६. नतंदळ्हवग्गो
[२०१] १. बन्धनागारजातकवण्णना
न तं दळ्हं बन्धनमाहु धीराति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो बन्धनागारं आरब्भ कथेसि. तस्मिं किर काले बहू सन्धिच्छेदकपन्थघातकचोरे आनेत्वा कोसलरञ्ञो दस्सेसुं. ते राजा अद्दुबन्धनरज्जुबन्धनसङ्खलिकबन्धनेहि बन्धापेसि. तिंसमत्ता जानपदा भिक्खू सत्थारं दट्ठुकामा आगन्त्वा दिस्वा वन्दित्वा पुनदिवसे पिण्डाय चरन्ता बन्धनागारं गन्त्वा ते चोरे दिस्वा पिण्डपातपटिक्कन्ता सायन्हसमये तथागतं उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, अज्ज अम्हेहि पिण्डाय चरन्तेहि बन्धनागारे बहू चोरा अद्दुबन्धनादीहि बद्धा महादुक्खं अनुभवन्ता दिट्ठा, ते तानि बन्धनानि छिन्दित्वा पलायितुं न सक्कोन्ति, अत्थि नु खो तेहि बन्धनेहि थिरतरं नाम अञ्ञं बन्धन’’न्ति पुच्छिंसु. सत्था ‘‘भिक्खवे, किं बन्धनानि नामेतानि, यं पनेतं धनधञ्ञपुत्तदारादीसु तण्हासङ्खातं किलेसबन्धनं, एतं एतेहि बन्धनेहि सतगुणेन सहस्सगुणेन थिरतरं, एवं महन्तम्पि पनेतं दुच्छिन्दनियं बन्धनं पोराणकपण्डिता छिन्दित्वा हिमवन्तं पविसित्वा पब्बजिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं दुग्गतगहपतिकुले निब्बत्ति, तस्स वयप्पत्तस्स पिता कालमकासि. सो भतिं कत्वा मातरं पोसेसि, अथस्स माता अनिच्छमानस्सेव एकं कुलधीतरं गेहे कत्वा अपरभागे कालमकासि. भरियायपिस्स कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. सो गब्भस्स पतिट्ठितभावं अजानन्तो ‘‘भद्दे, त्वं भतिं कत्वा जीवाहि, अहं पब्बजिस्सामी’’ति आह. सापि ‘‘गब्भो मे पतिट्ठितो, मयि विजाताय दारकं दिस्वा पब्बजिस्ससी’’ति आह. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तस्सा विजातकाले ‘‘भद्दे, त्वं सोत्थिना विजाता, इदानाहं पब्बजिस्सामी’’ति आपुच्छि. अथ नं सा ‘‘पुत्तकस्स ताव थनपानतो अपगमनकालं आगमेही’’ति वत्वा पुन गब्भं गण्हि.
सो चिन्तेसि – ‘‘इमं सम्पटिच्छापेत्वा गन्तुं न सक्का, इमिस्सा अनाचिक्खित्वाव पलायित्वा पब्बजिस्सामी’’ति. सो तस्सा अनाचिक्खित्वा रत्थिभागे उट्ठाय पलायि. अथ नं नगरगुत्तिका अग्गहेसुं. सो ‘‘अहं, सामि, मातुपोसको नाम, विस्सज्जेथ म’’न्ति तेहि अत्तानं विस्सज्जापेत्वा एकस्मिं ठाने वसित्वा अग्गद्वारेनेव निक्खमित्वा हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा झानकीळं कीळन्तो विहासि. सो तत्थ वसन्तो ‘‘एवरूपम्पि नाम मे दुच्छिन्दनियं पुत्तदारबन्धनं किलेसबन्धनं छिन्दित’’न्ति उदानं उदानेन्तो इमा गाथा अवोच –
१०१. ‘‘न तं दळ्हं बन्धनमाहु धीरा, यदायसं दारुजपब्बजञ्च;
सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु, पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा.
१०२. ‘‘एतं दळ्हं बन्धनमाहु धीरा, ओहारिनं सीथिलं दुप्पमुञ्चं;
एतम्पि छेत्वान वजन्ति धीरा, अनपेक्खिनो कामसुखं पहाया’’ति.
तत्थ धीराति धितिमन्ता, धिक्कतपापाति धीरा. अथ वा धी वुच्चति पञ्ञा, ताय पञ्ञाय समन्नागताति धीरा, बुद्धा पच्चेकबुद्धा बुद्धसावका बोधिसत्ता च इमे धीरा नाम. यदायसन्तिआदीसु यं सङ्खलिकसङ्खातं अयसा निब्बत्तं आयसं, यं अद्दुबन्धनसङ्खातं दारुजं, यञ्च पब्बजतिणेहि वा अञ्ञेहि वा वाकादीहि रज्जुं कत्वा कतरज्जुबन्धनं, तं आयसादिं छिन्दितुं सक्कुणेय्यभावेन धीरा दळ्हं थिरन्ति नाहु न कथेन्ति. सारत्तरत्ताति सारत्ता हुत्वा रत्ता, बलवरागरत्ताति अत्थो. मणिकुण्डलेसूति मणीसु च कुण्डलेसु च, मणियुत्तेसु वा कुण्डलेसु.
एतं दळ्हन्ति ये मणिकुण्डलेसु सारत्तरत्ता, तेसं यो च सारागो, या च तेसं पुत्तदारेसु अपेक्खा तण्हा, एतं किलेसमयं बन्धनं दळ्हं थिरन्ति धीरा आहु. ओहारिनन्ति आकड्ढित्वा चतूसु अपायेसु पातनतो अवहरति हेट्ठा हरतीति ओहारिनं. सिथिलन्ति बन्धनट्ठाने छविचम्ममंसानि न छिन्दति, लोहितं न नीहरति, बन्धनभावम्पि न जानापेति, थलपथजलपथादीसु कम्मानि कातुं देतीति सिथिलं. दुप्पमुञ्चन्ति तण्हालोभवसेन हि एकवारम्पि उप्पन्नं किलेसबन्धनं दट्ठट्ठानतो कच्छपो विय दुम्मोचयं होतीति दुप्पमुञ्चं. एतम्पि छेत्वानाति एतं एवं दळ्हम्पि किलेसबन्धनं ञाणखग्गेन छिन्दित्वा अयदामानि छिन्दित्वा मत्तवरवारणा विय पञ्जरे छिन्दित्वा सीहपोतका विय च धीरा वत्थुकामकिलेसकामे उक्कारभूमिं विय जिगुच्छमाना अनपेक्खिनो हुत्वा कामसुखं पहाय वजन्ति पक्कमन्ति, पक्कमित्वा च पन हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानसुखेन वीतिनामेन्तीति.
एवं बोधिसत्तो इमं उदानं उदानेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो अहेसुं. ‘‘तदा माता महामाया अहोसि, पिता सुद्धोदनमहाराजा, भरिया राहुलमाता, पुत्तो राहुलो, पुत्तदारं पहाय निक्खमित्वा पब्बजितो पुरिसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
बन्धनागारजातकवण्णना पठमा.
[२०२] २. केळिसीलजातकवण्णना
हंसा कोञ्चा मयूरा चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आयस्मन्तं लकुण्डकभद्दियं आरब्भ कथेसि. सो किरायस्मा बुद्धसासने पाकटो अहोसि पञ्ञातो मधुरस्सरो मधुरधम्मकथिको पटिसम्भिदाप्पत्तो महाखीणासवो असीतिया महाथेरानं अन्तरो पमाणेन ओमको लकुण्डको सामणेरो विय, खुद्दको कीळनत्थाय कतो विय. तस्मिं एकदिवसं तथागतं वन्दित्वा जेतवनकोट्ठकं गते जनपदा तिंसमत्ता भिक्खू ‘‘दसबलं वन्दिस्सामा’’ति जेतवनं पविसन्ता विहारकोट्ठके थेरं दिस्वा ‘‘सामणेरो एसो’’ति सञ्ञाय थेरं चीवरकण्णे गण्हन्ता हत्थे गण्हन्ता सीसं गण्हन्ता नासाय परामसन्ता कण्णेसु गहेत्वा चालेत्वा हत्थकुक्कुच्चं कत्वा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा निसीदित्वा सत्थारा मधुरपटिसन्थारे कते पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, लकुण्डकभद्दियत्थेरो किर नामेको तुम्हाकं सावको मधुरधम्मकथिको अत्थि, कहं सो इदानी’’ति. ‘‘किं पन, भिक्खवे, दट्ठुकामत्था’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘यं, भिक्खवे, तुम्हे द्वारकोट्ठके दिस्वा चीवरकण्णादीसु गण्हन्ता हत्थकुक्कुच्चं कत्वा आगता, एस सो’’ति. ‘‘भन्ते, एवरूपो पत्थितपत्थनो अभिनीहारसम्पन्नो सावको किंकारणा अप्पेसक्खो जातो’’ति? सत्था ‘‘अत्तना कतपापकम्मं निस्साया’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सक्को देवराजा अहोसि. तदा ब्रह्मदत्तस्स जिण्णं जराप्पत्तं हत्थिं वा अस्सं वा गोणं वा दस्सेतुं न सक्का, केळिसीलो हुत्वा तथारूपं दिस्वाव अनुबन्धापेति, जिण्णसकटम्पि दिस्वा भिन्दापेति, जिण्णमातुगामे दिस्वा पक्कोसापेत्वा उदरे पहरापेत्वा पातापेत्वा पुन उट्ठापेत्वा भायापेति, जिण्णपुरिसे दिस्वा लङ्घके विय भूमियं संपरिवत्तकादिकीळं कीळापेति, अपस्सन्तो ‘‘असुकघरे किर महल्लको अत्थी’’ति सुत्वापि पक्कोसापेत्वा कीळति. मनुस्सा लज्जन्ता अत्तनो मातापितरो तिरोरट्ठानि पेसेन्ति, मातुपट्ठानधम्मो पितुपट्ठानधम्मो पच्छिज्जि, राजसेवकापि केळिसीलाव अहेसुं. मतमता चत्तारो अपाये पूरेन्ति, देवपरिसा परिहायति.
सक्को अभिनवे देवपुत्ते अपस्सन्तो ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति आवज्जेन्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘दमेस्सामि न’’न्ति महल्लकवण्णं अभिनिम्मिनित्वा जिण्णयानके द्वे तक्कचाटियो आरोपेत्वा द्वे जरगोणे योजेत्वा एकस्मिं छणदिवसे अलङ्कतहत्थिं अभिरुहित्वा ब्रह्मदत्ते अलङ्कतनगरं पदक्खिणं करोन्ते पिलोतिकनिवत्थो तं यानकं पाजेन्तो रञ्ञो अभिमुखो अगमासि. राजा जिण्णयानकं दिस्वा ‘‘एतं यानकं अपनेथा’’ति वदति. मनुस्सा ‘‘कहं, देव, न पस्सामा’’ति आहंसु. सक्को अत्तनो आनुभावेन रञ्ञोयेव दस्सेसि. अथ नं बहुसम्पत्ते तस्मिं तस्स उपरिभागेन पाजेन्तो रञ्ञो मत्थके एकं चाटिं भिन्दित्वा निवत्तापेन्तो दुतियं भिन्दि. अथस्स सीसतो पट्ठाय इतो चितो च तक्कं पग्घरति, सो तेन अट्टीयति हरायति जिगुच्छति. अथस्स तं उपद्दुतभावं ञत्वा सक्को यानकं अन्तरधापेत्वा सक्कत्तभावं मापेत्वा वजिरहत्थो आकासे ठत्वा ‘‘पाप अधम्मिकराज, किं त्वं महल्लको न भविस्ससि, तव सरीरं जरा न पहरिस्सति, केळिसीलो हुत्वा वुड्ढे विहेठनकम्मं करोसि, एककं तं निस्साय एतं कम्मं कत्वा मतमता अपाये परिपूरेन्ति, मनुस्सा मातापितरो पटिजग्गितुं न लभन्ति. सचे इमम्हा कम्मा न विरमिस्ससि, वजिरेन ते सीसं पदालेस्सामि, मा इतो पट्ठायेतं कम्मं अकत्था’’ति सन्तज्जेत्वा मातापितूनं गुणं कथेत्वा वुड्ढापचायिककम्मस्स आनिसंसं पकासेत्वा ओवदित्वा सकट्ठानमेव अगमासि. राजा ततो पट्ठाय तथारूपं कम्मं कातुं चित्तम्पि न उप्पादेसि.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अवोच –
१०३. ‘‘हंसा कोञ्चा मयूरा च, हत्थयो पसदा मिगा;
सब्बे सीहस्स भायन्ति, नत्थि कायस्मि तुल्यता.
१०४. ‘‘एवमेव मनुस्सेसु, दहरो चेपि पञ्ञवा;
सो हि तत्थ महा होति, नेव बालो सरीरवा’’ति.
तत्थ पसदा मिगाति पसदसङ्खाता मिगा, पसदा मिगा च अवसेसा मिगा चातिपि अत्थो. ‘‘पसदमिगा’’तिपि पाठो, पसदा मिगाति अत्थो. नत्थि कायस्मि तुल्यताति सरीरे पमाणं नाम नत्थि. यदि भवेय्य, महासरीरा हत्थिनो चेव पसदमिगा च सीहं मारेय्युं, सीहो हंसादयो खुद्दकसरीरेयेव मारेय्य, खुद्दकायेव सीहस्स भायेय्युं, न महन्ता. यस्मा पनेतं नत्थि, तस्मा सब्बेपि ते सीहस्स भायन्ति. सरीरवाति बालो महासरीरोपि महा नाम न होति, तस्मा लकुण्डकभद्दियो सरीरेन खुद्दकोपि मा तं ञाणेनपि खुद्दकोति मञ्ञित्थाति अत्थो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने तेसु भिक्खूसु केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो अहेसुं. ‘‘तदा राजा लकुण्डकभद्दियो अहोसि, सो ताय केळिसीलताय परेसं केळिनिस्सयो जातो, सक्को पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
केळिसीलजातकवण्णना दुतिया.
[२०३] ३. खन्धजातकवण्णना
विरूपक्खेहि मे मेत्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. तं किर जन्ताघरद्वारे कट्ठानि फालेन्तं पूतिरुक्खन्तरा निक्खमित्वा एको सप्पो पादङ्गुलियं डंसि, सो तत्थेव मतो. तस्स मतभावो सकलविहारे पाकटो अहोसि. धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको किर भिक्खु जन्ताघरद्वारे कट्ठानि फालेन्तो सप्पेन दट्ठो तत्थेव मतो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘सचे सो, भिक्खवे, भिक्खु चत्तारि अहिराजकुलानि आरब्भ मेत्तं अभावयिस्स, न नं सप्पो डंसेय्य. पोराणकतापसापि अनुप्पन्ने बुद्धे चतूसु अहिराजकुलेसु मेत्तं भावेत्वा तानि अहिराजकुलानि निस्साय उप्पज्जनकभयतो मुच्चिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्तपदेसे एकस्मिं गङ्गानिवत्तने अस्समपदं मापेत्वा झानकीळं कीळन्तो इसिगणपरिवुतो विहासि. तदा गङ्गातीरे नानप्पकारा दीघजातिका इसीनं परिपन्थं करोन्ति, येभुय्येन इसयो जीवितक्खयं पापुणन्ति. तापसा तमत्थं बोधिसत्तस्स आरोचेसुं. बोधिसत्तो सब्बे तापसे सन्निपातापेत्वा ‘‘सचे तुम्हे चतूसु अहिराजकुलेसु मेत्तं भावेय्याथ, न वो सप्पा डंसेय्युं, तस्मा इतो पट्ठाय चतूसु अहिराजकुलेसु एवं मेत्तं भावेथा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
१०५. ‘‘विरूपक्खेहि मे मेत्तं, मेत्तं एरापथेहि मे;
छब्यापुत्तेहि मे मेत्तं, मेत्तं कण्हागोतमकेहि चा’’ति.
तत्थ विरूपक्खेहि मे मेत्तन्ति विरूपक्खनागराजकुलेहि सद्धिं मय्हं मेत्तं. एरापथादीसुपि एसेव नयो. एतानिपि हि एरापथनागराजकुलं छब्यापुत्तनागराजकुलं कण्हागोतमकनागराजकुलन्ति नागराजकुलानेव.
एवं चत्तारि नागराजकुलानि दस्सेत्वा ‘‘सचे तुम्हे एतेसु मेत्तं भावेतुं सक्खिस्सथ, दीघजातिका वो न डंसिस्सन्ति न विहेठेस्सन्ती’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
‘‘अपादकेहि मे मेत्तं, मेत्तं द्विपादकेहि मे;
चतुप्पदेहि मे मेत्तं, मेत्तं बहुप्पदेहि मे’’ति.
तत्थ पठमपदेन ओदिस्सकं कत्वा सब्बेसु अपादकेसु दीघजातिकेसु चेव मच्छेसु च मेत्ताभावना दस्सिता, दुतियपदेन मनुस्सेसु चेव पक्खिजातेसु च, ततियपदेन हत्थिअस्सादीसु सब्बचतुप्पदेसु, चतुत्थपदेन विच्छिकसतपदिउच्चालिङ्गपाणकमक्कटकादीसु.
एवं सरूपेन मेत्ताभावनं दस्सेत्वा इदानि आयाचनवसेन दस्सेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘मा मं अपादको हिंसि, मा मं हिंसि द्विपादको;
मा मं चतुप्पदो हिंसि, मा मं हिंसि बहुप्पदो’’ति.
तत्थ मा मन्ति एतेसु अपादकादीसु कोचि एकोपि मा मं हिंसतु, मा विहेठेतूति एवं आयाचन्ता मेत्तं भावेथाति अत्थो.
इदानि अनोदिस्सकवसेन मेत्ताभावनं दस्सेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘सब्बे सत्ता सब्बे पाणा, सब्बे भूता च केवला;
सब्बे भद्रानि पस्सन्तु, मा कञ्चि पापमागमा’’ति.
तत्थ तण्हादिट्ठिवसेन वट्टे पञ्चसु खन्धेसु आसत्ता विसत्ता लग्गा लग्गिताति सत्ता, अस्सासपस्सासपवत्तनसङ्खातेन पाणनवसेन पाणा, भूतभावितनिब्बत्तनवसेन भूताति एवं वचनमत्तविसेसो वेदितब्बो. अविसेसेन पन सब्बानिपेतानि पदानि सब्बसत्तसङ्गाहकानेव. केवलाति सकला. इदं सब्बसद्दस्सेव हि परियायवचनं. भद्रानि पस्सन्तूति सब्बेपेते सत्ता भद्रानि साधूनि कल्याणानेव पस्सन्तु. मा कञ्चि पापमागमाति एतेसु कञ्चि एकं सत्तम्पि पापं लामकं दुक्खं मा आगमा, मा आगच्छतु मा पापुणातु, सब्बे अवेरा अब्यापज्जा सुखी निद्दुक्खा होन्तूति.
एवं ‘‘सब्बसत्तेसु अनोदिस्सकवसेन मेत्तं भावेथा’’ति वत्वा पुन तिण्णं रतनानं गुणे अनुस्सरापेतुं –
१०६. ‘‘अप्पमाणो बुद्धो, अप्पमाणो धम्मो;
अप्पमाणो सङ्घो’’ति आह.
तत्थ पमाणकरानं किलेसानं अभावेन गुणानञ्च पमाणाभावेन बुद्धरतनं अप्पमाणं. धम्मोति नवविधो लोकुत्तरधम्मो. तस्सपि पमाणं कातुं न सक्काति अप्पमाणो. तेन अप्पमाणेन धम्मेन समन्नागतत्ता सङ्घोपि अप्पमाणो.
इति बोधिसत्तो ‘‘इमेसं तिण्णं रतनानं गुणे अनुस्सरथा’’ति वत्वा तिण्णं रतनानं अप्पमाणगुणतं दस्सेत्वा सप्पमाणे सत्ते दस्सेतुं –
‘‘पमाणवन्तानि सरीसपानि, अहि विच्छिक सतपदी;
उण्णनाभि सरबू मूसिका’’ति आह.
तत्थ सरीसपानीति सप्पदीघजातिकानं नामं. ते हि सरन्ता गच्छन्ति, सिरेन वा सपन्तीति सरीसपा. ‘‘अही’’तिआदि तेसं सरूपतो निदस्सनं. तत्थ उण्णनाभीति मक्कटको. तस्स हि नाभितो उण्णासदिसं सुत्तं निक्खमति, तस्मा ‘‘उण्णनाभी’’ति वुच्चति. सरबूति घरगोळिका.
इति बोधिसत्तो ‘‘यस्मा एतेसं अन्तोरागादयो पमाणकरा धम्मा अत्थि, तस्मा तानि सरीसपादीनि पमाणवन्तानी’’ति दस्सेत्वा ‘‘अप्पमाणानं तिण्णं रतनानं आनुभावेन इमे पमाणवन्ता सत्ता रत्तिन्दिवं परित्तकम्मं करोन्तूति एवं तिण्णं रतनानं गुणे अनुस्सरथा’’ति वत्वा ततो उत्तरि कत्तब्बं दस्सेतुं इमं गाथमाह –
‘‘कता मे रक्खा कता मे परित्ता, पटिक्कमन्तु भूतानि;
सोहं नमो भगवतो, नमो सत्तन्नं सम्मासम्बुद्धान’’न्ति.
तत्थ कता मे रक्खाति मया रतनत्तयगुणे अनुस्सरन्तेन अत्तनो रक्खा गुत्ति कता. कता मे परित्ताति परित्ताणम्पि मे अत्तनो कतं. पटिक्कमन्तु भूतानीति मयि अहितज्झासयानि भूतानि पटिक्कमन्तु अपगच्छन्तु. सोहं नमो भगवतोति सो अहं एवं कतपरित्तो अतीतस्स परिनिब्बुतस्स सब्बस्सपि बुद्धस्स भगवतो नमो करोमि. नमो सत्तन्नं सम्मासम्बुद्धानन्ति विसेसेन पन अतीते पटिपाटिया परिनिब्बुतानं सत्तन्नं सम्मासम्बुद्धानं नमो करोमीति.
एवं ‘‘नमक्कारं करोन्तापि सत्त बुद्धे अनुस्सरथा’’ति बोधिसत्तो इसिगणस्स इमं परित्तं बन्धित्वा अदासि. आदितो पन पट्ठाय द्वीहि गाथाहि चतूसु अहिराजकुलेसु मेत्ताय दीपितत्ता ओदिस्सकानोदिस्सकवसेन वा द्विन्नं मेत्ताभावनानं दीपितत्ता इदं परित्तं इध वुत्तन्ति वेदितब्बं, अञ्ञं वा कारणं परियेसितब्बं. ततो पट्ठाय इसिगणो बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा मेत्तं भावेसि, बुद्धगुणे अनुस्सरि. एवमेतेसु बुद्धगुणे अनुस्सरन्तेसुयेव सब्बे दीघजातिका पटिक्कमिंसु. बोधिसत्तोपि ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा इसिगणो बुद्धपरिसा अहोसि, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
खन्धजातकवण्णना ततिया.
[२०४] ४. वीरकजातकवण्णना
अपि वीरक पस्सेसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सुगतालयं आरब्भ कथेसि. देवदत्तस्स परिसं गहेत्वा आगतेसु हि थेरेसु सत्था ‘‘सारिपुत्त, देवदत्तो तुम्हे दिस्वा किं अकासी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सुगतालयं, भन्ते, दस्सेसी’’ति वुत्ते ‘‘न खो, सारिपुत्त, इदानेव देवदत्तो मम अनुकिरियं करोन्तो विनासं पत्तो, पुब्बेपि विनासं पापुणी’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे उदककाकयोनियं निब्बत्तित्वा एकं सरं उपनिस्साय वसि, ‘‘वीरको’’तिस्स नामं अहोसि. तदा कासिरट्ठे दुब्भिक्खं अहोसि, मनुस्सा काकभत्तं वा दातुं यक्खनागबलिकम्मं वा कातुं नासक्खिंसु. छातकरट्ठतो काका येभुय्येन अरञ्ञं पविसिंसु. तत्थेको बाराणसिवासी सविट्ठको नाम काको काकिं आदाय वीरकस्स वसनट्ठानं गन्त्वा तं सरं निस्साय एकमन्ते वासं कप्पेसि. सो एकदिवसं तस्मिं सरे गोचरं गण्हन्तो वीरकं सरं ओतरित्वा मच्छे खादित्वा पच्चुत्तरित्वा सरीरं सुक्खापेन्तं दिस्वा ‘‘इमं उदककाकं निस्साय सक्का बहू मच्छे लद्धुं, इमं उपट्ठहिस्सामी’’ति तं उपसङ्कमित्वा ‘‘किं, सम्मा’’ति वुत्ते ‘‘इच्छामि तं सामि उपट्ठहितु’’न्ति वत्वा ‘‘साधू’’ति तेन सम्पटिच्छितो ततो पट्ठाय उपट्ठासि. वीरकोपि ततो पट्ठाय अत्तनो यापनमत्तं खादित्वा मच्छे उद्धरित्वा सविट्ठकस्स देति. सोपि अत्तनो यापनमत्तं खादित्वा सेसं काकिया देति.
तस्स अपरभागे मानो उप्पज्जि – ‘‘अयम्पि उदककाको काळको, अहम्पि काळको, अक्खितुण्डपादेहिपि एतस्स च मय्हञ्च नानाकरणं नत्थि, इतो पट्ठाय इमिना गहितमच्छेहि मय्हं कम्मं नत्थि, अहमेव गण्हिस्सामी’’ति. सो वीरकं उपसङ्कमित्वा ‘‘सम्म, इतो पट्ठाय अहमेव सरं ओतरित्वा मच्छे गण्हिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘न त्वं, सम्म, उदकं ओतरित्वा मच्छे गण्हनककुले निब्बत्तो, मा नस्सी’’ति तेन वारियमानोपि वचनं अनादियित्वा सरं ओरुय्ह उदकं पविसित्वा उम्मुज्जमानो सेवालं छिन्दित्वा निक्खमितुं नासक्खि, सेवालन्तरे लग्गि, अग्गतुण्डमेव पञ्ञायि. सो निरस्सासो अन्तोउदकेयेव जीवितक्खयं पापुणि. अथस्स भरिया आगमनं अपस्समाना तं पवत्तिं जाननत्थं वीरकस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सामि, सविट्ठको न पञ्ञायति, कहं नु खो सो’’ति पुच्छमाना पठमं गाथमाह –
१०७. ‘‘अपि वीरक पस्सेसि, सकुणं मञ्जुभाणकं;
मयूरगीवसङ्कासं, पतिं मय्हं सविट्ठक’’न्ति.
तत्थ अपि, वीरक, पस्सेसीति, सामि वीरक, अपि पस्ससि. मञ्जुभाणकन्ति मञ्जुभाणिनं. सा हि रागवसेन ‘‘मधुरस्सरो मे पती’’ति मञ्ञति, तस्मा एवमाह. मयूरगीवसङ्कासन्ति मोरगीवसमानवण्णं.
तं सुत्वा वीरको ‘‘आम, जानामि ते सामिकस्स गतट्ठान’’न्ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
१०८. ‘‘उदकथलचरस्स पक्खिनो, निच्चं आमकमच्छभोजिनो;
तस्सानुकरं सविट्ठको, सेवाले पलिगुण्ठितो मतो’’ति.
तत्थ उदकथलचरस्साति उदके च थले च चरितुं समत्थस्स. पक्खिनोति अत्तानं सन्धाय वदति. तस्सानुकरन्ति तस्स अनुकरोन्तो. सेवाले पलिगुण्ठितो मतोति उदकं पविसित्वा सेवालं छिन्दित्वा निक्खमितुं असक्कोन्तो सेवालपरियोनद्धो अन्तोउदकेयेव मतो, पस्स, एतस्स तुण्डं दिस्सतीति. तं सुत्वा काकी परिदेवित्वा बाराणसिमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सविट्ठको देवदत्तो अहोसि, वीरको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वीरकजातकवण्णना चतुत्था.
[२०५] ५. गङ्गेय्यजातकवण्णना
सोभति मच्छो गङ्गेय्योति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे दहरभिक्खू आरब्भ कथेसि. ते किर सावत्थिवासिनो कुलपुत्ता सासने पब्बजित्वा असुभभावनं अनुनुयुञ्जित्वा रूपपसंसका हुत्वा रूपं उपलाळेन्ता विचरिंसु. ते एकदिवसं ‘‘त्वं न सोभसि, अहं सोभामी’’ति रूपं निस्साय उप्पन्नविवादा अविदूरे निसिन्नं एकं महल्लकत्थेरं दिस्वा ‘‘एसो अम्हाकं सोभनभावं वा असोभनभावं वा जानिस्सती’’ति तं उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, को अम्हेसु सोभनो’’ति पुच्छिंसु. सो ‘‘आवुसो, तुम्हेहि अहमेव सोभनतरो’’ति आह. दहरा ‘‘अयं महल्लको अम्हेहि पुच्छितं अकथेत्वा अपुच्छितं कथेती’’ति तं परिभासित्वा पक्कमिंसु. सा तेसं किरिया भिक्खुसङ्घे पाकटा जाता. अथेकदिवसं धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको महल्लको थेरो किर ते रूपनिस्सितके दहरे लज्जापेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इमे द्वे दहरा इदानेव रूपपसंसका, पुब्बेपेते रूपमेव उपलाळेन्ता विचरिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गङ्गातीरे रुक्खदेवता अहोसि. तदा गङ्गायमुनानं समागमट्ठाने गङ्गेय्यो च यामुनेय्यो च द्वे मच्छा ‘‘अहं सोभामि, त्वं न सोभसी’’ति रूपं निस्साय विवदमाना अविदूरे गङ्गातीरे कच्छपं निपन्नं दिस्वा ‘‘एसो अम्हाकं सोभनभावं वा असोभनभावं वा जानिस्सती’’ति तं उपसङ्कमित्वा ‘‘किं नु खो, सम्म कच्छप, गङ्गेय्यो सोभति, उदाहु यामुनेय्यो’’ति पुच्छिंसु. कच्छपो ‘‘गङ्गेय्योपि सोभति, यामुनेय्योपि सोभति, तुम्हेहि पन द्वीहि अहमेव अतिरेकतरं सोभामी’’ति इममत्थं पकासेन्तो पठमं गाथमाह –
१०९. ‘‘सोभति मच्छो गङ्गेय्यो, अथो सोभति यामुनो;
चतुप्पदोयं पुरिसो, निग्रोधपरिमण्डलो;
ईसकायतगीवो च, सब्बेव अतिरोचती’’ति.
तत्थ चतुप्पदोयन्ति चतुप्पदो अयं. पुरिसोति अत्तानं सन्धाय वदति. निग्रोधपरिमण्डलोति सुजातो निग्रोधो विय परिमण्डलो. ईसकायतगीवोति रथीसा विय आयतगीवो. सब्बेव अतिरोचतीति एवं सण्ठानसम्पन्नो कच्छपो सब्बेव अतिरोचति, अहमेव सब्बे तुम्हे अतिक्कमित्वा सोभामीति वदति.
मच्छा तस्स कथं हुत्वा ‘‘अम्भो! पापकच्छप अम्हेहि पुच्छितं अकथेत्वा अञ्ञमेव कथेसी’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
११०. ‘‘यं पुच्छितो न तं अक्खासि, अञ्ञं अक्खासि पुच्छितो;
अत्थप्पसंसको पोसो, नायं अस्माक रुच्चती’’ति.
तत्थ अत्तप्पसंसकोति अत्तानं पसंसनसीलो अत्तुक्कंसको पोसो. नायं अस्माक रुच्चतीति अयं पापकच्छपो अम्हाकं न रुच्चति न खमतीति कच्छपस्स उपरि उदकं खिपित्वा सकट्ठानमेव गमिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा द्वे मच्छा द्वे दहरभिक्खू अहेसुं, कच्छपो महल्लको, इमस्स कारणस्स पच्चक्खकारिका गङ्गातीरे निब्बत्तरुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गङ्गेय्यजातकवण्णना पञ्चमा.
[२०६] ६. कुरुङ्गमिगजातकवण्णना
इङ्घ वट्टमयं पासन्ति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था ‘‘देवदत्तो वधाय परिसक्कती’’ति सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कुरुङ्गमिगो हुत्वा अरञ्ञे एकस्स सरस्स अविदूरे एकस्मिं गुम्बे वासं कप्पेसि. तस्सेव सरस्स अविदूरे एकस्मिं रुक्खग्गे सतपत्तो, सरस्मिं पन कच्छपो वासं कप्पेसि. एवं ते तयोपि सहायका अञ्ञमञ्ञं पियसंवासं वसिंसु. अथेको मिगलुद्दको अरञ्ञे चरन्तो पानीयतित्थे बोधिसत्तस्स पदवलञ्जं दिस्वा लोहनिगळसदिसं वट्टमयं पासं ओड्डेत्वा अगमासि. बोधिसत्तो पानीयं पातुं आगतो पठमयामेयेव पासे बज्झित्वा बद्धरवं रवि. तस्स तेन सद्देन रुक्खग्गतो सतपत्तो उदकतो च कच्छपो आगन्त्वा ‘‘किं नु खो कातब्ब’’न्ति मन्तयिंसु. अथ सतपत्तो कच्छपं आमन्तेत्वा ‘‘सम्म, तव दन्ता अत्थि, त्वं इमं पासं छिन्द, अहं गन्त्वा यथा सो नागच्छति, तथा करिस्सामि, एवं अम्हेहि द्वीहिपि कतपरक्कमेन सहायो नो जीवितं लभिस्सती’’ति इममत्थं पकासेन्तो पठमं गाथमाह –
१११. ‘‘इङ्घ वट्टमयं पासं, छिन्द दन्तेहि कच्छप;
अहं तथा करिस्सामि, यथा नेहिति लुद्दको’’ति.
अथ कच्छपो चम्मवरत्तं खादितुं आरभि, सतपत्तो लुद्दकस्स वसनगामं गतो अविदूरे रुक्खे निसीदि. लुद्दको पच्चूसकालेयेव सत्तिं गहेत्वा निक्खमि. सकुणो तस्स निक्खमनभावं ञत्वा वस्सित्वा पक्खे पप्फोटेत्वा तं पुरिमद्वारेन निक्खमन्तं मुखे पहरि. लुद्दो ‘‘काळकण्णिना सकुणेनम्हि पहटो’’ति निवत्तित्वा थोकं सयित्वा पुन सत्तिं गहेत्वा उट्ठासि. सकुणो ‘‘अयं पठमं पुरिमद्वारेन निक्खन्तो इदानि पच्छिमद्वारेन निक्खमिस्सती’’ति ञत्वा गन्त्वा पच्छिमगेहे निसीदि. लुद्दोपि ‘‘पुरिमद्वारेन मे निक्खन्तेन काळकण्णी सकुणो दिट्ठो, इदानि पच्छिमद्वारेन निक्खमिस्सामी’’ति पच्छिमद्वारेन निक्खमि, सकुणो पुन वस्सित्वा गन्त्वा मुखे पहरि. लुद्दो ‘‘पुनपि काळकण्णीसकुणेन पहटो, न दानि मे एस निक्खमितुं देती’’ति निवत्तित्वा याव अरुणुग्गमना सयित्वा अरुणुग्गमनवेलाय सत्तिं गहेत्वा निक्खमि. सकुणो वेगेन गन्त्वा ‘‘लुद्दो आगच्छती’’ति बोधिसत्तस्स कथेसि.
तस्मिं खणे कच्छपेन एकमेव चम्मवद्धं ठपेत्वा सेसवरत्ता खादिता होन्ति. दन्ता पनस्स पतनाकारप्पत्ता जाता, मुखतो लोहितं पग्घरति. बोधिसत्तो लुद्दपुत्तं सत्तिं गहेत्वा असनिवेगेन आगच्छन्तं दिस्वा तं वद्धं छिन्दित्वा वनं पाविसि, सकुणो रुक्खग्गे निसीदि, कच्छपो पन दुब्बलत्ता तत्थेव निपज्जि. लुद्दो कच्छपं गहेत्वा पसिब्बके पक्खिपित्वा एकस्मिं खाणुके लग्गेसि. बोधिसत्तो निवत्तित्वा ओलोकेन्तो कच्छपस्स गहितभावं ञत्वा ‘‘सहायस्स जीवितदानं दस्सामी’’ति दुब्बलो विय हुत्वा लुद्दस्स अत्तानं दस्सेसि. सो ‘‘दुब्बलो एस भविस्सति, मारेस्सामि न’’न्ति सत्तिं आदाय अनुबन्धि. बोधिसत्तो नातिदूरे नाच्चासन्ने गच्छन्तो तं आदाय अरञ्ञं पाविसि, दूरं गतभावं ञत्वा पदं वञ्चेत्वा अञ्ञेन मग्गेन वातवेगेन गन्त्वा सिङ्गेन पसिब्बकं उक्खिपित्वा भूमियं पातेत्वा फालेत्वा कच्छपं नीहरि. सतपत्तोपि रुक्खा ओतरि. बोधिसत्तो द्विन्नम्पि ओवादं ददमानो ‘‘अहं तुम्हे निस्साय जीवितं लभिं, तुम्हेहि सहायकस्स कत्तब्बं मय्हं कतं, इदानि लुद्दो आगन्त्वा तुम्हे गण्हेय्य, तस्मा, सम्म सतपत्त, त्वं अत्तनो पुत्तके गहेत्वा अञ्ञत्थ याहि, त्वम्पि, सम्म कच्छप, उदकं पविसाही’’ति आह. ते तथा अकंसु.
सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा दुतियं गाथमाह –
११२. ‘‘कच्छपो पाविसी वारिं, कुरुङ्गो पाविसी वनं;
सतपत्तो दुमग्गम्हा, दूरे पुत्ते अपानयी’’ति.
तत्थ अपानयीति आनयि, गहेत्वा अगमासीति अत्थो;
लुद्दोपि तं ठानं आगन्त्वा कञ्चि अपस्सित्वा छिन्नपसिब्बकं गहेत्वा दोमनस्सप्पत्तो अत्तनो गेहं अगमासि. ते तयोपि सहाया यावजीवं विस्सासं अच्छिन्दित्वा यथाकम्मं गता.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा लुद्दको देवदत्तो अहोसि, सतपत्तो सारिपुत्तो, कच्छपो मोग्गल्लानो, कुरुङ्गमिगो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कुरुङ्गमिगजातकवण्णना छट्ठा.
[२०७] ७. अस्सकजातकवण्णना
अयमस्सकराजेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. सो हि भिक्खु सत्थारा ‘‘सच्चं किर, त्वं भिक्खु, उक्कण्ठितोसी’’ति पुट्ठो ‘‘सच्च’’न्ति वत्वा ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति वुत्ते ‘‘पुराणदुतियिकाया’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘न इदानेव तस्सा भिक्खु इत्थिया तयि सिनेहो अत्थि, पुब्बेपि त्वं तं निस्साय महादुक्खं पत्तो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते कासिरट्ठे पाटलिनगरे अस्सको नाम राजा रज्जं कारेसि. तस्स उपरी नाम अग्गमहेसी पिया अहोसि मनापा अभिरूपा दस्सनीया पासादिका अतिक्कन्ता मानुसवण्णं, अपत्ता दिब्बवण्णं. सा कालमकासि, तस्सा कालकिरियाय राजा सोकाभिभूतो अहोसि दुक्खी दुम्मनो. सो तस्सा सरीरं दोणियं निपज्जापेत्वा तेलकललं पक्खिपापेत्वा हेट्ठामञ्चे ठपापेत्वा निराहारो रोदमानो परिदेवमानो निपज्जि. मातापितरो अवसेसञातका मित्तामच्चब्राह्मणगहपतिकादयोपि ‘‘मा सोचि, महाराज, अनिच्चा सङ्खारा’’तिआदीनि वदन्ता सञ्ञापेतुं नासक्खिंसु. तस्स विलपन्तस्सेव सत्त दिवसा अतिक्कन्ता. तदा बोधिसत्तो पञ्चाभिञ्ञअट्ठसमापत्तिलाभी तापसो हुत्वा हिमवन्तपदेसे विहरन्तो आलोकं वड्ढेत्वा दिब्बेन चक्खुना जम्बुदीपं ओलोकेन्तो तं राजानं तथा परिदेवमानं दिस्वा ‘‘एतस्स मया अवस्सयेन भवितब्ब’’न्ति इद्धानुभावेन आकासे उप्पतित्वा रञ्ञो उय्याने ओतरित्वा मङ्गलसिलापट्टे कञ्चनपटिमा विय निसीदि.
अथेको पाटलिनगरवासी ब्राह्मणमाणवो उय्यानं गतो बोधिसत्तं दिस्वा वन्दित्वा निसीदि. बोधिसत्तो तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं, माणव, राजा धम्मिको’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते, धम्मिको राजा, भरिया पनस्स कालकता, सो तस्सा सरीरं दोणियं पक्खिपापेत्वा विलपमानो निपन्नो, अज्ज सत्तमो दिवसो, किस्स तुम्हे राजानं एवरूपा दुक्खा न मोचेथ, युत्तं नु खो तुम्हादिसेसु सीलवन्तेसु संविज्जमानेसु रञ्ञो एवरूपं दुक्खं अनुभवितु’’न्ति. ‘‘न खो अहं, माणव, राजानं जानामि, सचे पन सो आगन्त्वा मं पुच्छेय्य, अहमेवस्स तस्सा निब्बत्तट्ठानं आचिक्खित्वा रञ्ञो सन्तिकेयेव तं कथापेय्य’’न्ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, याव राजानं आनेमि, ताव इमेव निसीदथा’’ति माणवो बोधिसत्तस्स पटिञ्ञं गहेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘तस्स दिब्बचक्खुकस्स सन्तिकं गन्तुं वट्टती’’ति आह.
राजा ‘‘उपरिं किर दट्ठुं लभिस्सामी’’ति तुट्ठमानसो रथं अभिरुहित्वा तत्थ गन्त्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो – ‘‘सच्चं किर तुम्हे देविया निब्बत्तट्ठानं जानाथा’’ति पुच्छि. ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘कत्थ निब्बत्ता’’ति? ‘‘सा खो, महाराज, रूपस्मिंयेव मत्ता पमादमागम्म कल्याणकम्मं अकत्वा इमस्मिंयेव उय्याने गोमयपाणकयोनियं निब्बत्ता’’ति. ‘‘नाहं सद्दहामी’’ति. ‘‘तेन हि ते दस्सेत्वा कथापेमी’’ति. ‘‘साधु कथापेथा’’ति. बोधिसत्तो अत्तनो आनुभावेन ‘‘उभोपि गोमयपिण्डं वट्टयमाना रञ्ञो पुरतो आगच्छन्तू’’ति तेसं आगमनं अकासि. ते तथेव आगमिंसु. बोधिसत्तो तं दस्सेन्तो ‘‘अयं ते, महाराज, उपरिदेवी, तं जहित्वा गोमयपाणकस्स पच्छतो पच्छतो गच्छति, पस्सथ न’’न्ति आह. भन्ते ‘‘‘उपरी नाम गोमयपाणकयोनियं निब्बत्तिस्सती’ति न सद्दहामह’’न्ति. ‘‘कथापेमि नं, महाराजा’’ति. ‘‘कथापेथ, भन्ते’’ति.
बोधिसत्तो अत्तनो आनुभावेन तं कथापेन्तो ‘‘उपरी’’ति आह. सा मनुस्सभासाय ‘‘किं, भन्ते’’ति आह. ‘‘त्वं अतीतभवे का नाम अहोसी’’ति? ‘‘भन्ते, अस्सकरञ्ञो अग्गमहेसी उपरी नाम अहोसि’’न्ति. ‘‘किं पन ते इदानि अस्सकराजा पियो, उदाहु गोमयपाणको’’ति? ‘‘भन्ते, सो मय्हं पुरिमजातिया सामिको, तदा अहं इमस्मिं उय्याने तेन सद्धिं रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बे अनुभवमाना विचरिं. इदानि पन मे भवसङ्खेपगतकालतो पट्ठाय सो किं होति, अहञ्हि इदानि अस्सकराजानं मारेत्वा तस्स गललोहितेन मय्हं सामिकस्स गोमयपाणकस्स पादे मक्खेय्य’’न्ति वत्वा परिसमज्झे मनुस्सभासाय इमा गाथा अवोच –
११३. ‘‘अयमस्सकराजेन, देसो विचरितो मया;
अनुकामय कामेन, पियेन पतिना सह.
११४. ‘‘नवेन सुखदुक्खेन, पोराणं अपिधीयति;
तस्मा अस्सकरञ्ञाव, कीटो पियतरो ममा’’ति.
तत्थ अयमस्सकराजेन, देसो विचरितो मयाति अयं रमणीयो उय्यानपदेसो पुब्बे मया अस्सकराजेन सद्धिं विचरितो. अनुकामय कामेनाति अनूति निपातमत्तं, मया तं कामयमानाय तेन मं कामयमानेन सहाति अत्थो. पियेनाति तस्मिं अत्तभावे पियेन. नवेन सुखदुक्खेन, पोराणं अपिधीयतीति, भन्ते, नवेन हि सुखेन पोराणं सुखं, नवेन च दुक्खेन पोराणं दुक्खं पिधीयति पटिच्छादीयति, एसा लोकस्स धम्मताति दीपेति. तस्मा अस्सकरञ्ञाव, कीटो पियतरो ममाति यस्मा नवेन पोराणं पिधीयति, तस्मा मम अस्सकराजतो सतगुणेन सहस्सगुणेन कीटोव पियतरोति.
तं सुत्वा अस्सकराजा विप्पटिसारी हुत्वा तत्थ ठितोव कुणपं नीहरापेत्वा सीसं न्हत्वा बोधिसत्तं वन्दित्वा नगरं पविसित्वा अञ्ञं अग्गमहेसिं कत्वा धम्मेन रज्जं कारेसि. बोधिसत्तोपि राजानं ओवदित्वा निस्सोकं कत्वा हिमवन्तमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा उपरी पुराणदुतियिका अहोसि, अस्सकराजा उक्कण्ठितो भिक्खु, माणवो सारिपुत्तो, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अस्सकजातकवण्णना सत्तमा.
[२०८] ८. सुसुमारजातकवण्णना
अलं मेतेहि अम्बेहीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तस्स वधाय परिसक्कनं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था ‘‘देवदत्तो वधाय परिसक्कती’’ति सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो मय्हं वधाय परिसक्कति, पुब्बेपि परिसक्कियेव, सन्तासमत्तम्पि पन कातुं न सक्खी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते हिमवन्तपदेसे बोधिसत्तो कपियोनियं निब्बत्तित्वा नागबलो थामसम्पन्नो महासरीरो सोभग्गप्पत्तो हुत्वा गङ्गानिवत्तने अरञ्ञायतने वासं कप्पेसि. तदा गङ्गाय एको सुसुमारो वसि. अथस्स भरिया बोधिसत्तस्स सरीरं दिस्वा तस्स हदयमंसे दोहळं उप्पादेत्वा सुसुमारं आह – ‘‘अहं सामि, एतस्स कपिराजस्स हदयमंसं खादितुकामा’’ति. ‘‘भद्दे, मयं जलगोचरा, एसो थलगोचरो, किन्ति नं गण्हितुं सक्खिस्सामा’’ति. ‘‘येन केनचि उपायेन गण्ह, सचे न लभिस्सामि, मरिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि मा सोचि, अत्थेको उपायो, खादापेस्सामि तं तस्स हदयमंस’’न्ति सुसुमारिं समस्सासेत्वा बोधिसत्तस्स गङ्गाय पानीयं पिवित्वा गङ्गातीरे निसिन्नकाले सन्तिकं गन्त्वा एवमाह – ‘‘वानरिन्द, इमस्मिं पदेसे कसायफलानि खादन्तो किं त्वं निविट्ठट्ठानेयेव चरसि, पारगङ्गाय अम्बलबुजादीनं मधुरफलानं अन्तो नत्थि, किं ते तत्थ गन्त्वा फलाफलं खादितुं न वट्टती’’ति? ‘‘कुम्भीलराज, गङ्गा महोदका वित्थिण्णा, कथं तत्थ गमिस्सामी’’ति? ‘‘सचे इच्छसि, अहं तं मम पिट्ठिं आरोपेत्वा नेस्सामी’’ति. सो सद्दहित्वा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. ‘‘तेन हि एहि पिट्ठिं मे अभिरूहा’’ति च वुत्ते तं अभिरुहि. सुसुमारो थोकं नेत्वा उदके ओसीदापेसि.
बोधिसत्तो ‘‘सम्म, उदके मं ओसीदापेसि, किं नु खो एत’’न्ति आह. ‘‘नाहं तं धम्मसुधम्मताय गहेत्वा गच्छामि, भरियाय पन मे तव हदयमंसे दोहळो उप्पन्नो, तमहं तव हदयं खादापेतुकामो’’ति. ‘‘सम्म, कथेन्तेन ते सुन्दरं कतं. सचे हि अम्हाकं उदरे हदयं भवेय्य, साखग्गेसु चरन्तानं चुण्णविचुण्णं भवेय्या’’ति. ‘‘कहं पन तुम्हे ठपेथा’’ति? बोधिसत्तो अविदूरे एकं उदुम्बरं पक्कफलपिण्डिसञ्छन्नं दस्सेन्तो ‘‘पस्सेतानि अम्हाकं हदयानि एतस्मिं उदुम्बरे ओलम्बन्ती’’ति आह. ‘‘सचे मे हदयं दस्ससि, अहं तं न मारेस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि मं एत्थ नेहि, अहं ते रुक्खे ओलम्बन्तं दस्सामी’’ति. सो तं आदाय तत्थ अगमासि. बोधिसत्तो तस्स पिट्ठितो उप्पतित्वा उदुम्बररुक्खे निसीदित्वा ‘‘सम्म, बाल सुसुमार, ‘इमेसं सत्तानं हदयं नाम रुक्खग्गे होती’ति सञ्ञी अहोसि, बालोसि, अहं तं वञ्चेसिं, तव फलाफलं तवेव होतु, सरीरमेव पन ते महन्तं पञ्ञा पन नत्थी’’ति वत्वा इममत्थं पकासेन्तो इमा गाथा अवोच –
११५. ‘‘अलं मेतेहि अम्बेहि, जम्बूहि पनसेहि च;
यानि पारं समुद्दस्स, वरं मय्हं उदुम्बरो.
११६. ‘‘महती वत ते बोन्दि, न च पञ्ञा तदूपिका;
सुसुमार वञ्चितो मेसि, गच्छ दानि यथासुख’’न्ति.
तत्थ अलं मेतेहीति यानि तया दीपके निद्दिट्ठानि, एतेहि मय्हं अलं. वरं मय्हं उदुम्बरोति मय्हं अयमेव उदुम्बररुक्खो वरं. बोन्दीति सरीरं. तदूपिकाति पञ्ञा पन ते तदूपिका तस्स सरीरस्स अनुच्छविका नत्थि. गच्छ दानि यथासुखन्ति इदानि यथासुखं गच्छ, नत्थि ते हदयमंसगहणूपायोति अत्थो. सुसुमारो सहस्सं पराजितो विय दुक्खी दुम्मनो पज्झायन्तोव अत्तनो निवासट्ठानमेव गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सुसुमारो देवदत्तो अहोसि, सुसुमारी चिञ्चमाणविका, कपिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सुसुमारजातकवण्णना अट्ठमा.
[२०९] ९. कुक्कुटजातकवण्णना
दिट्ठा मया वने रुक्खाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरस्स सद्धिविहारिकं दहरभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर अत्तनो सरीरस्स गुत्तिकम्मे छेको अहोसि. ‘‘सरीरस्स मे न सुखं भवेय्या’’ति भयेन अतिसीतं अच्चुण्हं परिभोगं न करोति, ‘‘सीतुण्हेहि सरीरं किलमेय्या’’ति भयेन बहि न निक्खमति, अतिकिलिन्नउत्तण्डुलादीनि न भुञ्जति. तस्स सा सरीरगुत्तिकुसलता सङ्घमज्झे पाकटा जाता. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको दहरो किर भिक्खु सरीरगुत्तिकम्मे छेको’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, अयं दहरो इदानेव सरीरगुत्तिकम्मे छेको, पुब्बेपि छेकोव अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञायतने रुक्खदेवता अहोसि. अथेको सकुणलुद्दको एकं दीपककुक्कुटमादाय वालरज्जुञ्च यट्ठिञ्च गहेत्वा अरञ्ञे कुक्कुटे बन्धन्तो एकं पलायित्वा अरञ्ञं पविट्ठं पोराणकुक्कुटं बन्धितुं आरभि. सो वालपासे कुसलताय अत्तानं बन्धितुं न देति, उट्ठायुट्ठाय निलीयति. लुद्दको अत्तानं साखापल्लवेहि पटिच्छादेत्वा पुनप्पुनं यट्ठिञ्च पासञ्च ओड्डेति. कुक्कुटो तं लज्जापेतुकामो मानुसिं वाचं निच्छारेत्वा पठमं गाथमाह –
११७. ‘‘दिट्ठा मया वने रुक्खा, अस्सकण्णा विभीटका;
न तानि एवं सक्कन्ति, यथा त्वं रुक्ख सक्कसी’’ति.
तस्सत्थो – सम्म लुद्दक, मया इमस्मिं वने जाता बहू अस्सकण्णा च विभीटका च रुक्खा दिट्ठपुब्बा, तानि पन रुक्खानि यथा त्वं सक्कसि सङ्कमसि इतो चितो च विचरसि, एवं न सक्कन्ति न सङ्कमन्ति न विचरन्तीति.
एवं वत्वा च पन सो कुक्कुटो पलायित्वा अञ्ञत्थ अगमासि. तस्स पलायित्वा गतकाले लुद्दको दुतियं गाथमाह –
११८. ‘‘पोराणकुक्कुटो अयं, भेत्वा पञ्जरमागतो;
कुसलो वालपासानं, अपक्कमति भासती’’ति.
तत्थ कुसलो वालपासानन्ति वालमयेसु पासेसु कुसलो अत्तानं बन्धितुं अदत्वा अपक्कमति चेव भासति च, भासित्वा च पन पलातोति एवं वत्वा लुद्दको अरञ्ञे चरित्वा यथालद्धमादाय गेहमेव गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा लुद्दको देवदत्तो अहोसि, कुक्कुटो कायगुत्तिकुसलो दहरभिक्खु, तस्स पन कारणस्स पच्चक्खकारिका रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कुक्कुटजातकवण्णना नवमा.
[२१०] १०. कन्दगलकजातकवण्णना
अम्भो को नामयं रुक्खोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो सुगतालयं आरब्भ कथेसि. तदा हि सत्था ‘‘देवदत्तो सुगतालयं अकासी’’ति सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो मय्हं अनुकिरियं करोन्तो विनासं पत्तो, पुब्बेपि पापुणियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे रुक्खकोट्टकसकुणयोनियं निब्बत्ति, ‘‘खदिरवनियो’’तिस्स नामं अहोसि. सो खदिरवनेयेव गोचरं गण्हि, तस्सेको कन्दगलको नाम सहायो अहोसि, सो सिम्बलिपालिभद्दकवने गोचरं गण्हाति. सो एकदिवसं खदिरवनियस्स सन्तिकं अगमासि. खदिरवनियो ‘‘सहायो मे आगतो’’ति कन्दगलकं गहेत्वा खदिरवनं पविसित्वा खदिरखन्धं तुण्डेन पहरित्वा रुक्खतो पाणके नीहरित्वा अदासि. कन्दगलको दिन्ने दिन्ने मधुरपूवे विय छिन्दित्वा छिन्दित्वा खादि. तस्स खादन्तस्सेव मानो उप्पज्जि – ‘‘अयम्पि रुक्खकोट्टकयोनियं निब्बत्तो, अहम्पि, किं मे एतेन दिन्नगोचरेन, सयमेव खदिरवने गोचरं गण्हिस्सामी’’ति. सो खदिरवनियं आह – ‘‘सम्म, मा त्वं दुक्खं अनुभवि, अहमेव खदिरवने गोचरं गण्हिस्सामी’’ति.
अथ नं सो ‘‘हन्द त्वं सम्म, सिम्बलिपालिभद्दकादिवने निस्सारे गोचरग्गहणकुले जातो, खदिरा नाम जातसारा थद्धा, मा ते एतं रुच्ची’’ति आह. कन्दगलको ‘‘किं दानाहं न रुक्खकोट्टकयोनियं निब्बत्तो’’ति तस्स वचनं अनादियित्वा वेगेन गन्त्वा खदिररुक्खं तुण्डेन पहरि. तावदेवस्स तुण्डं भिज्जि, अक्खीनि निक्खमनाकारप्पत्तानि जातानि, सीसं फलितं. सो खन्धे पतिट्ठातुं असक्कोन्तो भूमियं पतित्वा पठमं गाथमाह –
११९. ‘‘अम्भो को नामयं रुक्खो, सिन्नपत्तो सकण्टको;
यत्थ एकप्पहारेन, उत्तमङ्गं विभिज्जित’’न्ति.
तत्थ अम्भो को नामयं रुक्खोति, भो खदिरवनिय, को नाम अयं रुक्खो. ‘‘को नाम सो’’तिपि पाठो. सिन्नपत्तोति सुखुमपत्तो. यत्थ एकप्पहारेनाति यस्मिं रुक्खे एकेनेव पहारेन. उत्तमङ्गं विभिज्जितन्ति सीसं भिन्नं, न केवलञ्च सीसं, तुण्डम्पि भिन्नं. सो वेदनाप्पत्तताय खदिररुक्खं ‘‘किं रुक्खो नामेसो’’ति जानितुं असक्कोन्तो वेदनाप्पत्तो हुत्वा इमाय गाथाय विप्पलपि.
तं वचनं सुत्वा खदिरवनियो दुतियं गाथमाह –
१२०. ‘‘अचारि वतायं वितुदं वनानि, कट्ठङ्गरुक्खेसु असारकेसु;
अथासदा खदिरं जातसारं, यत्थब्भिदा गरुळो उत्तमङ्ग’’न्ति.
तत्थ अचारि वतायन्ति अचरि वत अयं. वितुदं वनानीति निस्सारसिम्बलिपालिभद्दकवनानि वितुदन्तो विज्झन्तो. कट्ठङ्गरुक्खेसूति वनकट्ठकोट्ठासेसु रुक्खेसु. असारकेसूति निस्सारेसु पालिभद्दकसिम्बलिआदीसु. अथासदा खदिरं जातसारन्ति अथ पोतककालतो पट्ठाय जातसारं खदिरं सम्पापुणि. यत्थब्भिदा गरुळो उत्तमङ्गन्ति यत्थब्भिदाति यस्मिं खदिरे अभिन्दि पदालयि. गरुळोति सकुणो. सब्बसकुणानञ्हेतं सगारवसप्पतिस्स वचनं.
इति नं खदिरवनियो वत्वा ‘‘भो कन्दगलक, यत्थ त्वं उत्तमङ्गं अभिन्दि, खदिरो नामेसो साररुक्खो’’ति आह. सो तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कन्दगलको देवदत्तो अहोसि, खदिरवनियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कन्दगलकजातकवण्णना दसमा.