकाले अत्तनो वसनट्ठानतो न निक्खमितब्बं न परक्कमितब्बन्ति.
दुतियगाथाय धीरोति पण्डितो. विधीति पोराणकपण्डितेहि ठपितपवेणी. विधानन्ति कोट्ठासो वा संविदहनं वा. विवरानुगूति विवरं अनुगच्छन्तो जानन्तो. सब्बामित्तेति सब्बे अमित्ते. वसीकत्वाति अत्तनो वसे कत्वा. कोसियोवाति इमम्हा बालकोसिया अञ्ञो पण्डितकोसियो विय. इदं वुत्तं होति – यो च खो पण्डितो ‘‘इमस्मिं काले निक्खमितब्बं परक्कमितब्बं, इमस्मिं न निक्खमितब्बं न परक्कमितब्ब’’न्ति पोराणकपण्डितेहि ठपितस्स पवेणिसङ्खातस्स विधिनो कोट्ठाससङ्खातं विधानं वा तस्स वा विधिनो विधानं संविदहनं अनुट्ठानं जानाति, सो विधिविधानञ्ञू परेसं अत्तनो पच्चामित्तानं विवरं ञत्वा यथा नाम पण्डितो कोसियो रत्तिसङ्खाते अत्तनो काले निक्खमित्वा च परक्कमित्वा च तत्थ तत्थ सयितानञ्ञेव काकानं सीसानि छिन्दमानो ते सब्बे अमित्ते वसीकत्वा सुखी सिया, एवं धीरोपि काले निक्खमित्वा परक्कमित्वा अत्तनो पच्चामित्ते वसीकत्वा सुखी निद्दुक्खो भवेय्याति. राजा बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा निवत्ति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कोसियजातकवण्णना छट्ठा.
[२२७] ७. गूथपाणजातकवण्णना
सूरो सूरेन सङ्गम्माति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तस्मिं किर काले जेतवनतो तिगावुतड्ढयोजनमत्ते एको निगमगामो, तत्थ बहूनि सलाकभत्तपक्खियभत्तानि अत्थि. तत्रेको पञ्हपुच्छको कोण्डो वसति. सो सलाकभत्तपक्खियभत्तानं अत्थाय आगते दहरे च सामणेरे च ‘‘के खादन्ति, के पिवन्ति, के भुञ्जन्ती’’ति पञ्हं पुच्छित्वा कथेतुं असक्कोन्ते लज्जापेसि. ते तस्स भयेन सलाकभत्तपक्खियभत्तत्थाय तं गामं न गच्छन्ति. अथेकदिवसं एको भिक्खु सलाकग्गं गन्त्वा ‘‘भन्ते, असुकगामे सलाकभत्तं वा पक्खियभत्तं वा अत्थी’’ति पुच्छित्वा ‘‘अत्थावुसो, तत्थ पनेको कोण्डो पञ्हं पुच्छति, तं कथेतुं असक्कोन्ते अक्कोसति परिभासति, तस्स भयेन कोचि गन्तुं न सक्कोती’’ति वुत्ते ‘‘भन्ते, तत्थ भत्तानि मय्हं पापेथ, अहं तं दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा ततो पट्ठाय तुम्हे दिस्वा पलायनकं करिस्सामी’’ति आह. भिक्खू ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तस्स तत्थ भत्तानि पापेसुं.
सो तत्थ गन्त्वा गामद्वारे चीवरं पारुपि. तं दिस्वा कोण्डो चण्डमेण्डको विय वेगेन उपगन्त्वा ‘‘पञ्हं मे, समण, कथेही’’ति आह. ‘‘उपासक, गामे चरित्वा यागुं आदाय आसनसालं ताव मे आगन्तुं देही’’ति. सो यागुं आदाय आसनसालं आगतेपि तस्मिं तथेव आह. सोपि नं भिक्खु ‘‘यागुं ताव मे पातुं देहि, आसनसालं ताव सम्मज्जितुं देहि, सलाकभत्तं ताव मे आहरितुं देही’’ति वत्वा सलाकभत्तं आहरित्वा तमेव पत्तं गाहापेत्वा ‘‘एहि, पञ्हं ते कथेस्सामी’’ति बहिगामं नेत्वा चीवरं संहरित्वा अंसे ठपेत्वा तस्स हत्थतो पत्तं गहेत्वा अट्ठासि. तत्रापि नं सो ‘‘समण, पञ्हं मे कथेही’’ति आह. अथ नं ‘‘कथेमि ते पञ्ह’’न्ति एकप्पहारेनेव पातेत्वा अट्ठीनि संचुण्णेन्तो विय पोथेत्वा गूथं मुखे पक्खिपित्वा ‘‘इतो दानि पट्ठाय इमं गामं आगतं कञ्चि भिक्खुं पञ्हं पुच्छितकाले जानिस्सामी’’ति सन्तज्जेत्वा पक्कामि. सो ततो पट्ठाय भिक्खू दिस्वाव पलायति. अपरभागे तस्स भिक्खुनो सा किरिया भिक्खुसङ्घे पाकटा जाता. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुकभिक्खु किर कोण्डस्स मुखे गूथं पक्खिपित्वा गतो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सो भिक्खु इदानेव तं मीळ्हेन आसादेति, पुब्बेपि आसादेसियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते अङ्गमगधवासिनो अञ्ञमञ्ञस्स रट्ठं गच्छन्ता एकदिवसं द्विन्नं रट्ठानं सीमन्तरे एकं सरं निस्साय वसित्वा सुरं पिवित्वा मच्छमंसं खादित्वा पातोव यानानि योजेत्वा पक्कमिंसु. तेसं गतकाले एको गूथखादको पाणको गूथगन्धेन आगन्त्वा तेसं पीतट्ठाने छड्डितं सुरं दिस्वा पिपासाय पिवित्वा मत्तो हुत्वा गूथपुञ्जं अभिरुहि, अल्लगूथं तस्मिं आरुळ्हे थोकं ओनमि. सो ‘‘पथवी मं धारेतुं न सक्कोती’’ति विरवि. तस्मिञ्ञेव खणे एको मत्तवरवारणो तं पदेसं पत्वा गूथगन्धं घायित्वा जिगुच्छन्तो पटिक्कमि. सो तं दिस्वा ‘‘एस मम भयेन पलायती’’ति सञ्ञी हुत्वा ‘‘इमिना मे सद्धिं सङ्गामं कातुं वट्टती’’ति तं अव्हयन्तो पठमं गाथमाह –
१५३. ‘‘सूरो सूरेन सङ्गम्म, विक्कन्तेन पहारिना;
एहि नाग निवत्तस्सु, किं नु भीतो पलायसि;
पस्सन्तु अङ्गमगधा, मम तुय्हञ्च विक्कम’’न्ति.
तस्सत्थो – त्वं सूरो मया सूरेन सद्धिं समागन्त्वा वीरियविक्कमेन विक्कन्तेन पहारदानसमत्थताय पहारिना किंकारणा असङ्गामेत्वाव गच्छसि, ननु नाम एकसम्पहारोपि दातब्बो सिया, तस्मा एहि नाग निवत्तस्सु, एत्तकेनेव मरणभयतज्जितो हुत्वा किं नु भीतो पलायसि, इमे इमं सीमं अन्तरं कत्वा वसन्ता पस्सन्तु, अङ्गमगधा मम तुय्हञ्च विक्कमं उभिन्नम्पि अम्हाकं परक्कमं पस्सन्तूति.
सो हत्थी कण्णं दत्वा तस्स वचनं सुत्वा निवत्तित्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं अपसादेन्तो दुतियं गाथमाह –
१५४. ‘‘न तं पादा वधिस्सामि, न दन्तेहि न सोण्डिया;
मीळ्हेन तं वधिस्सामि, पूति हञ्ञतु पूतिना’’ति.
तस्सत्थो – न तं पादादीहि वधिस्सामि, तुय्हं पन अनुच्छविकेन मीळ्हेन तं वधिस्सामीति.
एवञ्च पन वत्वा ‘‘पूतिगूथपाणको पूतिनाव हञ्ञतू’’ति तस्स मत्थके महन्तं लण्डं पातेत्वा उदकं विस्सज्जेत्वा तत्थेव तं जीवितक्खयं पापेत्वा कोञ्चनादं नदन्तो अरञ्ञमेव पाविसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा गूथपाणको कोण्डो अहोसि, वारणो सो भिक्खु, तं कारणं पच्चक्खतो दिस्वा तस्मिं वनसण्डे निवुत्थदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गूथपाणजातकवण्णना सत्तमा.
[२२८] ८. कामनीतजातकवण्णना
तयो गिरिन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कामनीतब्राह्मणं नाम आरब्भ कथेसि. वत्थु पच्चुप्पन्नञ्च अतीतञ्च द्वादसकनिपाते कामजातके (जा. १.१२.३७ आदयो) आविभविस्सति. तेसु पन द्वीसु राजपुत्तेसु जेट्ठको आगन्त्वा बाराणसियं राजा अहोसि, कनिट्ठो उपराजा. तेसु राजा वत्थुकामकिलेसकामेसु अतित्तो धनलोलो अहोसि. तदा बोधिसत्तो सक्को देवराजा हुत्वा जम्बुदीपं ओलोकेन्तो तस्स रञ्ञो द्वीसुपि कामेसु अतित्तभावं ञत्वा ‘‘इमं राजानं निग्गण्हित्वा लज्जापेस्सामी’’ति ब्राह्मणमाणववण्णेन आगन्त्वा राजानं पस्सि, रञ्ञा च ‘‘केनत्थेन आगतोसि माणवा’’ति वुत्ते ‘‘अहं, महाराज, तीणि नगरानि पस्सामि खेमानि सुभिक्खानि पहूतहत्थिअस्सरथपत्तीनि हिरञ्ञसुवण्णालङ्कारभरितानि, सक्का च पन तानि अप्पकेनेव बलेन गण्हितुं, अहं ते तानि गहेत्वा दातुं आगतो’’ति आह. ‘‘कदा गच्छाम, माणवा’’ति वुत्ते ‘‘स्वे महाराजा’’ति. ‘‘तेन हि गच्छ, पातोव आगच्छेय्यासी’’ति. ‘‘साधु, महाराज, वेगेन बलं सज्जेही’’ति वत्वा सक्को सकट्ठानमेव गतो.
राजा पुनदिवसे भेरिं चरापेत्वा बलसज्जं कारेत्वा अमच्चे पक्कोसापेत्वा हिय्यो एको ब्राह्मणमाणवो ‘‘उत्तरपञ्चाले इन्दपत्ते केककेति इमेसु तीसु नगरेसु रज्जं गहेत्वा दस्सामी’’ति आह, तं माणवं आदाय तीसु नगरेसु रज्जं गण्हिस्साम, वेगेन नं पक्कोसथाति. ‘‘कत्थस्स, देव, निवासो दापितो’’ति? ‘‘न मे तस्स निवासगेहं दापित’’न्ति. ‘‘निवासपरिब्बयो पन दिन्नो’’ति? ‘‘सोपि न दिन्नो’’ति. अथ ‘‘कहं नं पस्सिस्सामा’’ति? ‘‘नगरवीथीसु ओलोकेथा’’ति. ते ओलोकेन्ता अदिस्वा ‘‘न पस्साम, महाराजा’’ति आहंसु. रञ्ञो माणवं अपस्सन्तस्स ‘‘एवं महन्ता नाम इस्सरिया परिहीनोम्ही’’ति महासोको उदपादि, हदयवत्थु उण्हं अहोसि, वत्थुलोहितं कुप्पि, लोहितपक्खन्दिका उदपादि, वेज्जा तिकिच्छितुं नासक्खिंसु.
ततो तीहचतूहच्चयेन सक्को आवज्जमानो तस्स तं आबाधं ञत्वा ‘‘तिकिच्छिस्सामि न’’न्ति ब्राह्मणवण्णेन आगन्त्वा द्वारे ठत्वा ‘‘वेज्जब्राह्मणो तुम्हाकं तिकिच्छनत्थाय आगतो’’ति आरोचापेसि. राजा तं सुत्वा ‘‘महन्तमहन्ता राजवेज्जा मं तिकिच्छितुं नासक्खिंसु, परिब्बयमस्स दापेत्वा उय्योजेथा’’ति आह. सक्को तं सुत्वा ‘‘मय्हं नेव निवासपरिब्बयेन अत्थो, वेज्जलाभम्पि न गण्हिस्सामि, तिकिच्छिस्सामि नं, पुन राजा मं पस्सतू’’ति आह. राजा तं सुत्वा ‘‘तेन हि आगच्छतू’’ति आह. सक्को पविसित्वा जयापेत्वा एकमन्तं अट्ठासि, राजा ‘‘त्वं मं तिकिच्छसी’’ति आह. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तेन हि तिकिच्छस्सू’’ति. ‘‘साधु, महाराज, ब्याधिनो मे लक्खणं कथेथ, केन कारणेन उप्पन्नो, किं खादितं वा पीतं वा निस्साय, उदाहु दिट्ठं वा सुतं वा’’ति? ‘‘तात, मय्हं ब्याधि सुतं निस्साय उप्पन्नो’’ति. ‘‘किं ते सुत’’न्ति. ‘‘तात एको माणवो आगन्त्वा मय्हं ‘तीसु नगरेसु रज्जं गण्हित्वा दस्सामी’ति आह, अहं तस्स निवासट्ठानं वा निवासपरिब्बयं वा न दापेसिं, सो मय्हं कुज्झित्वा अञ्ञस्स रञ्ञो सन्तिकं गतो भविस्सति. अथ मे ‘एवं महन्ता नाम इस्सरिया परिहीनोम्ही’ति चिन्तेन्तस्स अयं ब्याधि उप्पन्नो. सचे सक्कोसि त्वं मे कामचित्तं निस्साय उप्पन्नं ब्याधिं तिकिच्छितुं, तिकिच्छाही’’ति एतमत्थं पकासेन्तो पठमं गाथमाह –
१५५. ‘‘तयो गिरिं अन्तरं कामयामि, पञ्चाला कुरुयो केकके च;
ततुत्तरिं ब्राह्मण कामयामि, तिकिच्छ मं ब्राह्मण कामनीत’’न्ति.
तत्थ तयो गिरिन्ति तयो गिरी, अयमेव वा पाठो. यथा ‘‘सुदस्सनस्स गिरिनो, द्वारञ्हेतं पकासती’’ति एत्थ सुदस्सनं देवनगरं युज्झित्वा दुग्गण्हताय दुच्चलनताय ‘‘सुदस्सनगिरी’’ति वुत्तं, एवमिधापि तीणि नगरानि ‘‘तयो गिरि’’न्ति अधिप्पेतानि. तस्मा अयमेत्थ अत्थो – तीणि च नगरानि तेसञ्च अन्तरं तिविधम्पि रट्ठं कामयामि. ‘‘पञ्चाला कुरुयो केकके चा’’ति इमानि तेसं रट्ठानं नामानि. तेसु पञ्चालाति उत्तरपञ्चाला, तत्थ कपिलं नाम नगरं. कुरुयोति कुरुरट्ठं, तत्थ इन्दपत्तं नाम नगरं. केकके चाति पच्चत्ते उपयोगवचनं, तेन केककरट्ठं दस्सेति. तत्थ केककराजधानीयेव नगरं. ततुत्तरिन्ति तं अहं इतो पटिलद्धा बाराणसिरज्जा ततुत्तरिं तिविधं रज्जं कामयामि. तिकिच्छ मं, ब्राह्मण, कामनीतन्ति इमेहि वत्थुकामेहि च किलेसकामेहि च नीतं हतं पहतं सचे सक्कोसि, तिकिच्छ मं ब्राह्मणाति.
अथ नं सक्को ‘‘महाराज, त्वं मूलोसधादीहि अतेकिच्छो. ञाणोसधेनेव तिकिच्छितब्बो’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
१५६. ‘‘कण्हाहिदट्ठस्स करोन्ति हेके, अमनुस्सपविट्ठस्स करोन्ति पण्डिता;
न कामनीतस्स करोति कोचि, ओक्कन्तसुक्कस्स हि का तिकिच्छा’’ति.
तत्थ कण्हाहिदट्ठस्स करोन्ति हेकेति एकच्चे हि तिकिच्छका घोरविसेन काळसप्पेन दट्ठस्स मन्तेहि चेव ओसधेहि च तिकिच्छं करोन्ति. अमनुस्सपविट्ठस्स करोन्ति पण्डिताति अपरे पण्डिता भूतवेज्जा भूतयक्खादीहि अमनुस्सेहि पविट्ठस्स अभिभूतस्स गहितस्स बलिकम्मपरित्तकरणओसधपरिभावितादीहि तिकिच्छं करोन्ति. न कामनीतस्स करोति कोचीति कामेहि पन नीतस्स कामवसिकस्स पुग्गलस्स अञ्ञत्र पण्डितेहि अञ्ञो कोचि तिकिच्छं न करोति, करोन्तोपि कातुं समत्थो नाम नत्थि. किंकारणा? ओक्कन्तसुक्कस्स हि का तिकिच्छाति, ओक्कन्तसुक्कस्स अवक्कन्तस्स कुसलधम्ममरियादं अतिक्कन्तस्स अकुसलधम्मे पतिट्ठितस्स पुग्गलस्स मन्तोसधादीहि का नाम तिकिच्छा, न सक्का ओसधेहि तिकिच्छितुन्ति.
इतिस्स महासत्तो इमं कारणं दस्सेत्वा उत्तरि एवमाह – ‘‘महाराज, सचे त्वं तानि तीणि रज्जानि लच्छसि, अपि नु खो इमेसु चतूसु नगरेसु रज्जं करोन्तो एकप्पहारेनेव चत्तारि साटकयुगानि परिदहेय्यासि, चतूसु वा सुवण्णपातीसु भुञ्जेय्यासि, चतूसु वा सयनेसु सयेय्यासि, महाराज, तण्हावसिकेन नाम भवितुं न वट्टति, तण्हा हि नामेसा विपत्तिमूला. सा वड्ढमाना यो तं वड्ढेति, तं पुग्गलं अट्ठसु महानिरयेसु सोळससु उस्सदनिरयेसु नानप्पकारभेदेसु च अवसेसेसु अपायेसु खिपती’’ति. एवं राजानं निरयादिभयेन तज्जेत्वा महासत्तो धम्मं देसेसि. राजापिस्स धम्मं सुत्वा विगतसोको हुत्वा तावदेव निब्याधितं पापुणि. सक्कोपिस्स ओवादं दत्वा सीलेसु पतिट्ठापेत्वा देवलोकमेव गतो. सोपि ततो पट्ठाय दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा कामनीतब्राह्मणो अहोसि, सक्को पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कामनीतजातकवण्णना अट्ठमा.
[२२९] ९. पलायितजातकवण्णना
गजग्गमेघेहीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पलायितपरिब्बाजकं आरब्भ कथेसि. सो किर वादत्थाय सकलजम्बुदीपं विचरित्वा कञ्चि पटिवादिं अलभित्वा अनुपुब्बेन सावत्थिं गन्त्वा ‘‘अत्थि नु खो कोचि मया सद्धिं वादं कातुं समत्थो’’ति मनुस्से पुच्छि. मनुस्सा ‘‘तादिसानं सहस्सेनपि सद्धिं वादं कातुं समत्थो सब्बञ्ञू द्विपदानं अग्गो महागोतमो धम्मिस्सरो परप्पवादमद्दनो, सकलेपि जम्बुदीपे उप्पन्नो परप्पवादो तं भगवन्तं अतिक्कमितुं समत्थो नाम नत्थि. वेलन्तं पत्वा समुद्दऊमियो विय हि सब्बवादा तस्स पादमूलं पत्वा चुण्णविचुण्णा होन्ती’’ति बुद्धगुणे कथेसुं. परिब्बाजको ‘‘कहं पन सो एतरही’’ति पुच्छित्वा ‘‘जेतवने’’ति सुत्वा ‘‘इदानिस्स वादं आरोपेस्सामी’’ति महाजनपरिवुतो जेतवनं गच्छन्तो जेतेन राजकुमारेन नवकोटिधनं विस्सज्जेत्वा कारितं जेतवनद्वारकोट्ठकं दिस्वा ‘‘अयं समणस्स गोतमस्स वसनपासादो’’ति पुच्छित्वा ‘‘द्वारकोट्ठको अय’’न्ति सुत्वा ‘‘द्वारकोट्ठको ताव एवरूपो, वसनगेहं कीदिसं भविस्सती’’ति वत्वा ‘‘गन्धकुटि नाम अप्पमेय्या’’ति वुत्ते ‘‘एवरूपेन समणेन सद्धिं को वादं करिस्सती’’ति ततोव पलायि. मनुस्सा उन्नादिनो हुत्वा जेतवनं पविसित्वा सत्थारा ‘‘किं अकाले आगतत्था’’ति वुत्ता तं पवत्तिं कथयिंसु. सत्था ‘‘न खो उपासका इदानेव, पुब्बेपेस मम वसनट्ठानस्स द्वारकोट्ठकं दिस्वा पलायतेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं बोधिसत्तो रज्जं कारेसि, बाराणसियं ब्रह्मदत्तो. सो ‘‘तक्कसिलं गण्हिस्सामी’’ति महन्तेन बलकायेन गन्त्वा नगरतो अविदूरे ठत्वा ‘‘इमिना नियामेन हत्थी पेसेथ, इमिना अस्से, इमिना रथे, इमिना पत्ती, एवं धावित्वा आवुधेहि पहरथ, एवं घनवस्सवलाहका विय सरवस्सं वस्सथा’’ति तेनं विचारेन्तो इमं गाथाद्वयमाह –
१५७. ‘‘गजग्गमेघेहि हयग्गमालिभि, रथूमिजातेहि सराभिवस्सेभि;
थरुग्गहावट्टदळ्हप्पहारिभि, परिवारिता तक्कसिला समन्ततो.
१५८. ‘‘अभिधावथ चूपधावथ च, विविधा विनादिता वदन्तिभि;
वत्ततज्ज तुमुलो घोसो यथा, विज्जुलता जलधरस्स गज्जतो’’ति.
तत्थ गजग्गमेघेहीति अग्गगजमेघेहि, कोञ्चनादं गज्जन्तेहि मत्तवरवारणवलाहकेहीति अत्थो. हयग्गमालिभीति अग्गहयमालीहि, वरसिन्धववलाहककुलेहि अस्सानीकेहीति अत्थो. रथूमिजातेहीति सञ्जातऊमिवेगेहि सागरसलिलेहि विय सञ्जातरथूमीहि, रथानीकेहीति अत्थो. सराभिवस्सेभीति तेहियेव रथानीकेहि घनवस्समेघो विय सरवस्सं वस्सन्तेहि. थरुग्गहावट्टदळ्हप्पहारिभीति थरुग्गहेहि आवट्टदळ्हप्पहारीहि, इतो चितो च आवत्तित्वा परिवत्तित्वा दळ्हं पहरन्तेहि गहितखग्गरतनथरुदण्डेहि पत्तियोधेहि चाति अत्थो. परिवारिता तक्कसिला समन्ततोति यथा अयं तक्कसिला परिवारिता होति, सीघं तथा करोथाति अत्थो.
अभिधावथ चूपधावथ चाति वेगेन धावथ चेव उपधावथ च. विविधा विनादिता वदन्तिभीति वरवारणेहि सद्धिं विविधा विनदिता भवथ, सेलितगज्जितवादितेहि नानाविरवा होथाति अत्थो. वत्ततज्ज तुमुलो घोसोति वत्ततु अज्ज तुमुलो महन्तो असनिसद्दसदिसो घोसो. यथा विज्जुलता जलधरस्स गज्जतोति यथा गज्जन्तस्स जलधरस्स मुखतो निग्गता विज्जुलता चरन्ति, एवं विचरन्ता नगरं परिवारेत्वा रज्जं गण्हथाति वदति.
इति सो राजा गज्जित्वा सेनं विचारेत्वा नगरद्वारसमीपं गन्त्वा द्वारकोट्ठकं दिस्वा ‘‘इदं रञ्ञो वसनगेह’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘अयं नगरद्वारकोट्ठको’’ति वुत्ते ‘‘नगरद्वारकोट्ठको ताव एवरूपो, रञ्ञो निवेसनं कीदिसं भविस्सती’’ति वत्वा ‘‘वेजयन्तपासादसदिस’’न्ति सुत्वा ‘‘एवं यससम्पन्नेन रञ्ञा सद्धिं युज्झितुं न सक्खिस्सामा’’ति द्वारकोट्ठकं दिस्वाव निवत्तित्वा पलायित्वा बाराणसिमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिराजा पलायितपरिब्बाजको अहोसि, तक्कसिलराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पलायितजातकवण्णना नवमा.
[२३०] १०. दुतियपलायितजातकवण्णना
धजमपरिमितन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं पलायितपरिब्बाजकमेव आरब्भ कथेसि. इमस्मिं पन वत्थुस्मिं सो परिब्बाजको जेतवनं पाविसि. तस्मिं खणे सत्था महाजनपरिवुतो अलङ्कतधम्मासने निसिन्नो मनोसिलातले सीहनादं नदन्तो सीहपोतको विय धम्मं देसेति. परिब्बाजको दसबलस्स ब्रह्मसरीरपटिभागं रूपं पुण्णचन्दसस्सिरिकं मुखं सुवण्णपट्टसदिसं नलाटञ्च दिस्वा ‘‘को एवरूपं पुरिसुत्तमं जिनितुं सक्खिस्सती’’ति निवत्तित्वा परिसन्तरं पविसित्वा पलायि. महाजनो तं अनुबन्धित्वा निवत्तित्वा सत्थुस्स तं पवत्तिं आरोचेसि. सत्था ‘‘न सो परिब्बाजको इदानेव, पुब्बेपि मम सुवण्णवण्णं मुखं दिस्वा पलातोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बोधिसत्तो बाराणसियं रज्जं कारेसि, तक्कसिलायं एको गन्धारराजा. सो ‘‘बाराणसिं गहेस्सामी’’ति चतुरङ्गिनिया सेनाय आगन्त्वा नगरं परिवारेत्वा नगरद्वारे ठितो अत्तनो बलवाहनं ओलोकेत्वा ‘‘को एत्तकं बलवाहनं जिनितुं सक्खिस्सती’’ति अत्तनो सेनं संवण्णेत्वा पठमं गाथमाह –
१५९. ‘‘धजमपरिमितं अनन्तपारं, दुप्पसहं धङ्केहि सागरंव;
गिरिमिव अनिलेन दुप्पसय्हो, दुप्पसहो अहमज्ज तादिसेना’’ति.
तत्थ धजमपरिमितन्ति इदं ताव मे रथेसु मोरछदे ठपेत्वा उस्सापितधजमेव अपरिमितं बहुं अनेकसतसङ्ख्यं. अनन्तपारन्ति बलवाहनम्पि मे ‘‘एत्तका हत्थी एत्तका अस्सा एत्तका रथा एत्तका पत्ती’’ति गणनपरिच्छेदरहितं अनन्तपारं. दुप्पसहन्ति न सक्का पटिसत्तूहि सहितुं अभिभवितुं. यथा किं? धङ्केहि सागरंव, यथा सागरो बहूहि काकेहि वेगविक्खम्भनवसेन वा अतिक्कमनवसेन वा दुप्पसहो, एवं दुप्पसहं. गिरिमिव अनिलेन दुप्पसय्होति अपिच मे अयं बलकायो यथा पब्बतो वातेन अकम्पनीयतो दुप्पसहो, तथा अञ्ञेन बलकायेन दुप्पसहो. दुप्पसहो अहमज्ज तादिसेनाति स्वाहं इमिना बलेन समन्नागतो अज्ज तादिसेन दुप्पसहोति अट्टालके ठितं बोधिसत्तं सन्धाय वदति.
अथस्स सो पुण्णचन्दसस्सिरिकं अत्तनो मुखं दस्सेत्वा ‘‘बाल, मा विप्पलपसि, इदानि ते बलवाहनं मत्तवारणो विय नळवनं विद्धंसेस्सामी’’ति सन्तज्जेत्वा दुतियं गाथमाह –
१६०. ‘‘मा बालियं विलपि न हिस्स तादिसं, विडय्हसे न हि लभसे निसेधकं;
आसज्जसि गजमिव एकचारिनं, यो तं पदा नळमिव पोथयिस्सती’’ति.
तत्थ मा बालियं विलपीति मा अत्तनो बालभावं विप्पलपसि. न हिस्स तादिसन्ति न हि अस्स तादिसो, अयमेव वा पाठो. तादिसो ‘‘अनन्तपारं मे बलवाहन’’न्ति एवरूपं तक्केन्तो रज्जञ्च गहेतुं समत्थो नाम न हि अस्स, न होतीति अत्थो. विडय्हसेति त्वं बाल, केवलं रागदोसमोहमानपरिळाहेन विडय्हसियेव. न हि लभसे निसेधकन्ति मादिसं पन पसय्ह अभिभवित्वा निसेधकं न ताव लभसि, अज्ज तं आगतमग्गेनेव पलापेस्सामि. आसज्जसीति उपगच्छसि. गजमिव एकचारिनन्ति एकचारिनं मत्तवरवारणं विय. यो तं पदा नळमिव पोथयिस्सतीति यो तं यथा नाम मत्तवरवारणो पादा नळं पोथेति संचुण्णेति, एवं पोथयिस्सति, तं त्वं आसज्जसीति अत्तानं सन्धायाह.
एवं तज्जेन्तस्स पनस्स कथं सुत्वा गन्धारराजा उल्लोकेन्तो कञ्चनपट्टसदिसं महानलाटं दिस्वा अत्तनो गहणभीतो निवत्तित्वा पलायन्तो सकनगरमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा गन्धारराजा पलायितपरिब्बाजको अहोसि, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
दुतियपलायितजातकवण्णना दसमा.
कासाववग्गो अट्ठमो.
तस्सुद्दानं –
कासावं चूळनन्दियं, पुटभत्तञ्च कुम्भिलं;
खन्तिवण्णं कोसियञ्च, गूथपाणं कामनीतं;
पलायितद्वयम्पि च.