७. बीरणथम्भवग्गो
[२११] १. सोमदत्तजातकवण्णना
अकासि योग्गन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो लाळुदायित्थेरं आरब्भ कथेसि. सो हि द्विन्नं तिण्णं जनानं अन्तरे एकवचनम्पि सम्पादेत्वा कथेसुं न सक्कोति, सारज्जबहुलो ‘‘अञ्ञं कथेस्सामी’’ति अञ्ञमेव कथेसि. तस्स तं पवत्तिं भिक्खू धम्मसभायं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, लाळुदायी इदानेव सारज्जबहुलो, पुब्बेपि सारज्जबहुलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे अञ्ञतरस्मिं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सिप्पं उग्गण्हित्वा पुन गेहं आगन्त्वा मातापितूनं दुग्गतभावं ञत्वा ‘‘परिहीनकुलतो सेट्ठिकुलं पतिट्ठपेस्सामी’’ति मातापितरो आपुच्छित्वा बाराणसिं गन्त्वा राजानं उपट्ठासि. सो रञ्ञा पियो अहोसि मनापो. अथस्स पितुनो ‘‘द्वीहियेव गोणेहि कसिं कत्वा जीविकं कप्पेन्तस्स एको गोणो मतो. सो बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘तात, एको गोणो मतो, कसिकम्मं न पवत्तति, राजानं एकं गोणं याचाही’’ति आह. ‘‘तात, नचिरस्सेव मे राजा दिट्ठो, इदानेव गोणं याचितुं न युत्तं, तुम्हे याचथा’’ति. ‘‘तात, त्वं मय्हं सारज्जबहुलभावं न जानासि, अहञ्हि द्विन्नं तिण्णं सम्मुखे कथं सम्पादेतुं न सक्कोमि. सचे अहं रञ्ञो सन्तिकं गोणं याचितुं गमिस्सामि, इमम्पि दत्वा आगमिस्सामी’’ति. ‘‘तात, यं होति, तं होतु, न सक्का मया राजानं याचितुं, अपिच खो पनाहं तुम्हे योग्गं कारेस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि साधु मं योग्गं कारेही’’ति.
बोधिसत्तो पितरं आदाय बीरणत्थम्भकसुसानं गन्त्वा तत्थ तत्थ तिणकलापे बन्धित्वा ‘‘अयं राजा, अयं उपराजा, अयं सेनापती’’ति नामानि कत्वा पटिपाटिया पितु दस्सेत्वा ‘‘तात, त्वं रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘जयतु, महाराजा’ति एवं इमं गाथं वत्वा गोणं याचेय्यासी’’ति गाथं उग्गण्हापेसि –
‘‘द्वे मे गोणा महाराज, येहि खेत्तं कसामसे;
तेसु एको मतो देव, दुतियं देहि खत्तिया’’ति.
ब्राह्मणो एकेन संवच्छरेन इमं गाथं पगुणं कत्वा बोधिसत्तं आह – ‘‘तात, सोमदत्त, गाथा मे पगुणा जाता, इदानि अहं यस्स कस्सचि सन्तिके वत्तुं सक्कोमि, मं रञ्ञो सन्तिकं नेही’’ति. सो ‘‘साधु, ताता’’ति तथारूपं पण्णाकारं गाहापेत्वा पितरं रञ्ञो सन्तिकं नेसि. ब्राह्मणो ‘‘जयतु, महाराजा’’ति वत्वा पण्णाकारं अदासि. राजा ‘‘अयं ते सोमदत्त ब्राह्मणो किं होती’’ति आह. ‘‘पिता मे, महाराजा’’ति. ‘‘केनट्ठेनागतो’’ति? तस्मिं खणे ब्राह्मणो गोणयाचनत्थाय गाथं वदन्तो –
‘‘द्वे मे गोणा महाराज, येहि खेत्तं कसामसे;
तेसु एको मतो देव, दुतियं गण्ह खत्तिया’’ति. – आह;
राजा ब्राह्मणेन विरज्झित्वा कथितभावं ञत्वा सितं कत्वा ‘‘सोमदत्त, तुम्हाकं गेहे बहू मञ्ञे गोणा’’ति आह. ‘‘तुम्हेहि दिन्ना भविस्सन्ति, महाराजा’’ति. राजा बोधिसत्तस्स तुस्सित्वा ब्राह्मणस्स सोळस गोणे अलङ्कारभण्डके निवासनगामञ्चस्स ब्रह्मदेय्यं दत्वा महन्तेन यसेन ब्राह्मणं उय्योजेसि. ब्राह्मणो सब्बसेतसिन्धवयुत्तं रथं अभिरुय्ह महन्तेन परिवारेन गामं अगमासि. बोधिसत्तो पितरा सद्धिं रथे निसीदित्वा गच्छन्तो ‘‘तात, अहं तुम्हे सकलसंवच्छरं योग्गं कारेसिं, सन्निट्ठानकाले पन तुम्हाकं गोणं रञ्ञो अदत्था’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१२१. ‘‘अकासि योग्गं धुवमप्पमत्तो, संवच्छरं बीरणथम्भकस्मिं;
ब्याकासि सञ्ञं परिसं विगय्ह, न निय्यमो तायति अप्पपञ्ञ’’न्ति.
तत्थ अकासि योग्गं धुवमप्पमत्तो, संवच्छरं बीरणथम्भकस्मिन्ति, तात, त्वं निच्चं अप्पमत्तो बीरणत्थम्भमये सुसाने योग्गं अकासि. ब्याकासि सञ्ञं परिसं विगय्हाति अथ च पन परिसं विगाहित्वा तं सञ्ञं विअकासि विकारं आपादेसि, परिवत्तेसीति अत्थो. न निय्यमो तायति अप्पपञ्ञन्ति अप्पहञ्ञं नाम पुग्गलं निय्यमो योग्गाचिण्णं चरणं न तायति न रक्खतीति.
अथस्स वचनं सुत्वा ब्राह्मणो दुतियं गाथमाह –
१२२. ‘‘द्वयं याचनको तात, सोमदत्त निगच्छति;
अलाभं धनलाभं वा, एवंधम्मा हि याचना’’ति.
तत्थ एवंधम्मा हि याचनाति याचना हि एवंसभावाति.
सत्था ‘‘न, भिक्खवे, लाळुदायी इदानेव सारज्जबहुलो, पुब्बेपि सारज्जबहुलोयेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो, सोमदत्तस्स पिता लाळुदायी अहोसि, सोमदत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सोमदत्तजातकवण्णना पठमा.
[२१२] २. उच्छिट्ठभत्तजातकवण्णना
अञ्ञो उपरिमो वण्णोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. सो हि भिक्खु सत्थारा ‘‘सच्चं किर, त्वं भिक्खु, उक्कण्ठितोसी’’ति पुट्ठो ‘‘सच्च’’न्ति वत्वा ‘‘को तं उक्कण्ठापेसी’’ति वुत्ते ‘‘पुराणदुतियिका’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘भिक्खु अयं ते इत्थी अनत्थकारिका, पुब्बेपि अत्तनो जारस्स उच्छिट्ठकं भोजेसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं ठाने भिक्खं चरित्वा जीविककप्पके कपणे नटककुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो दुग्गतो दुरूपको हुत्वा भिक्खं चरित्वा जीविकं कप्पेसि. तदा कासिरट्ठे एकस्मिं गामके एकस्स ब्राह्मणस्स ब्राह्मणी दुस्सीला पापधम्मा अतिचारं चरति. अथेकदिवसं ब्राह्मणे केनचिदेव करणीयेन बहि गते तस्सा जारो तं खणं ओलोकेत्वा तं गेहं पाविसि. सा तेन सद्धिं अतिचरित्वा ‘‘मुहुत्तं अच्छ, भुञ्जित्वाव गमिस्ससी’’ति भत्तं सम्पादेत्वा सूपब्यञ्जनसम्पन्नं उण्हभत्तं वड्ढेत्वा ‘‘त्वं भुञ्जा’’ति तस्स दत्वा सयं ब्राह्मणस्स आगमनं ओलोकयमाना द्वारे अट्ठासि. बोधिसत्तो ब्राह्मणिया जारस्स भुञ्जनट्ठाने पिण्डं पच्चासीसन्तो अट्ठासि.
तस्मिं खणे ब्राह्मणो गेहाभिमुखो आगच्छति. ब्राह्मणी तं आगच्छन्तं दिस्वा वेगेन पविसित्वा ‘‘उट्ठेहि, ब्राह्मणो आगच्छती’’ति जारं कोट्ठे ओतारेत्वा ब्राह्मणस्स पविसित्वा निसिन्नकाले फलकं उपनेत्वा हत्थधोवनं दत्वा इतरेन भुत्तावसिट्ठस्स सीतभत्तस्स उपरि उण्हभत्तं वड्ढेत्वा ब्राह्मणस्स अदासि. सो भत्ते हत्थं ओतारेत्वा उपरि उण्हं हेट्ठा च भत्तं सीतलं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘इमिना अञ्ञस्स भुत्ताधिकेन उच्छिट्ठभत्तेन भवितब्ब’’न्ति. सो ब्राह्मणिं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१२३. ‘‘अञ्ञो उपरिमो वण्णो, अञ्ञो वण्णो च हेट्ठिमो;
ब्राह्मणी त्वेव पुच्छामि, किं हेट्ठा किञ्च उप्परी’’ति.
तत्थ वण्णोति आकारो. अयञ्हि उपरिमस्स उण्हभावं हेट्ठिमस्स च सीतभावं पुच्छन्तो एवमाह. किं हेट्ठा किञ्च उप्परीति वुड्ढितभत्तेन नाम उपरि सीतलेन, हेट्ठा उण्हेन भवितब्बं, इदञ्च पन न तादिसं, तेन तं पुच्छामि – ‘‘केन कारणेन उपरि भत्तं उण्हं, हेट्ठिमं सीतल’’न्ति.
ब्राह्मणी अत्तना कतकम्मस्स उत्तानभावभयेन ब्राह्मणे पुनप्पुनं कथेन्तेपि तुण्हीयेव अहोसि. तस्मिं खणे नटपुत्तस्स एतदहोसि – ‘‘कोट्ठे निसीदापितपापपुरिसेन जारेन भवितब्बं, इमिना गेहस्सामिकेन, ब्राह्मणी पन अत्तना कतकम्मस्स पाकटभावभयेन किञ्चि न कथेति, हन्दाहं इमिस्सा कतकम्मं पकासेत्वा जारस्स कोट्ठके निसीदापितभावं ब्राह्मणस्स कथेमी’’ति. सो ब्राह्मणस्स गेहा निक्खन्तकालतो पट्ठाय इतरस्स गेहपवेसनं अतिचरणं अग्गभत्तभुञ्जनं ब्राह्मणिया द्वारे ठत्वा मग्गं ओलोकनं इतरस्स कोट्ठे ओतारितभावन्ति सब्बं तं पवत्तिं आचिक्खित्वा दुतियं गाथमाह –
१२४. ‘‘अहं नटोस्मि भद्दन्ते, भिक्खकोस्मि इधागतो;
अयञ्हि कोट्ठमोतिण्णो, अयं सो यं गवेससी’’ति.
तत्थ अहं नटोस्मि, भद्दन्तेति, सामि, अहं नटजातिको. भिक्खकोस्मि इधागतोति स्वाहं इमं ठानं भिक्खको भिक्खं परियेसमानो आगतोस्मि. अयञ्हि कोट्ठमोतिण्णोति अयं पन एतिस्सा जारो इमं भत्तं भुञ्जन्तो तव भयेन कोट्ठं ओतिण्णो. अयं सो यं गवेससीति यं त्वं कस्स नु खो इमिना उच्छिट्ठकेन भवितब्बन्ति गवेससि, अयं सो. चूळाय नं गहेत्वा कोट्ठा नीहरित्वा यथा न पुनेवरूपं पापं करोति, तथा अस्स सतिं जनेहीति वत्वा पक्कामि. ब्राह्मणो उभोपि ते यथा नं न पुनेवरूपं पापं करोन्ति, तज्जनपोथनेहि तथा सिक्खापेत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा ब्राह्मणी पुराणदुतियिका अहोसि, ब्राह्मणो उक्कण्ठितो भिक्खु, नटपुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
उच्छिट्ठभत्तजातकवण्णना दुतिया.
[२१३] ३. भरुजातकवण्णना
इसीनमन्तरं कत्वाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलराजानं आरब्भ कथेसि. भगवतो हि भिक्खुसङ्घस्स च लाभसक्कारो महा अहोसि. यथाह –
‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानं. भिक्खुसङ्घोपि खो सक्कतो होति…पे… परिक्खारानं. अञ्ञतित्थिया पन परिब्बाजका असक्कता होन्ति…पे… परिक्खारान’’न्ति (उदा. १४).
ते एवं परिहीनलाभसक्कारा अहोरत्तं गुळ्हसन्निपातं कत्वा मन्तयन्ति ‘‘समणस्स गोतमस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय मयं हतलाभसक्कारा जाता, समणो गोतमो लाभग्गयसग्गप्पत्तो जातो, केन नु खो कारणेनस्स एसा सम्पत्ती’’ति. तत्रेके एवमाहंसु – ‘‘समणो गोतमो सकलजम्बुदीपस्स उत्तमट्ठाने भूमिसीसे वसति. तेनस्स लाभसक्कारो उप्पज्जती’’ति, सेसा ‘‘अत्थेतं कारणं, मयम्पि जेतवनपिट्ठे तित्थियारामं कारेमु, एवं लाभिनो भविस्सामा’’ति आहंसु. ते सब्बेपि ‘‘एवमेत’’न्ति सन्निट्ठानं कत्वा ‘‘सचेपि मयं रञ्ञो अनारोचेत्वा आरामं कारेस्साम, भिक्खू वारेस्सन्ति, लञ्जं लभित्वा अभिज्जनको नाम नत्थि, तस्मा रञ्ञो लञ्जं दत्वा आरामट्ठानं गण्हिस्सामा’’ति सम्मन्तेत्वा उपट्ठाके याचित्वा रञ्ञो सतसहस्सं दत्वा ‘‘महाराज, मयं जेतवनपिट्ठियं तित्थियारामं करिस्साम, सचे भिक्खू ‘कातुं न दस्सामा’ति तुम्हाकं आरोचेन्ति, नेसं पटिवचनं न दातब्ब’’न्ति आहंसु. राजा लञ्जलोभेन ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.
तित्थिया राजानं सङ्गण्हित्वा वड्ढकिं पक्कोसापेत्वा कम्मं पट्ठपेसुं, महासद्दो अहोसि. सत्था ‘‘के पनेते, आनन्द, उच्चासद्दमहासद्दा’’ति पुच्छि. ‘‘अञ्ञतित्थिया, भन्ते, जेतवनपिट्ठियं तित्थियारामं कारेन्ति, तत्थेसो सद्दो’’ति. ‘‘आनन्द, नेतं ठानं तित्थियारामस्स अनुच्छविकं, तित्थिया उच्चासद्दकामा, न सक्का तेहि सद्धिं वसितु’’न्ति वत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातेत्वा ‘‘गच्छथ, भिक्खवे, रञ्ञो आचिक्खित्वा तित्थियारामकरणं निवारेथा’’ति आह. भिक्खुसङ्घो गन्त्वा रञ्ञो निवेसनद्वारे अट्ठासि. राजा सङ्घस्स आगतभावं सुत्वापि ‘‘तित्थियारामं निस्साय आगता भविस्सन्ती’’ति लञ्जस्स गहितत्ता ‘‘राजा गेहे नत्थी’’ति वदापेसि. भिक्खू गन्त्वा सत्थु आरोचेसुं. सत्था ‘‘लञ्जं निस्साय एवं करोती’’ति द्वे अग्गसावके पेसेसि. राजा तेसम्पि आगतभावं सुत्वा तथेव वदापेसि. तेपि आगन्त्वा सत्थु आराचेसुं. सत्था ‘‘न इदानि, सारिपुत्त, राजा गेहे निसीदितुं लभिस्सति, बहि निक्खमिस्सती’’ति पुनदिवसे पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं रञ्ञो निवेसनद्वारं अगमासि. राजा सुत्वा पासादा ओतरित्वा पत्तं गहेत्वा सत्थारं पवेसेत्वा बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स यागुखज्जकं दत्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था रञ्ञो एकं परियायधम्मदेसनं आरभन्तो ‘‘महाराज, पोराणकराजानो लञ्जं गहेत्वा सीलवन्ते अञ्ञमञ्ञं कलहं कारेत्वा अत्तनो रट्ठस्स अस्सामिनो हुत्वा महाविनासं पापुणिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते भरुरट्ठे भरुराजा नाम रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो पञ्चाभिञ्ञो अट्ठसमापत्तिलाभी गणसत्था तापसो हुत्वा हिमवन्तपदेसे चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय पञ्चसततापसपरिवुतो हिमवन्ता ओतरित्वा अनुपुब्बेन भरुनगरं पत्वा तत्थ पिण्डाय चरित्वा नगरा निक्खमित्वा उत्तरद्वारे साखाविटपसम्पन्नस्स वटरुक्खस्स मूले निसीदित्वा भत्तकिच्चं कत्वा तत्थेव रुक्खमूले वासं कप्पेसि. एवं तस्मिं इसिगणे तत्थ वसन्ते अड्ढमासच्चयेन अञ्ञो गणसत्था पञ्चसतपरिवारो आगन्त्वा नगरे भिक्खाय चरित्वा नगरा निक्खमित्वा दक्खिणद्वारे तादिसस्सेव वटरुक्खस्स मूले निसीदित्वा भत्तकिच्चं कत्वा तत्थ रुक्खमूले वासं कप्पेसि. इति ते द्वेपि इसिगणा तत्थ यथाभिरन्तं विहरित्वा हिमवन्तमेव अगमंसु.
तेसं गतकाले दक्खिणद्वारे वटरुक्खो सुक्खो. पुनवारे तेसु आगच्छन्तेसु दक्खिणद्वारे वटरुक्खवासिनो पठमतरं आगन्त्वा अत्तनो वटरुक्खस्स सुक्खभावं ञत्वा भिक्खाय चरित्वा नगरा निक्खमित्वा उत्तरद्वारे वटरुक्खमूलं गन्त्वा भत्तकिच्चं कत्वा तत्थ वासं कप्पेसुं. इतरे पन इसयो पच्छा आगन्त्वा नगरे भिक्खाय चरित्वा अत्तनो रुक्खमूलमेव गन्त्वा भत्तकिच्चं कत्वा वासं कप्पेसुं. ते ‘‘न सो तुम्हाकं रुक्खो, अम्हाकं रुक्खो’’ति रुक्खं निस्साय अञ्ञमञ्ञं कलहं करिंसु, कलहो महा अहोसि. एके ‘‘अम्हाकं पठमं वसितट्ठानं तुम्हे न लभिस्सथा’’ति वदन्ति. एके ‘‘मयं इमस्मिं वारे पठमतरं इधागता, तुम्हे न लभिस्सथा’’ति वदन्ति. इति ते ‘‘मयं सामिनो, मयं सामिनो’’ति कलहं करोन्ता रुक्खमूलस्सत्थाय राजकुलं अगमंसु. राजा पठमं वुत्थइसिगणञ्ञेव सामिकं अकासि. इतरे ‘‘न दानि मयं इमेहि पराजिताति अत्तानं वदापेस्सामा’’ति दिब्बचक्खुना ओलोकेत्वा एकं चक्कवत्तिपरिभोगं रथपञ्जरं दिस्वा आहरित्वा रञ्ञो लञ्जं दत्वा ‘‘महाराज, अम्हेपि सामिके करोही’’ति आहंसु.
राजा लञ्जं गहेत्वा ‘‘द्वेपि गणा वसन्तू’’ति द्वेपि सामिके अकासि. इतरे इसयो तस्स रथपञ्जरस्स रथचक्कानि नीहरित्वा लञ्जं दत्वा ‘‘महाराज, अम्हेयेव सामिके करोही’’ति आहंसु. राजा तथा अकासि. इसिगणा ‘‘अम्हेहि वत्थुकामे च किलेसकामे च पहाय पब्बजितेहि रुक्खमूलस्स कारणा कलहं करोन्तेहि लञ्जं ददन्तेहि अयुत्तं कत’’न्ति विप्पटिसारिनो हुत्वा वेगेन पलायित्वा हिमवन्तमेव अगमंसु. सकलभरुरट्ठवासिनो देवता एकतो हुत्वा ‘‘सीलवन्ते कलहं करोन्तेन रञ्ञा अयुत्तं कत’’न्ति भरुरञ्ञो कुज्झित्वा तियोजनसतिकं भरुरट्ठं समुद्दं उब्बत्तेत्वा अरट्ठमकंसु. इति एकं भरुराजानं निस्साय सकलरट्ठवासिनोपि विनासं पत्ताति.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अवोच –
१२५. ‘‘इसीनमन्तरं कत्वा, भरुराजाति मे सुतं;
उच्छिन्नो सह रट्ठेहि, स राजा विभवङ्गतो.
१२६. ‘‘तस्मा हि छन्दागमनं, नप्पसंसन्ति पण्डिता;
अदुट्ठचित्तो भासेय्य, गिरं सच्चुपसंहित’’न्ति.
तत्थ अन्तरं कत्वाति छन्दागतिवसेन विवरं कत्वा. भरुराजाति भरुरट्ठे राजा. इति मे सुतन्ति इति मया पुब्बे एतं सुतं. तस्मा हि छन्दागमनन्ति यस्मा हि छन्दागमनं गन्त्वा भरुराजा सह रट्ठेन उच्छिन्नो, तस्मा छन्दागमनं पण्डिता नप्पसंसन्ति. अदुट्ठचित्तोति किलेसेहि अदूसितचित्तो हुत्वा. भासेय्य गिरं सच्चुपसंहितन्ति सभावनिस्सितं अत्थनिस्सितं कारणनिस्सितमेव गिरं भासेय्य. ये हि तत्थ भरुरञ्ञो लञ्जं गण्हन्तस्स अयुत्तं एतन्ति पटिक्कोसन्ता सच्चुपसंहितं गिरं भासिंसु, तेसं ठितट्ठानं नाळिकेरदीपे अज्जापि दीपकसहस्सं पञ्ञायतीति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘महाराज, छन्दवसिकेन नाम न भवितब्बं, द्वे पब्बजितगणे कलहं कारेतुं न वट्टती’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘अहं तेन समयेन जेट्ठकइसि अहोसि’’न्ति, राजा तथागतस्स भत्तकिच्चं कत्वा गतकाले मनुस्से पेसेत्वा तित्थियारामं विद्धंसापेसि, तित्थिया अप्पतिट्ठा अहेसुं.
भरुजातकवण्णना ततिया.
[२१४] ४. पुण्णनदीजातकवण्णना
पुण्णं नदिन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्ञापारमिं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि दिवसे धम्मसभायं भिक्खू तथागतस्स पञ्ञं आरब्भ कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, सम्मासम्बुद्धो महापञ्ञो पुथुपञ्ञो हासपञ्ञो जवनपञ्ञो तिक्खपञ्ञो गम्भीरपञ्ञो निब्बेधिकपञ्ञो उपायपञ्ञाय समन्नागतो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि तथागतो पञ्ञवा उपायकुसलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो पुरोहितकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पितु अच्चयेन पुरोहितट्ठानं लभित्वा बाराणसिरञ्ञो अत्थधम्मानुसासको अहोसि. अपरभागे राजा परिभेदकानं कथं गहेत्वा बोधिसत्तस्स कुद्धो ‘‘मा मम सन्तिके वसी’’ति बोधिसत्तं बाराणसितो पब्बाजेसि. बोधिसत्तो पुत्तदारं गहेत्वा एकस्मिं कासिकगामके वासं कप्पेसि. अपरभागे राजा तस्स गुणं सरित्वा ‘‘मय्हं कञ्चि पेसेत्वा आचरियं पक्कोसितुं न युत्तं, एकं पन गाथं बन्धित्वा पण्णं लिखित्वा काकमंसं पचापेत्वा पण्णञ्च मंसञ्च सेतवत्थेन पलिवेठेत्वा राजमुद्दिकाय लञ्छेत्वा पेसेस्सामि. यदि पण्डितो भविस्सति, पण्णं वाचेत्वा काकमंसभावं ञत्वा आगमिस्सति, नो चे, नागमिस्सती’’ति ‘‘पुण्णं नदि’’न्ति इमं गाथं पण्णे लिखि –
१२७. ‘‘पुण्णं नदिं येन च पेय्यमाहु, जातं यवं येन च गुय्हमाहु;
दूरं गतं येन च अव्हयन्ति, सो त्यागतो हन्द च भुञ्ज ब्राह्मणा’’ति.
तत्थ पुण्णं नदिं येन च पेय्यमाहूति काकपेय्या नदीहि वदन्ता येन पुण्णं नदिं काकपेय्यमाहु, न हि अपुण्णा नदी ‘‘काकपेय्या’’ति वुच्चति. यदापि नदीतीरे ठत्वा गीवं पसारेत्वा काकेन पातुं सक्का होति, तदा नं ‘‘काकपेय्या’’ति वदन्ति. जातं यवं येन च गुय्हमाहूति यवन्ति देसनासीसमत्तं, इध पन सब्बम्पि जातं उग्गतं सम्पन्नतरुणसस्सं अधिप्पेतं. तञ्हि यदा अन्तो पविट्ठकाकं पटिच्छादेतुं सक्कोति, तदा गुय्हतीति गुय्हं. किं गुय्हति? काकं. इति काकस्स गुय्हं काकगुय्हन्ति तं वदमाना काकेन गुय्हवचनस्स कारणभूतेन ‘‘गुय्ह’’न्ति वदन्ति. तेन वुत्तं ‘‘येन च गुय्हमाहू’’ति. दूरं गतं येन च अव्हयन्तीति दूरं गतं विप्पवुत्थं पियपुग्गलं यं आगन्त्वा निसिन्नं दिस्वा सचे इत्थन्नामो आगच्छति, वस्स काकाति वा वस्सन्तञ्ञेव वा सुत्वा ‘‘यथा काको वस्सति, इत्थन्नामो आगमिस्सती’’ति एवं वदन्ता येन च अव्हयन्ति कथेन्ति मन्तेन्ति, उदाहरन्तीति अत्थो. सो त्यागतोति सो ते आनीतो. हन्द च भुञ्ज, ब्राह्मणाति गण्ह, ब्राह्मण, भुञ्जस्सु नं, खाद इदं काकमंसन्ति अत्थो.
इति राजा इमं गाथं पण्णे लिखित्वा बोधिसत्तस्स पेसेसि. सो पण्णं वाचेत्वा ‘‘राजा मं दट्ठुकामो’’ति ञत्वा दुतियं गाथमाह –
१२८. ‘‘यतो मं सरती राजा, वायसम्पि पहेतवे;
हंसा कोञ्चा मयूरा च, असतीयेव पापिया’’ति.
तत्थ यतो मं सरती राजा, वायसम्पि पहेतवेति यदा राजा वायसमंसं लभित्वा तम्पि पहेतुं मं सरति. हंसा कोञ्चा मयूरा चाति यदा पनस्स एते हंसादयो उपनीता भविस्सन्ति, एकानि हंसमंसादीनि लच्छति, तदा मं कस्मा न सरिस्सतीति अत्थो? अट्ठकथायं पन ‘‘हंसकोञ्चमयूरान’’न्ति पाठो. सो सुन्दरतरा, इमेसं हंसादीनं मंसं लभित्वा कस्मा मं न सरिस्सति, सरिस्सतियेवाति अत्थो. असतीयेव पापियाति यं वा तं वा लभित्वा सरणं नाम सुन्दरं, लोकस्मिं पन असतियेव पापिया, असतिकरणंयेव हीनं लामकं, तञ्च अम्हाकं रञ्ञो नत्थि. सरति मं राजा, आगमनं मे पच्चासीसति, तस्मा गमिस्सामीति यानं योजापेत्वा गन्त्वा राजानं पस्सि, राजा तुस्सित्वा पुरोहितट्ठानेयेव पतिट्ठापेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पुण्णनदीजातकवण्णना चतुत्था.
[२१५] ५. कच्छपजातकवण्णना
अवधी वत अत्तानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकं आरब्भ कथेसि. वत्थु महातक्कारिजातके (जा. १.१३.१०४ आदयो) आवि-भविस्सति. तदा पन सत्था ‘‘न, भिक्खवे, कोकालिको इदानेव वाचाय हतो, पुब्बेपि वाचाय हतोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अमच्चकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अहोसि. सो पन राजा बहुभाणी अहोसि, तस्मिं कथेन्ते अञ्ञेसं वचनस्स ओकासो नाम नत्थि. बोधिसत्तो तस्स तं बहुभाणितं वारेतुकामो एकं उपायं उपधारेन्तो विचरति. तस्मिञ्च काले हिमवन्तपदेसे एकस्मिं सरे कच्छपो वसति, द्वे हंसपोतका गोचराय चरन्ता तेन सद्धिं विस्सासं अकंसु. ते दळ्हविस्सासिका हुत्वा एकदिवसं कच्छपं आहंसु – ‘‘सम्म कच्छप, अम्हाकं हिमवन्ते चित्तकूटपब्बततले कञ्चनगुहायं वसनट्ठानं रमणीयो पदेसो, गच्छसि अम्हाकं सद्धि’’न्ति. ‘‘अहं किन्ति कत्वा गमिस्सामी’’ति? ‘‘मयं तं गहेत्वा गमिस्साम, सचे त्वं मुखं रक्खितुं सक्खिस्ससि, कस्सचि किञ्चि न कथेस्ससी’’ति. ‘‘रक्खिस्सामि, सामि, गहेत्वा मं गच्छथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति वत्वा एकं दण्डकं कच्छपेन डंसापेत्वा सयं तस्स उभो कोटियो डंसित्वा आकासं पक्खन्दिंसु. तं तथा हंसेहि नीयमानं गामदारका दिस्वा ‘‘द्वे हंसा कच्छपं दण्डकेन हरन्ती’’ति आहंसु.
कच्छपो ‘‘यदि मं सहायका नेन्ति, तुम्हाकं एत्थ किं दुट्ठचेटका’’ति वत्तुकामो हंसानं सीघवेगताय बाराणसिनगरे राजनिवेसनस्स उपरिभागं सम्पत्तकाले दट्ठट्ठानतो दण्डकं विस्सज्जेत्वा आकासङ्गणे पतित्वा द्वेभागो अहोसि, ‘‘कच्छपो आकासतो पतित्वा द्वेधा भिन्नो’’ति एककोलाहलं अहोसि. राजा बोधिसत्तं आदाय अमच्चगणपरिवुतो तं ठानं गन्त्वा कच्छपं दिस्वा बोधिसत्तं पुच्छि – ‘‘पण्डित, किन्ति कत्वा एस पतितो’’ति? बोधिसत्तो ‘‘चिरपटिकङ्खोहं राजानं ओवदितुकामो उपायं उपधारेन्तो चरामि, इमिना कच्छपेन हंसेहि सद्धिं विस्सासो कतो भविस्सति, तेहि इमं ‘हिमवन्तं नेस्सामा'ति दण्डकं डंसापेत्वा आकासं पक्खन्तेहि भवितब्बं, अथ इमिना कस्सचि वचनं सुत्वा अरक्खितमुखताय किञ्चि वत्तुकामेन दण्डका विस्सट्ठो भविस्सति, एवं आकासतो पतित्वा जीवितक्खयं पत्तेनेव भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘आम महाराज, अतिमुखरा नाम अपरियन्तवचना एवरूपं दुक्खं पापुणन्तियेवा’’ति वत्वा इमा गाथा अवोच –
१२९. ‘‘अवधी वत अत्तानं, कच्छपो ब्याहरं गिरं;
सुग्गहीतस्मिं कट्ठस्मिं, वाचाय सकियावधि.
१३०. ‘‘एतम्पि दिस्वा नरवीरियसेट्ठ, वाचं पमुञ्चे कुसलं नातिवेलं;
पस्ससि बहुभाणेन, कच्छपं ब्यसनं गत’’न्ति.
तत्थ अवधी वताति घातेसि वत. ब्याहरन्ति ब्याहरन्तो. सुग्गहीतस्मिं कट्ठस्मिन्ति मुखेन सुट्ठु डंसित्वा गहिते दण्डके. वाचाय सकियावधीति अतिमुखरताय अकाले वाचं निच्छारेन्तो दट्ठट्ठानं विस्सज्जेत्वा ताय सकाय वाचाय अत्तानं अवधि घातेसि. एवमेस जीवितक्खयं पत्तो, न अञ्ञथाति. एतम्पि दिस्वाति एतम्पि कारणं दिस्वा. नरवीरियसेट्ठाति नरेसु वीरियेन सेट्ठ उत्तमवीरिय राजवर. वाचं पमुञ्चे कुसलं नातिवेलन्ति सच्चादिपटिसंयुत्तं कुसलमेव पण्डितो पुरिसो मुञ्चेय्य निच्छारेय्य, तम्पि हितं कालयुत्तं, न अतिवेलं, अतिक्कन्तकालं अपरियन्तवाचं न भासेय्य. पस्ससीति ननु पच्चक्खतो पस्ससि. बहुभाणेनाति बहुभणनेन. कच्छपं ब्यसनं गतन्ति एतं कच्छपं जीवितक्खयं पत्तन्ति.
राजा ‘‘मं सन्धाय भासती’’ति ञत्वा ‘‘अम्हे सन्धाय कथेसि, पण्डिता’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘महाराज, त्वं वा होहि अञ्ञो वा, यो कोचि पमाणातिक्कन्तं भासन्तो एवरूपं ब्यसनं पापुणाती’’ति पाकटं कत्वा कथेसि. राजा ततो पट्ठाय विरमित्वा मन्दभाणी अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कच्छपो कोकालिको अहोसि, द्वे हंसपोतका द्वे महाथेरा, राजा आनन्दो, अमच्चपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कच्छपजातकवण्णना पञ्चमा.
[२१६] ६. मच्छजातकवण्णना
न मायमग्गि तपतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छि. ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति पुट्ठो ‘‘पुराणदुतियिकाया’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘अयं ते भिक्खु इत्थी अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतं निस्साय सूलेन विज्झित्वा अङ्गारेसु पचित्वा खादितब्बतं पत्तो पण्डिते निस्साय जीवितं अलत्था’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स पुरोहितो अहोसि. अथेकदिवसं केवट्टा जाले लग्गं मच्छं उद्धरित्वा उण्हवालुकापिट्ठे ठपेत्वा ‘‘अङ्गारेसु नं पचित्वा खादिस्सामा’’ति सूलं तच्छिंसु. मच्छो मच्छिं आरब्भ परिदेवमानो इमा गाथा अवोच –
१३१. ‘‘न मायमग्गि तपति, न सूलो साधुतच्छितो;
यञ्च मं मञ्ञते मच्छी, अञ्ञं सो रतिया गतो.
१३२. ‘‘सो मं दहति रागग्गि, चित्तं चूपतपेति मं;
जालिनो मुञ्चथायिरा मं, न कामे हञ्ञते क्वची’’ति.
तत्थ न मायमग्गि तपतीति न मं अयं अग्गि तपति, न तापं जनेति, न सोचयतीति अत्थो. न सूलोति अयं सूलोपि साधुतच्छितो मं न तपति, न मे सोकं उप्पादेति. यञ्च मं मञ्ञतेति यं पन मं मच्छी एवं मञ्ञति ‘‘अञ्ञं मच्छिं सो पञ्चकामगुणरतिया गतो’’ति, तदेव मं तपति सोचयति. सो मं दहतीति यो पनेस रागग्गि, सो मं दहति झापेति. चित्तं चूपतपेति मन्ति रागसम्पयुत्तकं मम चित्तमेव च मं उपतापेति किलमेति विहेठेति. जालिनोति केवट्टे आलपति. ते हि जालस्स अत्थिताय ‘‘जालिनो’’ति वुच्चन्ति. मुञ्चथायिरा मन्ति मुञ्चथ मं सामिनोति याचति. न कामे हञ्ञते क्वचीति कामे पतिट्ठितो कामेन नीयमानो सत्तो न क्वचि हञ्ञति. न हि तं तुम्हादिसा हनितुं अनुच्छविकाति परिदेवति. अथ वा कामेति हेतुवचने भुम्मं, कामहेतु मच्छिं अनुबन्धमानो नाम न क्वचि तुम्हादिसेहि हञ्ञतीति परिदेवति. तस्मिं खणे बोधिसत्तो नदीतीरं गतो तस्स मच्छस्स परिदेवितसद्दं सुत्वा केवट्टे उपसङ्कमित्वा तं मच्छं मोचेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा मच्छी पुराणदुतियिका अहोसि, मच्छो उक्कण्ठितभिक्खु, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मच्छजातकवण्णना छट्ठा.
[२१७] ७. सेग्गुजातकवण्णना
सब्बो लोकोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं पण्णिकउपासकं आरब्भ कथेसि. वत्थु एककनिपाते वित्थारितमेव. इधापि सत्था तं ‘‘किं, उपासक, चिरस्सं आगतोसी’’ति पुच्छि. पण्णिकउपासको ‘‘धीता मे, भन्ते, निच्चं पहंसितमुखी, तमहं वीमंसित्वा एकस्स कुलदारकस्स अदासिं, तत्थ इतिकत्तब्बताय तुम्हाकं दस्सनाय आगन्तुं ओकासं न लभि’’न्ति आह. अथ नं सत्था ‘‘न खो, उपासक, इदानेवेसा सीलवती, पुब्बेपि सीलवती, त्वञ्च न इदानेवेतं वीमंससि, पुब्बेपि वीमंसियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो रुक्खदेवता अहोसि. तदा अयमेव पण्णिकउपासको ‘‘धीतरं वीमंसिस्सामी’’ति अरञ्ञं नेत्वा किलेसवसेन इच्छन्तो विय हत्थे गण्हि. अथ नं परिदेवमानं पठमगाथाय अज्झभासि –
१३३. ‘‘सब्बो लोको अत्तमनो अहोसि, अकोविदा गामधम्मस्स सेग्गु;
कोमारि को नाम तवज्ज धम्मो, यं त्वं गहिता पवने परोदसी’’ति.
तत्थ सब्बो लोको अत्तमनो अहोसीति, अम्म, सकलोपि सत्तलोको एतिस्सा कामसेवनाय अत्तमनो जातो. अकोविदा गामधम्मस्स सेग्गूति सेग्गूति तस्सा नामं. तेन त्वं पन, अम्म, सेग्गु अकोविदा गामधम्मस्स, इमस्मिं गामधम्मे वसलधम्मे अकुसलासीति वुत्तं होति. कोमारि को नाम तवज्ज धम्मोति, अम्म, कुमारि को नामेस तव अज्ज सभावो. यं त्वं गहिता पवने परोदसीति त्वं मया इमस्मिं पवने सन्थववसेन हत्थे गहिता परोदसि न सम्पटिच्छसि, को एस तव सभावो, किं कुमारिकायेव त्वन्ति पुच्छति.
तं सुत्वा कुमारिका ‘‘आम, तात, कुमारिकायेवाहं, नाहं मेथुनधम्मं नाम जानामी’’ति वत्वा परिदेवमाना दुतियं गाथमाह –
१३४. ‘‘यो दुक्खफुट्ठाय भवेय्य ताणं, सो मे पिता दुब्भि वने करोति;
सा कस्स कन्दामि वनस्स मज्झे, यो तायिता सो सहसं करोती’’ति.
सा हेट्ठा कथितायेव. इति सो पण्णिको तदा धीतरं वीमंसित्वा गेहं नेत्वा कुलदारकस्स दत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने पण्णिकउपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा धीता धीतायेव, पिता पितायेव अहोसि, तस्स कारणस्स पच्चक्खकारिका रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सेग्गुजातकवण्णना सत्तमा.
[२१८] ८. कूटवाणिजजातकवण्णना
सठस्स साठेय्यमिदन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कूटवाणिजं आरब्भ कथेसि. सावत्थिवासिनो हि कूटवाणिजो च पण्डितवाणिजो च द्वे वाणिजा मित्तिका हुत्वा पञ्च सकटसतानि भण्डस्स पूरापेत्वा पुब्बन्ततो अपरन्तं विचरमाना वोहारं कत्वा बहुं लाभं लभित्वा सावत्थिं पच्चागमिंसु. पण्डितवाणिजो कूटवाणिजं आह – ‘‘सम्म, भण्डं भाजेमा’’ति. कूटवाणिजो ‘‘अयं दीघरत्तं दुक्खसेय्याय दुब्भोजनेन किलन्तो अत्तनो घरे नानग्गरसं भत्तं भुञ्जित्वा अजीरकेन मरिस्सति, अथ सब्बम्पेतं भण्डं मय्हमेव भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘नक्खत्तं न मनापं, दिवसो न मनापो, स्वे जानिस्सामि, पुनदिवसे जानिस्सामी’’ति कालं खेपेति. अथ नं पण्डितवाणिजो निप्पीळेत्वा भाजापेत्वा गन्धमालं आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था ‘‘कदा आगतोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘अड्ढमासमत्तो मे, भन्ते, आगतस्सा’’ति वत्वा ‘‘अथ कस्मा एवं पपञ्चं कत्वा बुद्धुपट्ठानं आगतोसी’’ति पुट्ठो तं पवत्तिं आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, उपासक, इदानेव, पुब्बेपेस कूटवाणिजोयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अमच्चकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तस्स विनिच्छयामच्चो अहोसि. तदा गामवासी च नगरवासी च द्वे वाणिजा मित्ता अहेसुं. गामवासी नगरवासिस्स सन्तिके पञ्च फालसतानि ठपेसि. सो ते फाले विक्किणित्वा मूलं गहेत्वा फालानं ठपितट्ठाने मूसिकवच्चं आकिरित्वा ठपेसि. अपरभागे गामवासी आगन्त्वा ‘‘फाले मे देही’’ति आह. कूटवाणिजो ‘‘फाला ते मूसिकाहि खादिता’’ति मूसिकवच्चं दस्सेसि. इतरो ‘‘खादिताव होन्तु, मूसिकाहि खादिते किं सक्का कातु’’न्ति न्हानत्थाय तस्स पुत्तं आदाय गच्छन्तो एकस्स सहायकस्स गेहे ‘‘इमस्स कत्थचि गन्तुं मा अदत्था’’ति वत्वा अन्तोगब्भे निसीदापेत्वा सयं न्हायित्वा कूटवाणिजस्स गेहं अगमासि. सो ‘‘पुत्तो मे कह’’न्ति आह. ‘‘सम्म, तव पुत्तं तीरे ठपेत्वा मम उदके निमुग्गकाले एको कुललो आगन्त्वा तव पुत्तं नखपञ्जरेन गहेत्वा आकासं पक्खन्तो, अहं पाणिं पहरित्वा विरवित्वा वायमन्तोपि मोचेतुं नासक्खि’’न्ति. ‘‘त्वं मुसा भणसि, कुलला दारके गहेत्वा गन्तुं समत्था नाम नत्थी’’ति. ‘‘सम्म, होतु, अयुत्तेपि होन्ते अहं किं करोमि, कुललेनेव ते पुत्तो नीतो’’ति. सो तं सन्तज्जेत्वा ‘‘अरे दुट्ठचोर मनुस्समारक, इदानि तं विनिच्छयं गन्त्वा कड्ढापेस्सामी’’ति निक्खमि. सो ‘‘मम रुच्चनकमेव करोसी’’ति तेनेव सद्धिं विनिच्छयट्ठानं अगमासि.
कूटवाणिजो बोधिसत्तं आह – ‘‘अयं, सामि, मम पुत्तं गहेत्वा न्हायितुं गतो, ‘कहं मे पुत्तो’ति वुत्ते ‘कुललेन हटो’ति आह, विनिच्छिनथ मे अड्ड’’न्ति. बोधिसत्तो ‘‘सच्चं भणे’’ति इतरं पुच्छि. सो आह – ‘‘आम, सामि, अहं तं आदाय गतो, सेनेन पहटभावो सच्चमेव, सामी’’ति. ‘‘किं पन लोके कुलला नाम दारके हरन्ती’’ति? ‘‘सामि, अहम्पि तुम्हे पुच्छामि – ‘‘कुलला दारके गहेत्वा आकासे गन्तुं न सक्कोन्ति, मूसिका पन अयफाले खादन्ती’’ति. ‘‘इदं किं नामा’’ति? ‘‘सामि, मया एतस्स घरे पञ्च फालसतानि ठपितानि, स्वायं ‘फाला ते मूसिकाहि खादिता’ति वत्वा ‘इदं ते फाले खादितमूसिकानं वच्च’न्ति वच्चं दस्सेति, सामि, मूसिका चे फाले खादन्ति, कुललापि दारके हरिस्सन्ति. सचे न खादन्ति, सेनापि तं न हरिस्सन्ति. एसो पन ‘फाला ते मूसिकाहि खादिता’ति वदति, तेसं खादितभावं वा अखादितभावं वा जानाथ, अड्डं मे विनिच्छिनथा’’ति. बोधिसत्तो ‘‘सठस्स पटिसाठेय्यं कत्वा जिनिस्सामीति इमिना चिन्तितं भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘सुट्ठु ते चिन्तित’’न्ति वत्वा इमा गाथा अवोच –
१३५. ‘‘सठस्स साठेय्यमिंद सुचिन्तितं, पच्चोड्डितं पटिकूटस्स कूटं;
फालं चे खादेय्युं मूसिका, कस्मा कुमारं कुलला न हरेय्युं.
१३६. ‘‘कूटस्स हि सन्ति कूटकूटा, भवति चापि निकतिनो निकत्या;
देहि पुत्तनट्ठ फालनट्ठस्स फालं, मा ते पुत्तमहासि फालनट्ठो’’ति.
तत्थ सठस्साति सठभावेन केराटिकेन ‘‘एकं उपायं कत्वा परसन्तकं खादितुं वट्टती’’ति सठस्स. साठेय्यमिदं सुचिन्तितन्ति इदं पटिसाठेय्यं चिन्तेन्तेन तया सुट्ठु चिन्तितं. पच्चोड्डितं पटिकूटस्स कूटन्ति कूटस्स पुग्गलस्स तया पटिकूटं सुट्ठु पच्चोड्डितं, पटिभागं कत्वा ओड्डितसदिसमेव कतन्ति अत्थो. फालं चे खादेय्युं मूसिकाति यदि मूसिका फालं खादेय्युं. कस्मा कुमारं कुलला न हरेय्युन्ति मूसिकासु फाले खादन्तीसु कुलला किं कारणा कुमारं नो हरेय्युं.
कूटस्स हि सन्ति कूटकूटाति त्वं ‘‘अहमेव मूसिकाहि फाले खादापितपुरिसो कूटो’’ति मञ्ञसि, तादिसस्स पन कूटस्स इमस्मिं लोके बहू कूटा सन्ति, कूटस्स कूटाति कूटपटिकूटानं एतं नामं, कूटस्स पटिकूटा नाम सन्तीति वुत्तं होति. भवति चापि निकतिनो निकत्याति निकतिनो नेकतिकस्स वञ्चनकपुग्गलस्स निकत्या अपरो निकतिकारको वञ्चनकपुरिसो भवतियेव. देहि पुत्तनट्ठ फालनट्ठस्स फालन्ति अम्भो नट्ठपुत्त पुरिस, एतस्स नट्ठफालस्स फालं देहि. मा ते पुत्तमहासि फालनट्ठोति सचे हिस्स फालं न दस्ससि, पुत्तं ते हरिस्सति, तं ते एस मा हरतु, फालमस्स देहीति. ‘‘देमि, सामि, सचे मे पुत्तं देती’’ति. ‘‘देमि, सामि, सचे मे फाले देती’’ति. एवं नट्ठपुत्तो पुत्तं, नट्ठफालो च फालं पटिलभित्वा उभोपि यथाकम्मं गता.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कूटवाणिजो इदानि कूटवाणिजोव, पण्डितवाणिजो पण्डितवाणिजोयेव, विनिच्छयामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कूटवाणिजजातकवण्णना अट्ठमा.
[२१९] ९. गरहितजातकवण्णना
हिरञ्ञं मे सुवण्णं मेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अनभिरतिया उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. एतस्स हि पच्चेकं गहितं आरम्मणं नाम नत्थि, अनभिरतिवासं वसन्तं पन तं सत्थु सन्तिकं आनेसुं. सो सत्थारा ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, उक्कण्ठितोसी’’ति पुट्ठो ‘‘सच्च’’न्ति वत्वा ‘‘किंकारणा’’ति वुत्ते ‘‘किलेसवसेना’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘अयं, भिक्खु, किलेसो नाम पुब्बे तिरच्छानेहिपि गरहितो, त्वं एवरूपे सासने पब्बजितो कस्मा तिरच्छानेहिपि गरहितकिलेसवसेन उक्कण्ठितो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे वानरयोनियं निब्बत्ति. तमेनं एको वनचरको गहेत्वा आनेत्वा रञ्ञो अदासि. सो चिरं राजगेहे वसमानो वत्तसम्पन्नो अहोसि, मनुस्सलोके वत्तमानं किरियं येभुय्येन अञ्ञासि. राजा तस्स वत्ते पसीदित्वा वनचरकं पक्कोसापेत्वा ‘‘इमं वानरं गहितट्ठानेयेव विस्सज्जेही’’ति आणापेसि, सो तथा अकासि. वानरगणो बोधिसत्तस्स आगतभावं ञत्वा तस्स दस्सनत्थाय महन्ते पासाणपिट्ठे सन्निपतित्वा बोधिसत्तेन सद्धिं सम्मोदनीयं कथं कत्वा ‘‘सम्म, कहं एत्तकं कालं वुत्थोसी’’ति आह. ‘‘बाराणसियं राजनिवेसने’’ति. ‘‘अथ कथं मुत्तोसी’’ति? ‘‘राजा मं केळिमक्कटं कत्वा मम वत्ते पसन्नो मं विस्सज्जेसी’’ति.
अथ नं ते वानरा ‘‘मनुस्सलोके वत्तमानकिरियं नाम तुम्हे जानिस्सथ, अम्हाकम्पि ताव कथेथ, सोतुकामम्हा’’ति आहंसु. ‘‘मा मं मनुस्सानं किरियं पुच्छथा’’ति. ‘‘कथेथ सोतुकामम्हा’’ति. बोधिसत्तोपि ‘‘मनुस्सा नाम खत्तियापि ब्राह्मणापि ‘मय्हं मय्ह’न्ति वदन्ति, हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चतं न जानन्ति, सुणाथ दानि तेसं अन्धबालानं कारण’’न्ति वत्वा इमा गाथा अवोच –
१३७. ‘‘हिरञ्ञं मे सुवण्णं मे, एसा रत्तिं दिवा कथा;
दुम्मेधानं मनुस्सानं, अरियधम्मं अपस्सतं.
१३८. ‘‘द्वे द्वे गहपतयो गेहे, एको तत्थ अमस्सुको;
लम्बत्थनो वेणिकतो, अथो अङ्कितकण्णको;
कीतो धनेन बहुना, सो तं वितुदते जन’’न्ति.
तत्थ हिरञ्ञं मे सुवण्णं मेति देसनासीसमत्तमेतं, इमिना पन पदद्वयेन दसविधम्पि रतनं सब्बं, पुब्बण्णापरण्णं खेत्तवत्थुं द्विपदचतुप्पदञ्च सब्बं दस्सेन्तो ‘‘इदं मे इदं मे’’ति आह. एसा रत्तिं दिवा कथाति एसा मनुस्सानं रत्तिञ्च दिवा च निच्चकालं कथा. अञ्ञं पन ते ‘‘पञ्चक्खन्धा अनिच्चा’’ति वा ‘‘हुत्वा न भवन्ती’’ति वा न जानन्ति, एवमेव परिदेवन्ता विचरन्ति. दुम्मेधानन्ति अप्पपञ्ञानं. अरियधम्मं अपस्सतन्ति अरियानं बुद्धादीनं धम्मं, अरियं वा निद्दोसं नवविधं लोकुत्तरधम्मं अपस्सन्तानं एसाव कथा. अञ्ञा पन ‘‘अनिच्चं वा दुक्खं वा’’ति तेसं कथा नाम नत्थि.
गहपतयोति गेहे अधिपतिभूता. एको तत्थाति तेसु द्वीसु घरसामिकेसु ‘‘एको’’ति मातुगामं सन्धाय वदति. तत्थ वेणिकतोति कतवेणी, नानप्पकारेन सण्ठापितकेसकलापोति अत्थो. अथो अङ्कितकण्णकोति अथ स्वेव विद्धकण्णो छिद्दकण्णोति लम्बकण्णतं सन्धायाह. कीतो धनेन बहुनाति सो पनेस अमस्सुको लम्बत्थनो वेणिकतो अङ्कितकण्णो मातापितूनं बहुं धनं दत्वा कीतो, मण्डेत्वा पसाधेत्वा यानं आरोपेत्वा महन्तेन परिवारेन घरं आनीतो. सो तं वितुदते जनन्ति सो गहपति आगतकालतो पट्ठाय तस्मिं गेहे दासकम्मकरादिभेदं जनं ‘‘अरे दुट्ठदास दुट्ठदासि, इमं न करोसी’’ति मुखसत्तीहि वितुदति, सामिको विय हुत्वा महाजनं विचारेति. एवं ताव ‘‘मनुस्सलोके अतिविय अयुत्त’’न्ति मनुस्सलोकं गरहि.
तं सुत्वा सब्बे वानरा ‘‘मा कथेथ, मा कथेथ, असोतब्बयुत्तकं अस्सुम्हा’’ति उभोहि हत्थेहि कण्णे दळ्हं पिदहिंसु. ‘‘इमस्मिं ठाने अम्हेहि इदं अयुत्तं सुत’’न्ति तं ठानम्पि गरहित्वा अञ्ञत्थ अगमंसु. सो पिट्ठिपासाणो गरहितपिट्ठिपासाणोयेव किर नाम जातो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा वानरगणो बुद्धपरिसा अहोसि, वानरिन्दो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गरहितजातकवण्णना नवमा.
[२२०] १०. धम्मधजजातकवण्णना
सुखं जीवितरूपोसीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि देवदत्तो मय्हं वधाय परिसक्कियेव, सन्तासमत्तम्पि पन कातुं नासक्खी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं यसपाणि नाम राजा रज्जं कारेसि, काळको नामस्स सेनापति अहोसि. तदा बोधिसत्तो तस्सेव पुरोहितो अहोसि नामेन धम्मधजो नाम, रञ्ञो पन सीसप्पसाधनकप्पको छत्तपाणि नाम. राजा धम्मेन रज्जं कारेति, सेनापति पनस्स विनिच्छयं करोन्तो लञ्जं खादति परपिट्ठिमंसिको, लञ्जं गहेत्वा अस्सामिके सामिके करोति. अथेकदिवसं विनिच्छये पराजितो मनुस्सो बाहा पग्गय्ह कन्दन्तो विनिच्छया निक्खन्तो राजुपट्ठानं गच्छन्तं बोधिसत्तं दिस्वा तस्स पादेसु पतित्वा ‘‘तुम्हादिसेसु नाम, सामि, रञ्ञो अत्थञ्च धम्मञ्च अनुसासन्तेसु काळकसेनापति लञ्जं गहेत्वा अस्सामिके सामिके करोती’’ति अत्तनो पराजितभावं बोधिसत्तस्स कथेसि. बोधिसत्तो कारुञ्ञं उप्पादेत्वा ‘‘एहि भणे, अड्डं ते विनिच्छिनिस्सामी’’ति तं गहेत्वा विनिच्छयट्ठानं अगमासि. महाजनो सन्निपति, बोधिसत्तो तं अड्डं पटिविनिच्छिनित्वा सामिकञ्ञेव सामिकं अकासि.
महाजनो साधुकारं अदासि, सो सद्दो महा अहोसि. राजा तं सुत्वा ‘‘किं सद्दो नामेसो’’ति पुच्छि. ‘‘देव, धम्मधजपण्डितेन दुब्बिनिच्छितो अड्डो सुविनिच्छितो, तत्रेस साधुकारसद्दो’’ति. राजा तुट्ठो बोधिसत्तं पक्कोसापेत्वा ‘‘अड्डो किर ते आचरिय विनिच्छितो’’ति पुच्छि. ‘‘आम, महाराज, काळकेन दुब्बिनिच्छितं अड्डं विनिच्छिनि’’न्ति वुत्ते ‘‘इतो दानि पट्ठाय तुम्हेव अड्डं विनिच्छिनथ, मय्हञ्च कण्णसुखं भविस्सति लोकस्स च वुड्ढी’’ति वत्वा अनिच्छन्तम्पि तं ‘‘सत्तानुद्दयाय विनिच्छये निसीदथा’’ति याचित्वा सम्पटिच्छापेसि. ततो पट्ठाय बोधिसत्तो विनिच्छये निसीदति, सामिकेयेव सामिके करोति.
काळको ततो पट्ठाय लञ्जं अलभन्तो लाभतो परिहायित्वा बोधिसत्तस्स आघातं बन्धित्वा ‘‘महाराज, धम्मधजपण्डितो तव रज्जं पत्थेती’’ति बोधिसत्तं रञ्ञो अन्तरे परिभिन्दि. राजा असद्दहन्तो ‘‘मा एवं अवचा’’ति पटिक्खिपित्वा पुन तेन ‘‘सचे मे न सद्दहथ, तस्सागमनकाले वातपानेन ओलोकेथ. अथानेन सकलनगरस्स अत्तनो हत्थे कतभावं पस्सिस्सथा’’ति वुत्ते राजा तस्स अड्डकारकपरिसं दिस्वा ‘‘एतस्सेव परिसा’’ति सञ्ञाय भिज्जित्वा ‘‘किं करोम सेनापती’’ति पुच्छि. ‘‘देव, एतं मारेतुं वट्टती’’ति. ‘‘ओळारिकदोसं अपस्सन्ता कथं मारेस्सामा’’ति? ‘‘अत्थेको उपायो’’ति. ‘‘कतरूपायो’’ति. ‘‘असय्हमस्स कम्मं आरोपेत्वा तं कातुं असक्कोन्तं तं तेन दोसेन मारेस्सामा’’ति. ‘‘किं पन असय्हकम्म’’न्ति? ‘‘महाराज, उय्यानं नाम सारभूमियं रोपितं पटिजग्गियमानं तीहि चतूहि संवच्छरेहि फलं देति. तुम्हे तं पक्कोसापेत्वा ‘स्वे उय्यानं कीळिस्साम, उय्यानं मे मापेही’ति वदथ, सो मापेतुं न सक्खिस्सति. अथ नं तस्मिं दोसे मारेस्सामा’’ति.
राजा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘पण्डित, मय्हं पुराणउय्याने चिरं कीळिम्ह, इदानि नवउय्याने कीळितुकामम्ह, स्वे कीळिस्साम, उय्यानं नो मापेहि, सचे मापेतुं न सक्खिस्ससि, जीवितं ते नत्थी’’ति. बोधिसत्तो ‘‘काळकेन लञ्जं अलभमानेन राजा अन्तरे परिभिन्नो भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘सक्कोन्तो जानिस्सामि, महाराजा’’ति वत्वा गेहं गन्त्वा सुभोजनं भुञ्जित्वा चिन्तयमानो सयने निपज्जि, सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को आवज्जेन्तो बोधिसत्तस्स चित्तं ञत्वा वेगेनागन्त्वा सिरिगब्भं पविसित्वा आकासे ठत्वा ‘‘किं चिन्तेसि पण्डिता’’ति पुच्छि. ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘सक्कोहमस्मी’’ति. ‘‘राजा मं ‘उय्यानं मापेही’ति आह, तं चिन्तेमी’’ति. ‘‘पण्डित, मा चिन्तयि, अहं ते नन्दनवनचित्तलतावनसदिसं उय्यानं मापेस्सामि, कतरस्मिं ठाने मापेमी’’ति? ‘‘असुकट्ठाने मापेही’’ति. सक्को मापेत्वा देवपुरमेव गतो.
पुनदिवसे बोधिसत्तो उय्यानं पच्चक्खतो दिस्वा गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘निट्ठितं ते, महाराज, उय्यानं, कीळस्सू’’ति. राजा गन्त्वा अट्ठारसहत्थेन मनोसिलावण्णेन पाकारेन परिक्खित्तं द्वारट्टालकसम्पन्नं पुप्फफलभारभरितनानारुक्खपटिमण्डितं उय्यानं दिस्वा काळकं पुच्छि – ‘‘पण्डितेन अम्हाकं वचनं कतं, इदानि किं करोमा’’ति. ‘‘महाराज, एकरत्तेन उय्यानं मापेतुं सक्कोन्तो रज्जं गहेतुं किं न सक्कोती’’ति? ‘‘इदानि किं करोमा’’ति? ‘‘अपरम्पि नं असय्हकम्मं कारेमा’’ति. ‘‘किं कम्मं नामा’’ति? ‘‘सत्तरतनमयं पोक्खरणिं मापेमा’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘आचरिय, उय्यानं ताव ते मापितं, एतस्स पन अनुच्छविकं सत्तरतनमयं पोक्खरणिं मापेहि. सचे मापेतुं न सक्खिस्ससि, जीवितं ते नत्थी’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘साधु, महाराज, सक्कोन्तो मापेस्सामी’’ति आह. अथस्स सक्को पोक्खरणिं मापेसि सोभग्गप्पत्तं सततित्थं सहस्सवङ्कं पञ्चवण्णपदुमसञ्छन्नं नन्दनपोक्खरणिसदिसं.
पुनदिवसे बोधिसत्तो तम्पि पच्चक्खं कत्वा रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘मापिता, देव, पोक्खरणी’’ति. राजा तम्पि दिस्वा ‘‘इदानि किं करोमा’’ति काळकं पुच्छि. ‘‘उय्यानस्स अनुच्छविकं गेहं मापेतुं आणापेहि, देवा’’ति. राजा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘इदानि, आचरिय, इमस्स उय्यानस्स चेव पोक्खरणिया च अनुच्छविकं सब्बदन्तमयं गेहं मापेहि, नो चे मापेस्ससि, जीवितं ते नत्थी’’ति आह. अथस्स सक्को गेहम्पि मापेसि. बोधिसत्तो पुनदिवसे तम्पि पच्चक्खं कत्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा तम्पि दिस्वा ‘‘इदानि किं करोमा’’ति काळकं पुच्छि. ‘‘गेहस्स अनुच्छविकं मणिं मापेतुं आणापेहि, महाराजा’’ति आह. राजा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘पण्डित, इमस्स दन्तमयगेहस्स अनुच्छविकं मणिं मापेहि, मणिआलोकेन विचरिस्साम. सचे मापेतुं न सक्कोसि, जीवितं ते नत्थी’’ति आह. अथस्स सक्को मणिम्पि मापेसि.
बोधिसत्तो पुनदिवसे तं पच्चक्खं कत्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा तम्पि दिस्वा ‘‘इदानि किं करिस्सामा’’ति काळकं पुच्छि. ‘‘महाराज, धम्मधजब्राह्मणस्स इच्छितिच्छितदायिका देवता अत्थि मञ्ञे, इदानि यं देवतापि मापेतुं न सक्कोति, तं आणापेहि. चतुरङ्गसमन्नागतं नाम मनुस्सं देवतापि मापेतुं न सक्कोति, तस्मा ‘चतुरङ्गसमन्नागतं मे उय्यानपालं मापेही’ति तं वदाही’’ति. राजा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘आचरिय, तया अम्हाकं उय्यानं, पोक्खरणी, दन्तमयपासादो, तस्स आलोककरणत्थाय मणिरतनञ्च मापितं, इदानि मे उय्यानरक्खकं चतुरङ्गसमन्नागतं उय्यानपालं मापेहि, नो चे मापेस्ससि, जीवितं ते नत्थी’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘होतु, लभमानो जानिस्सामी’’ति गेहं गन्त्वा सुभोजनं भुञ्जित्वा निपन्नो पच्चूसकाले पबुज्झित्वा सयनपीठे निसिन्नो चिन्तेसि – ‘‘सक्को देवराजा यं अत्तना सक्का मापेतुं, तं मापेसि, चतुरङ्गसमन्नागतं पन उय्यानपालं न सक्का मापेतुं, एवं सन्ते परेसं हत्थे मरणतो अरञ्ञे अनाथमरणमेव वरतर’’न्ति. सो कस्सचि अनारोचेत्वा पासादा ओतरित्वा अग्गद्वारेनेव नगरा निक्खमित्वा अरञ्ञं पविसित्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले सतं धम्मं आवज्जमानो निसीदि.
सक्को तं कारणं ञत्वा वनचरको विय हुत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘ब्राह्मण, त्वं सुखुमालो, अदिट्ठपुब्बदुक्खरूपो विय इमं अरञ्ञं पविसित्वा किं करोन्तो निसिन्नोसी’’ति इममत्थं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
१३६. ‘‘सुखं जीवितरूपोसि, रट्ठा विवनमागतो;
सो एकको रुक्खमूले, कपणो विय झायसी’’ति.
तत्थ सुखं जीवितरूपोसीति त्वं सुखेन जीवितसदिसो सुखेधितो सुखपरिहतो विय. रट्ठाति आकिण्णमनुस्सट्ठाना. विवनमागतोति निरुदकट्ठानं अरञ्ञं पविट्ठो. रुक्खमूलेति रुक्खसमीपे. कपणो विय झायसीति कपणो विय एकको निसिन्नो झायसि पज्झायसि, किं नामेतं चिन्तेसीति पुच्छि.
तं सुत्वा बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
१४०. ‘‘सुखं जीवितरूपोस्मि, रट्ठा विवनमागतो;
सो एकको रुक्खमूले, कपणो विय झायामि;
सतं धम्मं अनुस्सर’’न्ति.
तत्थ सतं धम्मं अनुस्सरन्ति, सम्म, सच्चमेतं, अहं सुखं जीवितरूपो रट्ठा च विवनमागतो, सोहं एककोव इमस्मिं रुक्खमूले निसीदित्वा कपणो विय झायामि. यं पन वदेसि ‘‘किं नामेतं चिन्तेसी’’ति, तं ते पवेदेमि ‘‘सतं धम्म’’न्ति. अहञ्हि सतं धम्मं अनुस्सरन्तो इध निसिन्नो. सतं धम्मन्ति बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकानं सतं सप्पुरिसानं पण्डितानं धम्मं. लाभो अलाभो यसो अयसो निन्दा पसंसा सुखं दुक्खन्ति अयञ्हि अट्ठविधो लोकधम्मो. इमिना पन अब्भाहता सन्तो न कम्पन्ति न पवेधेन्ति, अयमेत्थ अकम्पनसङ्खातो सतं धम्मो इमं अनुस्सरन्तो निसिन्नोम्हीति दीपेति.
अथ नं सक्को ‘‘एवं सन्ते, ब्राह्मण, इमस्मिं ठाने कस्मा निसिन्नोसी’’ति. ‘‘राजा चतुरङ्गसमन्नागतं उय्यानपालं आहरापेति, तादिसं न सक्कोमि लद्धुं, सोहं ‘किं मे परस्स हत्थे मरणेन, अरञ्ञं पविसित्वा अनाथमरणं मरिस्सामी’ति चिन्तेत्वा इधागन्त्वा निसिन्नो’’ति. ‘‘ब्राह्मण, अहं सक्को देवराजा, मया ते उय्यानादीनि मापितानि, चतुरङ्गसमन्नागतं उय्यानपालं मापेतुं न सक्का, तुम्हाकं रञ्ञो सीसप्पसाधनकप्पको छत्तपाणि नाम, सो चतुरङ्गसमन्नागतो, चतुरङ्गसमन्नागतेन उय्यानपालेन अत्थे सति एतं कप्पकं उय्यानपालं कातुं वदेही’’ति. इति सक्को बोधिसत्तस्स ओवादं दत्वा ‘‘मा भायी’’ति समस्सासेत्वा अत्तनो देवपुरमेव गतो.
बोधिसत्तो गेहं गन्त्वा भुत्तपातरासो राजद्वारं गन्त्वा छत्तपाणिम्पि तत्थेव दिस्वा हत्थे गहेत्वा ‘‘त्वं किर, सम्म छत्तपाणि, चतुरङ्गसमन्नागतोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘को ते मय्हं चतुरङ्गसमन्नागतभावं आचिक्खी’’ति वुत्ते ‘‘सक्को, देवराजा’’ति वत्वा ‘‘किंकारणा आचिक्खी’’ति पुट्ठो ‘‘इमिना नाम कारणेना’’ति सब्बं आचिक्खि. सो ‘‘आम, अहं चतुरङ्गसमन्नागतो’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो हत्थे गहेत्वाव रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अयं, महाराज, छत्तपाणि, चतुरङ्गसमन्नागतो, चतुरङ्गसमन्नागतेन उय्यानपालेन अत्थे सति इमं उय्यानपालं करोथा’’ति आह. अथ नं राजा ‘‘त्वं किर चतुरङ्गसमन्नागतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘कतमेहि चतुरङ्गेहि समन्नागतोसी’’ति?
‘‘अनुसूयको अहं देव, अमज्जपायको अहं;
निस्नेहको अहं देव, अक्कोधनं अधिट्ठितो’’ति.
‘‘मय्हञ्हि, महाराज, उसूया नाम नत्थि, मज्जं मे न पिवितपुब्बं, परेसु मे स्नेहो वा कोधो वा न भूतपूब्बो. इमेहि चतूहि अङ्गेहि समन्नागतोम्ही’’ति.
अथ नं राजा, भो छत्तपाणि, ‘‘अनुसूयकोस्मी’’ति वदसीति. ‘‘आम, देव, अनुसूयकोम्ही’’ति. ‘‘किं आरम्मणं दिस्वा अनुसूयको जातोसी’’ति? ‘‘सुणाहि देवा’’ति अत्तनो अनुसूयककारणं कथेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘इत्थिया कारणा राज, बन्धापेसिं पुरोहितं;
सो मं अत्थे निवेदेसि, तस्माहं अनुसूयको’’ति.
तस्सत्थो – अहं, देव, पुब्बे इमस्मिंयेव बाराणसिनगरे तादिसोव राजा हुत्वा इत्थिया कारणा पुरोहितं बन्धापेसिं.
‘‘अबद्धा तत्थ बज्झन्ति, यत्थ बाला पभासरे;
बद्धापि तत्थ मुच्चन्ति, यत्थ धीरा पभासरे’’ति. (जा. १.१.१२०) –