५. रुहकवग्गो
[१९१] १. रुहकजातकवण्णना
अपि रुहक छिन्नापीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. वत्थु अट्ठकनिपाते इन्द्रियजातके (जा. १.८.६० आदयो) आविभविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं ‘‘अयं ते भिक्खु इत्थी अनत्थकारिका, पुब्बेपि ते एसा सराजिकाय परिसाय मज्झे लज्जापेत्वा गेहा निक्खमनाकारं कारेसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेसि. तस्स रुहको नाम पुरोहितो अहोसि, तस्स पुराणी नाम ब्राह्मणी भरिया. राजा ब्राह्मणस्स अस्सभण्डकेन अलङ्करित्वा अस्सं अदासि. सो तं अस्सं आरुय्ह रञ्ञो उपट्ठानं गच्छति. अथ नं अलङ्कतअस्सस्स पिट्ठे निसीदित्वा गच्छन्तं आगच्छन्तञ्च दिस्वा तहिं तहिं ठिता मनुस्सा ‘‘अहो अस्सस्स रूपं, अहो अस्सो सोभती’’ति अस्समेव पसंसन्ति. सो गेहं आगन्त्वा पासादं अभिरुय्ह भरियं आमन्तेसि – ‘‘भद्दे, अम्हाकं अस्सो अतिविय सोभति, उभोसु पस्सेसु ठिता मनुस्सा अम्हाकं अस्समेव वण्णेन्ती’’ति. सा पन ब्राह्मणी थोकं छिन्निका धुत्तिकधातुका, तेन नं एवमाह – ‘‘अय्य, त्वं अस्सस्स सोभनकारणं न जानासि, अयं अस्सो अत्तनो अलङ्कतं अस्सभण्डकं निस्साय सोभति, सचे त्वम्पि अस्सो विय सोभितुकामो अस्सभण्डकं पिळन्धित्वा अन्तरवीथिं ओरुय्ह अस्सो विय पादे कोट्टयमानो गन्त्वा राजानं पस्स, राजापि तं वण्णयिस्सति, मनुस्सापि तञ्ञेव वण्णयिस्सन्ती’’ति.
सो उम्मत्तकजातिको ब्राह्मणो तस्सा वचनं सुत्वा ‘‘इमिना नाम कारणेन सा मं वदती’’ति अजानित्वा तथासञ्ञी हुत्वा तथा अकासि. ये ये पस्सन्ति, ते ते परिहासं करोन्ता ‘‘सोभति आचरियो’’ति वदिंसु. राजा पन नं ‘‘किं, आचरिय, पित्तं ते कुपितं, उम्मत्तकोसि जातो’’तिआदीनि वत्वा लज्जापेसि. तस्मिं काले ब्राह्मणो ‘‘अयुत्तं मया कत’’न्ति लज्जितो ब्राह्मणिया कुज्झित्वा ‘‘तायम्हि सराजिकाय परिसाय अन्तरे लज्जापितो, पोथेत्वा तं निक्कड्ढिस्सामी’’ति गेहं अगमासि. धुत्तिकब्राह्मणी तस्स कुज्झित्वा आगमनभावं ञत्वा पुरेतरञ्ञेव चूळद्वारेन निक्खमित्वा राजनिवेसनं गन्त्वा चतूहपञ्चाहं तत्थेव अहोसि. राजा तं कारणं ञत्वा पुरोहितं पक्कोसापेत्वा ‘‘आचरिय, मातुगामस्स नाम दोसो होतियेव, ब्राह्मणिया खमितुं वट्टती’’ति खमापनत्थाय पठमं गाथमाह –
८१. ‘‘अपि रुहक छिन्नापि, जिया सन्धीयते पुन;
सन्धीयस्सु पुराणिया, मा कोधस्स वसं गमी’’ति.
तत्रायं सङ्खेपत्थो – भो रुहक, ननु छिन्नापि धनुजिया पुन सन्धीयति घटीयति, एवमेव त्वम्पि पुराणिया सद्धिं सन्धीयस्सु, कोधस्स वसं मा गमीति.
तं सुत्वा रुहको दुतियं गाथमाह –
८२. ‘‘विज्जमानेसु वाकेसु, विज्जमानेसु कारिसु;
अञ्ञं जियं करिस्सामि, अलञ्ञेव पुराणिया’’ति.
तस्सत्थो – महाराज, धनुकारमुदुवाकेसु च जियकारकेसु च मनुस्सेसु विज्जमानेसु अञ्ञं जियं करिस्सामि, इमाय छिन्नाय पुराणिया जियाय अलं, नत्थि मे कोचि अत्थोति. एवञ्च पन वत्वा तं नीहरित्वा अञ्ञं ब्राह्मणिं आनेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा, ब्राह्मणी, पुराणदुतियिका अहोसि, रुहको उक्कण्ठितभिक्खु, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
रुहकजातकवण्णना पठमा.
[१९२] २. सिरिकाळकण्णिजातकवण्णना
इत्थी सिया रूपवतीति इदं सिरिकाळकण्णिजातकं महाउमङ्गजातके आविभविस्सति.
सिरिकाळकण्णिजातकवण्णना दुतिया.
[१९३] ३. चूळपदुमजातकवण्णना
अयमेव सा अहमपि सो अनञ्ञोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु उम्मादन्तीजातके (जा. २.२०.५७ आदयो) आविभविस्सति. सो पन भिक्खु सत्थारा ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, उक्कण्ठितो’’ति वुत्ते ‘‘सच्चं, भगवा’’ति वत्वा ‘‘केन पन त्वं उक्कण्ठापितो’’ति वुत्ते ‘‘अहं, भन्ते, एकं अलङ्कतपटियत्तं मातुगामं दिस्वा किलेसानुवत्तको हुत्वा उक्कण्ठितोम्ही’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘भिक्खु, मातुगामो नाम अकतञ्ञू मित्तदुब्भी बहुमाया, पोराणकपण्डितापि अत्तनो दक्खिणजाणुलोहितं पायेत्वा यावजीवितदानम्पि दत्वा मातुगामस्स चित्तं न लभिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति, नामग्गहणदिवसे चस्स ‘‘पदुमकुमारो’’ति नामं अकंसु. तस्स अपरेन छ कनिट्ठभातिका अहेसुं. ते सत्तपि जना अनुपुब्बेन वुड्ढिप्पत्ता घरावासं गहेत्वा रञ्ञो सहाया विय विचरन्ति. अथेकदिवसं राजा राजङ्गणं ओलोकेन्तो ठितो ते महापरिवारेन राजुपट्ठानं आगच्छन्ते दिस्वा ‘‘इमे मं वधित्वा रज्जम्पि गण्हेय्यु’’न्ति आसङ्कं उप्पादेत्वा ते पक्कोसापेत्वा – ‘‘ताता, तुम्हे इमस्मिं नगरे वसितुं न लभथ, अञ्ञत्थ गन्त्वा मम अच्चयेन आगन्त्वा कुलसन्तकं रज्जं गण्हथा’’ति आह. ते पितु वचनं सम्पटिच्छित्वा रोदित्वा कन्दित्वा अत्तनो अत्तनो घरानि गन्त्वा पजापतियो आदाय ‘‘यत्थ वा तत्थ वा गन्त्वा जीविस्सामा’’ति नगरा निक्खमित्वा मग्गं गच्छन्ता एकं कन्तारं पत्वा अन्नपानं अलभमाना खुदं अधिवासेतुं असक्कोन्ता ‘‘मयं जीवमाना इत्थियो लभिस्सामा’’ति कनिट्ठस्स भरियं मारेत्वा तेरस कोट्ठासे कत्वा मंसं खादिंसु. बोधिसत्तो अत्तनो च भरियाय च लद्धकोट्ठासेसु एकं ठपेत्वा एकं द्वेपि खादिंसु. एवं छ दिवसे छ इत्थियो मारेत्वा मंसं खादिंसु.
बोधिसत्तो पन दिवसे दिवसे एकेकं ठपेत्वा छ कोट्ठासे ठपेसि. सत्तमे दिवसे ‘‘बोधिसत्तस्स भरियं मारेस्सामा’’ति वुत्ते बोधिसत्तो ते छ कोट्ठासे तेसं दत्वा ‘‘अज्ज ताव इमे छ कोट्ठासे खादथ, स्वे जानिस्सामा’’ति वत्वा तेसं मंसं खादित्वा निद्दायनकाले भरियं गहेत्वा पलायि. सा थोकं गन्त्वा ‘‘गन्तुं न सक्कोमि, सामी’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो खन्धेनादाय अरुणुग्गमनवेलाय कन्तारा निक्खमि. सा सूरिये उग्गते ‘‘पिपासिताम्हि, सामी’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘उदकं नत्थि, भद्दे’’ति वत्वा पुनप्पुनं कथिते खग्गेन दक्खिणजाणुकं पहरित्वा – ‘‘भद्दे, पानीयं नत्थि, इदं पन मे दक्खिणजाणुलोहितं पिवमाना निसीदाही’’ति आह. सा तथा अकासि. ते अनुपुब्बेन महागङ्गं पत्वा पिवित्वा च न्हत्वा च फलाफलं खादित्वा फासुकट्ठाने विस्समित्वा एकस्मिं गङ्गानिवत्तने अस्समपदं मापेत्वा वासं कप्पेसुं.
अथेकदिवसं उपरिगङ्गाय राजापराधिकं चोरं हत्थपादे च कण्णनासञ्च छिन्दित्वा एकस्मिं अम्बणके निपज्जापेत्वा महागङ्गाय पवाहेसुं. सो महन्तं अट्टस्सरं करोन्तो तं ठानं पापुणि. बोधिसत्तो तस्स करुणं परिदेवितसद्दं सुत्वा ‘‘दुक्खप्पत्तो सत्तो मयि ठिते मा नस्सी’’ति गङ्गातीरं गन्त्वा तं उत्तारेत्वा अस्समपदं आनेत्वा कासावधोवनलेपनादीहि वणपटिकम्मं अकासि. भरिया पनस्स ‘‘एवरूपं नाम दुस्सीलं कुण्ठं गङ्गाय आवाहेत्वा पटिजग्गन्तो विचरती’’ति वत्वा तं कुण्ठं जिगुच्छमाना निट्ठुभन्ती विचरति. बोधिसत्तो तस्स वणेसु संविरुळ्हेसु भरियाय सद्धिं तं अस्समपदेयेव ठपेत्वा अटवितो फलाफलानि आहरित्वा तञ्च भरियञ्च पोसेसि. तेसु एवं वसन्तेसु सा इत्थी एतस्मिं कुण्ठे पटिबद्धचित्ता हुत्वा तेन सद्धिं अनाचारं चरित्वा एकेनुपायेन बोधिसत्तं मारेतुकामा हुत्वा एवमाह – ‘‘सामि, अहं तुम्हाकं अंसे निसीदित्वा कन्तारा निक्खममाना एकं पब्बतं ओलोकेत्वा अय्ये पब्बतम्हि निब्बत्तदेवते ‘सचे अहं सामिकेन सद्धिं अरोगा जीवितं लभिस्सामि, बलिकम्मं ते करिस्सामी’ति आयाचिं, सा मं इदानि उत्तासेति, करोमस्सा बलिकम्म’’न्ति. बोधिसत्तो तं मायं अजानन्तो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा बलिकम्मं सज्जेत्वा ताय बलिभाजनं गाहापेत्वा पब्बतमत्थकं अभिरुहि. अथ नं सा एवमाह – ‘‘सामि, देवतायपि त्वञ्ञेव उत्तमदेवता, पठमं ताव तं वनपुप्फेहि पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा वन्दित्वा पच्छा देवताय बलिकम्मं करिस्सामी’’ति. सा बोधिसत्तं पपाताभिमुखं ठपेत्वा वनपुप्फेहि पूजेत्वा पदक्खिणं कत्वा वन्दितुकामा विय हुत्वा पिट्ठिपस्से ठत्वा पिट्ठियं पहरित्वा पपाते पातेत्वा ‘‘दिट्ठा मे पच्चामित्तस्स पिट्ठी’’ति तुट्ठमानसा पब्बता ओरोहित्वा कुण्ठस्स सन्तिकं अगमासि.
बोधिसत्तोपि पपातानुसारेन पब्बता पतन्तो उदुम्बररुक्खमत्थके एकस्मिं अकण्टके पत्तसञ्छन्ने गुम्बे लग्गि, हेट्ठापब्बतं पन ओरोहितुं न सक्का. सो उदुम्बरफलानि खादित्वा साखन्तरे निसीदि. अथेको महासरीरो गोधराजा हेट्ठापब्बतपादतो अभिरुहित्वा तस्मिं उदुम्बरफलानि खादति. सो तं दिवसं बोधिसत्तं दिस्वा पलायि, पुनदिवसे आगन्त्वा एकस्मिं पस्से फलानि खादित्वा पक्कामि. सो एवं पुनप्पुनं आगच्छन्तो बोधिसत्तेन सद्धिं विस्सासं आपज्जित्वा ‘‘त्वं इमं ठानं केन कारणेन आगतोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमिना नाम कारणेना’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि मा भायी’’ति वत्वा बोधिसत्तं अत्तनो पिट्ठियं निपज्जापेत्वा ओतारेत्वा अरञ्ञतो निक्खमित्वा महामग्गे ठपेत्वा ‘‘त्वं इमिना मग्गेन गच्छाही’’ति उय्योजेत्वा अरञ्ञमेव पाविसि. बोधिसत्तो एकं गामकं गन्त्वा तत्थेव वसन्तो पितु कालकतभावं सुत्वा बाराणसिं गन्त्वा कुलसन्तके रज्जे पतिट्ठाय पदुमराजा नाम हुत्वा दस राजधम्मे अकोपेत्वा धम्मेन रज्जं कारेन्तो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छ सतसहस्सानि विस्सज्जेत्वा दानं अदासि.
सापि खो इत्थी तं कुण्ठं खन्धे निसीदापेत्वा अरञ्ञा निक्खमित्वा मनुस्सपथे भिक्खं चरमाना यागुभत्तं संहरित्वा तं कुण्ठं पोसेसि. मनुस्सा ‘‘अयं ते किं होती’’ति पुच्छियमाना ‘‘अहं एतस्स मातुलधीता, पितुच्छापुत्तो मे एसो, एतस्सेव मं अदंसु, साहं वज्झप्पत्तम्पि अत्तनो सामिकं उक्खिपित्वा परिहरन्ती भिक्खं चरित्वा पोसेमी’’ति. मनुस्सा ‘‘अयं पतिब्बता’’ति ततो पट्ठाय बहुतरं यागुभत्तं अदंसु. अपरे पन जना एवमाहंसु – ‘‘त्वं मा एवं विचरि, पदुमराजा बाराणसियं रज्जं कारेति, सकलजम्बुदीपं सङ्खोभेत्वा दानं देति, सो तं दिस्वा तुस्सिस्सति, तुट्ठो ते बहुं धनं दस्सति, तव सामिकं इधेव निसीदापेत्वा गच्छा’’ति थिरं कत्वा वेत्तपच्छिं अदंसु. सा अनाचारा तं कुण्ठं वेत्तपच्छियं निसीदापेत्वा पच्छिं उक्खिपित्वा बाराणसिं गन्त्वा दानसालासु भुञ्जमाना विचरति. बोधिसत्तो अलङ्कतहत्थिक्खन्धवरगतो दानग्गं गन्त्वा अट्ठन्नं वा दसन्नं वा सहत्था दानं दत्वा पुन गेहं गच्छति. सा अनाचारा तं कुण्ठं पच्छियं निसीदापेत्वा पच्छिं उक्खिपित्वा तस्स गमनमग्गे अट्ठासि.
राजा दिस्वा ‘‘किं एत’’न्ति पुच्छि. ‘‘एका, देव, पतिब्बता’’ति. अथ नं पक्कोसापेत्वा सञ्जानित्वा कुण्ठं पच्छिया नीहरापेत्वा ‘‘अयं ते किं होती’’ति पुच्छि. सा ‘‘पितुच्छापुत्तो मे, देव, कुलदत्तिको सामिको’’ति आह. मनुस्सा तं अन्तरं अजानन्ता ‘‘अहो पतिब्बता’’तिआदीनि वत्वा तं अनाचारित्थिं वण्णयिंसु. पुन राजा ‘‘अयं ते कुण्ठो कुलदत्तिको सामिको’’ति पुच्छि. सा राजानं असञ्जानन्ती ‘‘आम, देवा’’ति सूरा हुत्वा कथेसि. अथ नं राजा ‘‘किं एस बाराणसिरञ्ञो पुत्तो, ननु त्वं पदुमकुमारस्स भरिया असुकरञ्ञो धीता, असुका नाम मम जाणुलोहितं पिवित्वा इमस्मिं कुण्ठे पटिबद्धचित्ता मं पपाते पातेसि. सा इदानि त्वं नलाटेन मच्चुं गहेत्वा मं ‘मतो’ति मञ्ञमाना इमं ठानं आगता, ननु अहं जीवामी’’ति वत्वा अमच्चे आमन्तेत्वा ‘‘भो, अमच्चा ननु चाहं तुम्हेहि पुट्ठो एवं कथेसिं ‘मम कनिट्ठभातिका छ इत्थियो मारेत्वा मंसं खादिंसु, अहं पन मय्हं भरियं अरोगं कत्वा गङ्गातीरं नेत्वा अस्समपदे वसन्तो एकं वज्झप्पत्तं कुण्ठं उत्तारेत्वा पटिजग्गिं. सा इत्थी एतस्मिं पटिबद्धचित्ता मं पब्बतपादे पातेसि. अहं अत्तनो मेत्तचित्तताय जीवितं लभि’न्ति. याय अहं पब्बता पातितो, न सा अञ्ञा, एसा दुस्सीला, सोपि वज्झप्पत्तो कुण्ठो न अञ्ञो, अयमेवा’’ति वत्वा इमा गाथा अवोच –
८५. ‘‘अयमेव सा अहमपि सो अनञ्ञो, अयमेव सो हत्थच्छिन्नो अनञ्ञो;
यमाह ‘कोमारपती मम’न्ति, वज्झित्थियो नत्थि इत्थीसु सच्चं.
८६. ‘‘इमञ्च जम्मं मुसलेन हन्त्वा, लुद्दं छवं परदारूपसेविं;
इमिस्सा च नं पापपतिब्बताय, जीवन्तिया छिन्दथ कण्णनास’’न्ति.
तत्थ यमाह कोमारपती ममन्ति यं एसा ‘‘अयं मे, कोमारपति, कुलदत्तिको सामिको’’ति आह, अयमेव सो, न अञ्ञो. ‘‘यमाहु, कोमारपती’’तिपि पाठो. अयमेव हि पोत्थकेसु लिखितो, तस्सापि अयमेवत्थो, वचनविपल्लासो पनेत्थ वेदितब्बो. यञ्हि रञ्ञा वुत्तं, तदेव इध आगतं. वज्झित्थियोति इत्थियो नाम वज्झा वधितब्बा एव. नत्थि इत्थीसु सच्चन्ति एतासु सभावो नामेको नत्थि. ‘‘इमञ्च जम्म’’न्तिआदि द्विन्नम्पि तेसं दण्डाणापनवसेन वुत्तं. तत्थ जम्मन्ति लामकं. मुसलेन हन्त्वाति मुसलेन हनित्वा पोथेत्वा अट्ठीनि भञ्जित्वा चुण्णविचुण्णं कत्वा. लुद्दन्ति दारुणं. छवन्ति गुणाभावेन निज्जीवं मतसदिसं. इमिस्सा च नन्ति एत्थ नन्ति निपातमत्तं, इमिस्सा च पापपतिब्बताय अनाचाराय दुस्सीलाय जीवन्तियाव कण्णनासं छिन्दथाति अत्थो.
बोधिसत्तो कोधं अधिवासेतुं असक्कोन्तो एवं तेसं दण्डं आणापेत्वापि न तथा कारेसि. कोपं पन मन्दं कत्वा यथा सा पच्छिं सीसतो ओरोपेतुं न सक्कोति, एवं गाळ्हतरं बन्धापेत्वा कुण्ठं तत्थ पक्खिपापेत्वा अत्तनो विजिता नीहरापेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा छ भातरो अञ्ञतरा थेरा अहेसुं, भरिया चिञ्चमाणविका, कुण्ठो देवदत्तो, गोधराजा आनन्दो, पदुमराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चूळपदुमजातकवण्णना ततिया.
[१९४] ४. मणिचोरजातकवण्णना
न सन्ति देवा पवसन्ति नूनाति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो वधाय परिसक्कन्तं देवदत्तं आरब्भ कथेसि. तदा पन सत्था ‘‘देवदत्तो वधाय परिसक्कती’’ति सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि देवदत्तो मय्हं वधाय परिसक्कतियेव, परिसक्कन्तोपि पन मं वधितुं नासक्खी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसितो अविदूरे गामके गहपतिकुले निब्बत्ति. अथस्स वयप्पत्तस्स बाराणसितो कुलधीतरं आनेसुं, सा सुवण्णवण्णा अहोसि अभिरूपा दस्सनीया देवच्छरा विय पुप्फलता विय लळमाना मत्तकिन्नरी विय च सुजाताति नामेन पतिब्बता सीलाचारसम्पन्ना वत्तसम्पन्ना. निच्चकालम्पिस्सा पतिवत्तं सस्सुवत्तं ससुरवत्तञ्च कतमेव होति, सा बोधिसत्तस्स पिया अहोसि मनापा. इति उभोपि ते सम्मोदमाना एकचित्ता समग्गवासं वसिंसु.
अथेकदिवसं सुजाता ‘‘मातापितरो दट्ठुकामाम्ही’’ति बोधिसत्तस्स आरोचेसि. ‘‘साधु, भद्दे, मग्गपाथेय्यं पहोनकं पटियादेही’’ति खज्जविकतिं पचापेत्वा खज्जकादीनि यानके ठपेत्वा यानकं पाजेन्तो यानकस्स पुरतो अहोसि, इतरा पच्छतो. ते नगरसमीपं गन्त्वा यानकं मोचेत्वा न्हत्वा भुञ्जिंसु. पुन बोधिसत्तो यानकं योजेत्वा पुरतो निसीदि, सुजाता वत्थानि परिवत्तेत्वा अलङ्करित्वा पच्छतो निसीदि. यानकस्स अन्तोनगरं पविट्ठकाले बाराणसिराजा हत्थिक्खन्धवरगतो नगरं पदक्खिणं करोन्तो तं पदेसं अगमासि. सुजाता ओतरित्वा यानकस्स पच्छतो पदसा पायासि. राजा तं दिस्वा तस्सा रूपसम्पत्तिया आकड्ढियमानलोचनो पटिबद्धचित्तो हुत्वा एकं अमच्चं आणापेसि – ‘‘गच्छ त्वं एतिस्सा सस्सामिकभावं वा अस्सामिकभावं वा जानाही’’ति. सो गन्त्वा तस्सा सस्सामिकभावं ञत्वा ‘‘सस्सामिका किर, देव, यानके निसिन्नो पुरिसो एतिस्सा सामिको’’ति आह.
राजा पटिबद्धचित्तं विनोदेतुं असक्कोन्तो किलेसातुरो हुत्वा ‘‘एकेन नं उपायेन मारापेत्वा इत्थिं गण्हिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एकं पुरिसं आमन्तेत्वा ‘‘गच्छ, भो, इमं चूळामणिं वीथिं गच्छन्तो विय हुत्वा एतस्स पुरिसस्स यानके पक्खिपित्वा एही’’ति चूळामणिं दत्वा उय्योजेसि. सो ‘‘साधू’’ति तं गहेत्वा गन्त्वा यानके ठपेत्वा ‘‘ठपितो मे, देवा’’ति आगन्त्वा आरोचेसि. राजा ‘‘चूळामणि मे नट्ठो’’ति आह, मनुस्सा एककोलाहलं अकंसु. राजा ‘‘सब्बद्वारानि पिदहित्वा सञ्चारं छिन्दित्वा चोरं परियेसथा’’ति आह, राजपुरिसा तथा अकंसु, नगरं एकसङ्खोभं अहोसि. इतरो पुरिसो मनुस्से गहेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भो, यानकं ठपेहि, रञ्ञो चूळामणि नट्ठो, यानकं सोधेस्सामी’’ति यानकं सोधेन्तो अत्तना ठपितमणिं गहेत्वा बोधिसत्तं गहेत्वा ‘‘मणिचोरो’’ति हत्थेहि च पादेहि च पोथेत्वा पच्छाबाहं बन्धित्वा नेत्वा ‘‘अयं मणिचोरो’’ति रञ्ञो दस्सेसि. राजापि ‘‘सीसमस्स छिन्दथा’’ति आणापेसि.
अथ नं राजपुरिसा चतुक्के चतुक्के कसाहि ताळेन्ता दक्खिणद्वारेन नगरा निक्खमापेसुं. सुजातापि यानकं पहाय बाहा पग्गय्ह परिदेवमाना ‘‘सामि, मं निस्साय इमं दुक्खं पत्तोसी’’ति परिदेवमाना पच्छतो पच्छतो अगमासि. राजपुरिसा ‘‘सीसमस्स छिन्दिस्सामा’’ति बोधिसत्तं उत्तानं निपज्जापेसुं. तं दिस्वा सुजाता अत्तनो सीलगुणं आवज्जेत्वा ‘‘नत्थि वत मञ्ञे इमस्मिं लोके सीलवन्तानं विहेठके पापसाहसिकमनुस्से निसेधेतुं समत्था देवता नामा’’तिआदीनि वत्वा पठमं गाथमाह –
८७. ‘‘न सन्ति देवा पवसन्ति नून, न हि नून सन्ति इध लोकपाला;
सहसा करोन्तानमसञ्ञतानं, न हि नून सन्ति पटिसेधितारो’’ति.
तत्थ न सन्ति, देवाति इमस्मिं लोके सीलवन्तानं ओलोकनका पापानञ्च निसेधका न सन्ति नून देवा. पवसन्ति नूनाति एवरूपेसु वा किच्चेसु उप्पन्नेसु नून पवसन्ति पवासं गच्छन्ति. इध, लोकपालाति इमस्मिं लोके लोकपालसम्मता समणब्राह्मणापि सीलवन्तानं अनुग्गाहका न हि नून सन्ति. सहसा करोन्तानमसञ्ञतानन्ति सहसा अवीमंसित्वा साहसिकं दारुणं कम्मं करोन्तानं दुस्सीलानं. पटिसेधितारोति एवरूपं कम्मं मा करित्थ, न लब्भा एतं कातुन्ति पटिसेधेन्ता नत्थीति अत्थो.
एवं ताय सीलसम्पन्नाय परिदेवमानाय सक्कस्स देवरञ्ञो निसिन्नासनं उण्हाकारं दस्सेसि, सक्को ‘‘को नु खो मं सक्कत्ततो चावेतुकामो’’ति आवज्जेन्तो इमं कारणं ञत्वा ‘‘बाराणसिराजा अतिफरुसकम्मं करोति, सीलसम्पन्नं सुजातं किलमेति, गन्तुं दानि मे वट्टती’’ति देवलोका ओरुय्ह अत्तनो आनुभावेन हत्थिपिट्ठे निसिन्नं तं पापराजानं हत्थिक्खन्धतो ओतारेत्वा धम्मगण्डिकाय उत्तानं निपज्जापेत्वा बोधिसत्तं उक्खिपित्वा सब्बालङ्कारेहि अलङ्करित्वा राजवेसं गाहापेत्वा हत्थिक्खन्धे निसीदापेसि. राजपुरिसा फरसुं उक्खिपित्वा सीसं छिन्दन्ता रञ्ञो सीसं छिन्दिंसु, छिन्नकालेयेव चस्स रञ्ञो सीसभावं जानिंसु. सक्को देवराजा दिस्समानकसरीरेनेव बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा बोधिसत्तस्स राजाभिसेकं कत्वा सुजाताय च अग्गमहेसिट्ठानं दापेसि. अमच्चा चेव ब्राह्मणगहपतिकादयो च सक्कं देवराजानं दिस्वा ‘‘अधम्मिकराजा मारितो, इदानि अम्हेहि सक्कदत्तिको धम्मिकराजा लद्धो’’ति सोमनस्सप्पत्ता अहेसुं.
सक्कोपि आकासे ठत्वा ‘‘अयं वो सक्कदत्तिको राजा, इतो पट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेस्सति. सचे हि राजा अधम्मिको होति, देवो अकाले वस्सति, काले न वस्सति, छातभयं रोगभयं सत्थभयन्ति इमानि तीणि भयानि उपगतानेव होन्ती’’ति ओवदन्तो दुतियं गाथमाह –
८८. ‘‘अकाले वस्सती तस्स, काले तस्स न वस्सति;
सग्गा च चवति ठाना, ननु सो तावता हतो’’ति.
तत्थ अकालेति अधम्मिकरञ्ञो रज्जे अयुत्तकाले सस्सानं पक्ककाले वा लायनमद्दनादिकाले वा देवो वस्सति. कालेति युत्तपयुत्तकाले वपनकाले तरुणसस्सकाले गब्भग्गहणकाले च न वस्सति. सग्गा च चवति ठानाति सग्गसङ्खाता ठाना देवलोका चवतीति अत्थो. अधम्मिकराजा हि अप्पटिलाभवसेन देवलोका चवति नाम, सग्गेपि वा रज्जं कारेन्तो अधम्मिकराजा ततो चवतीतिपि अत्थो. ननु सो तावता हतोति ननु सो अधम्मिको राजा एत्तकेन हतो होति. अथ वा एकंसवाची एत्थ नु-कारो, नेसो एकंसेन एत्तावता हतो, अट्ठसु पन महानिरयेसु सोळससु च उस्सदनिरयेसु दीघरत्तं सो हञ्ञिस्सतीति अयमेत्थ अत्थो.
एवं सक्को महाजनस्स ओवादं दत्वा अत्तनो देवट्ठानमेव अगमासि. बोधिसत्तोपि धम्मेन रज्जं कारेत्वा सग्गपुरं पूरेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अधम्मिकराजा देवदत्तो अहोसि, सक्को अनुरुद्धो, सुजाता राहुलमाता, सक्कदत्तियराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मणिचोरजातकवण्णना चतुत्था.
[१९५] ५. पब्बतूपत्थरजातकवण्णना
पब्बतूपत्थरे रम्मेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलराजानं आरब्भ कथेसि. कोसलरञ्ञो किर एको अमच्चो अन्तेपुरे पदुस्सि. राजापि परिवीमंसमानो तं तथतो ञत्वा ‘‘सत्थु आरोचेस्सामी’’ति जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा ‘‘भन्ते, अम्हाकं अन्तेपुरे एको अमच्चो पदुस्सि, तस्स किं कातुं वट्टती’’ति पुच्छि. अथ नं सत्था ‘‘उपकारको ते, महाराज, सो च अमच्चो सा च इत्थी पिया’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, भन्ते, अतिविय उपकारको सकलं राजकुलं सन्धारेति, सापि मे इत्थी पिया’’ति वुत्ते ‘‘महाराज, ‘अत्तनो उपकारकेसु सेवकेसु पियासु च इत्थीसु दुब्भितुं न सक्का’ति पुब्बेपि राजानो पण्डितानं कथं सुत्वा मज्झत्ताव अहेसु’’न्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अमच्चकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अहोसि. अथस्स रञ्ञो एको अमच्चो अन्तेपुरे पदुस्सि. राजा नं तथतो ञत्वा ‘‘अमच्चोपि मे बहूपकारो, अयं इत्थीपि मे पिया, द्वेपि इमे नासेतुं न सक्का, पण्डितामच्चं पञ्हं पुच्छित्वा सचे सहितब्बं भविस्सति, सहिस्सामि, नो चे, न सहिस्सामी’’ति बोधिसत्तं पक्कोसापेत्वा आसनं दत्वा ‘‘पण्डित, पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘पुच्छथ, महाराज, विस्सज्जेस्सामी’’ति वुत्ते पञ्हं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
८९. ‘‘पब्बतूपत्थरे रम्मे, जाता पोक्खरणी सिवा;
तं सिङ्गालो अपापायि, जानं सीहेन रक्खित’’न्ति.
तत्थ पब्बतूपत्थरे रम्मेति हिमवन्तपब्बतपादे पत्थरित्वा ठिते अङ्गणट्ठानेति अत्थो. जाता पोक्खरणी सिवाति सिवा सीतला मधुरोदका पोक्खरणी निब्बत्ता, अपिच खो पोक्खरसञ्छन्ना नदीपि पोक्खरणीयेव. अपापायीति अप-इति उपसग्गो, अपायीति अत्थो. जानं सीहेन रक्खितन्ति सा पोक्खरणी सीहपरिभोगा सीहेन रक्खिता, सोपि नं सिङ्गालो ‘‘सीहेन रक्खिता अय’’न्ति जानन्तोव अपायि. तं किं मञ्ञति, बालो सिङ्गालो सीहस्स अभायित्वा पिवेय्य एवरूपं पोक्खरणिन्ति अयमेत्थाधिप्पायो.
बोधिसत्तो ‘‘अद्धा एतस्स अन्तेपुरे एको अमच्चो पदुट्ठो भविस्सती’’ति ञत्वा दुतियं गाथमाह –
९०. ‘‘पिवन्ति चे महाराज, सापदानि महानदिं;
न तेन अनदी होति, खमस्सु यदि ते पिया’’ति.
तत्थ सापदानीति न केवलं सिङ्गालोव, अवसेसानि सुनखपसदबिळारमिगादीनि सब्बसापदानि तं पोक्खरसञ्छन्नत्ता ‘‘पोक्खरणी’’ति लद्धनामं नदिं पिवन्ति चे. न तेन अनदी होतीति नदियञ्हि द्विपदचतुप्पदापि अहिमच्छापि सब्बे पिपासिता पानीयं पिवन्ति, न सा तेन कारणेन अनदी नाम होति, नापि उच्छिट्ठनदी. कस्मा? सब्बेसं साधारणत्ता. यथा नदी येन केनचि पीता न दुस्सति, एवं इत्थीपि किलेसवसेन सामिकं अतिक्कमित्वा अञ्ञेन सद्धिं संवासं गता नेव अनित्थी होति. कस्मा? सब्बेसं साधारणभावेन. नापि उच्छिट्ठित्थी. कस्मा? ओदकन्तिकताय सुद्धभावेन. खमस्सु यदि ते पियाति यदि पन ते सा इत्थी पिया, सो च अमच्चो बहूपकारो, तेसं उभिन्नम्पि खमस्सु मज्झत्तभावेन तिट्ठाहीति.
एवं महासत्तो रञ्ञो ओवादं अदासि. राजा तस्स ओवादे ठत्वा ‘‘पुन एवरूपं पापकम्मं मा करित्था’’ति वत्वा उभिन्नम्पि खमि. ततो पट्ठाय ते ओरमिंसु. राजापि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा जीवितपरियोसाने सग्गपुरं पूरेसि. कोसलराजापि इमं धम्मदेसनं सुत्वा तेसं उभिन्नम्पि खमित्वा मज्झत्तो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पब्बतूपत्थरजातकवण्णना पञ्चमा.
[१९६] ६. वलाहकस्सजातकवण्णना
ये न काहन्ति ओवादन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो हि भिक्खु सत्थारा ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, उक्कण्ठितोसी’’ति पुट्ठो ‘‘सच्च’’न्ति वत्वा ‘‘किं कारणा’’ति वुत्ते ‘‘एकं अलङ्कतं मातुगामं दिस्वा किलेसवसेना’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘इत्थियो नामेता भिक्खु अत्तनो रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बेहि चेव इत्थिकुत्तविलासेहि च पुरिसे पलोभेत्वा अत्तनो वसे कत्वा वसं उपगतभावं ञत्वा सीलविनासञ्चेव धनविनासञ्च पापनट्ठेन ‘यक्खिनियो’ति वुच्चन्ति. पुब्बेपि हि यक्खिनियो इत्थिकुत्तेन एकं पुरिससत्थं उपसङ्कमित्वा वाणिजे पलोभेत्वा अत्तनो वसे कत्वा पुन अञ्ञे पुरिसे दिस्वा ते सब्बेपि जीवितक्खयं पापेत्वा उभोहि हनुकपस्सेहि लोहितेन पग्घरन्तेन मुखं पूरापेत्वा खादिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते तम्बपण्णिदीपे सिरीसवत्थु नाम यक्खनगरं अहोसि, तत्थ यक्खिनियो वसिंसु. ता भिन्ननावानं वाणिजानं आगतकाले अलङ्कतपटियत्ता खादनीयभोजनीयं गाहापेत्वा दासिगणपरिवुता दारके अङ्केनादाय वाणिजे उपसङ्कमन्ति. तेसं ‘‘मनुस्सावासं आगतम्हा’’ति सञ्जाननत्थं तत्थ तत्थ कसिगोरक्खादीनि करोन्ते मनुस्से गोगणे सुनखेति एवमादीनि दस्सेन्ति, वाणिजानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘इमं यागुं पिवथ, भत्तं भुञ्जथ, खादनीयं खादथा’’ति वदन्ति. वाणिजा अजानन्ता ताहि दिन्नं परिभुञ्जन्ति. अथ तेसं खादित्वा भुञ्जित्वा पिवित्वा विस्समितकाले पटिसन्थारं करोन्ति, ‘‘तुम्हे कत्थ वासिका, कुतो आगता, कहं गच्छिस्सथ, केन कम्मेन इधागतत्था’’ति पुच्छन्ति. ‘‘भिन्ननावा हुत्वा इधागतम्हा’’ति वुत्ते ‘‘साधु, अय्या, अम्हाकम्पि सामिकानं नावं अभिरुहित्वा गतानं तीणि संवच्छरानि अतिक्कन्तानि, ते मता भविस्सन्ति; तुम्हेपि वाणिजायेव, मयं तुम्हाकं पादपरिचारिका भविस्सामा’’ति वत्वा ते वाणिजे इत्थिकुत्तहावभावविलासेहि पलोभेत्वा यक्खनगरं नेत्वा सचे पठमगहिता मनुस्सा अत्थि, ते देवसङ्खलिकाय बन्धित्वा कारणघरे पक्खिपन्ति, अत्तनो वसनट्ठाने भिन्ननावे मनुस्से अलभन्तियो पन परतो कल्याणिं ओरतो नागदीपन्ति एवं समुद्दतीरं अनुसञ्चरन्ति. अयं तासं धम्मता.
अथेकदिवसं पञ्चसता भिन्ननावा वाणिजा तासं नगरसमीपे उत्तरिंसु. ता तेसं सन्तिकं गन्त्वा पलोभेत्वा यक्खनगरं नेत्वा पठमं गहिते मनुस्से देवसङ्खलिकाय बन्धित्वा कारणघरे पक्खिपित्वा जेट्ठयक्खिनी जेट्ठकवाणिजं, सेसा सेसेति ता पञ्चसता यक्खिनियो ते पञ्चसते वाणिजे अत्तनो सामिके अकंसु. अथ सा जेट्ठयक्खिनी रत्तिभागे वाणिजे निद्दं उपगते उट्ठाय गन्त्वा कारणघरे मनुस्से मारेत्वा मंसं खादित्वा आगच्छति, सेसापि तथेव करोन्ति. जेट्ठयक्खिनिया मनुस्समंसं खादित्वा आगतकाले सरीरं सीतलं होति. जेट्ठवाणिजो परिग्गण्हन्तो तस्सा यक्खिनिभावं ञत्वा ‘‘इमा पञ्चसता यक्खिनियो भविस्सन्ति, अम्हेहि पलायितुं वट्टती’’ति पुनदिवसे पातोव मुखधोवनत्थाय गन्त्वा सेसवाणिजानं आरोचेसि – ‘‘इमा यक्खिनियो, न मनुस्सित्थियो, अञ्ञेसं भिन्ननावानं आगतकाले ते सामिके कत्वा अम्हेपि खादिस्सन्ति, एथ इतो पलायिस्सामा’’ति तेसु पञ्चसतेसु अड्ढतेय्यसता ‘‘न मयं एता विजहितुं सक्खिस्साम, तुम्हे गच्छथ, मयं न पलायिस्सामा’’ति आहंसु. जेट्ठवाणिजो अत्तनो वचनकारे अड्ढतेय्यसते गहेत्वा तासं भीतो पलायि.
तस्मिं पन काले बोधिसत्तो वलाहकस्सयोनियं निब्बत्ति, सब्बसेतो काळसीसो मुञ्जकेसो इद्धिमा वेहासङ्गमो अहोसि. सो हिमवन्ततो आकासे उप्पतित्वा तम्बपण्णिदीपं गन्त्वा तत्थ तम्बपण्णिसरे पल्लले सयंजातसालिं खादित्वा गच्छति. एवं गच्छन्तो च ‘‘जनपदं गन्तुकामा अत्थी’’ति तिक्खत्तुं करुणापरिभावितं मानुसिं वाचं भासति. ते बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा उपसङ्कमित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह ‘‘सामि, मयं जनपदं गमिस्सामा’’ति आहंसु. तेन हि मय्हं पिट्ठिं अभिरुहथाति. अप्पेकच्चे अभिरुहिंसु, तेसु एकच्चे वालधिं गण्हिंसु, एकच्चे अञ्जलिं पग्गहेत्वा अट्ठंसुयेव. बोधिसत्तो अन्तमसो अञ्जलिं पग्गहेत्वा ठिते सब्बेपि ते अड्ढतेय्यसते वाणिजे अत्तनो आनुभावेन जनपदं नेत्वा सकसकट्ठानेसु पतिट्ठपेत्वा अत्तनो वसनट्ठानं आगमासि. तापि खो यक्खिनियो अञ्ञेसं आगतकाले तत्थ ओहीनके अड्ढतेय्यसते मनुस्से वधित्वा खादिंसु.
सत्था भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खवे, यथा ते यक्खिनीनं वसं गता वाणिजा जीवितक्खयं पत्ता, वलाहकस्सराजस्स वचनकरा वाणिजा सकसकट्ठानेसु पतिट्ठिता, एवमेव बुद्धानं ओवादं अकरोन्ता भिक्खूपि भिक्खुनियोपि उपासकापि उपासिकायोपि चतूसु अपायेसु पञ्चविधबन्धनकम्मकरणट्ठानादीसु महादुक्खं पापुणन्ति. ओवादकरा पन तिस्सो कुलसम्पत्तियो च छ कामसग्गे वीसति ब्रह्मलोकेति इमानि च ठानानि पत्वा अमतमहानिब्बानं सच्छिकत्वा महन्तं सुखं अनुभवन्ती’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अवोच –
९१. ‘‘ये न काहन्ति ओवादं, नरा बुद्धेन देसितं;
ब्यसनं ते गमिस्सन्ति, रक्खसीहिव वाणिजा.
९२. ‘‘ये च काहन्ति ओवादं, नरा बुद्धेन देसितं;
सोत्थिं पारं गमिस्सन्ति, वलाहेनेव वाणिजा’’ति.
तत्थ ये न काहन्तीति ये न करिस्सन्ति. ब्यसनं ते गमिस्सन्तीति ते महाविनासं पापुणिस्सन्ति. रक्खसीहिव वाणिजाति रक्खसीहि पलोभितवाणिजा विय. सोत्थिं पारं गमिस्सन्तीति अनन्तरायेन निब्बानं पापुणिस्सन्ति. वलाहेनेव वाणिजाति वलाहेनेव ‘‘आगच्छथा’’ति वुत्ता तस्स वचनकरा वाणिजा विय. यथा हि ते समुद्दपारं गन्त्वा सकसकट्ठानं अगमंसु, एवं बुद्धानं ओवादकरा संसारपारं निब्बानं गच्छन्तीति अमतमहानिब्बानेन धम्मदेसनाय कूटं गण्हि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलसकदागामिफलअनागामिफलअरहत्तफलानि पापुणिंसु. ‘‘तदा वलाहकस्सराजस्स वचनकरा अड्ढतेय्यसता वाणिजा बुद्धपरिसा अहेसुं, वलाहकस्सराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वलाहकस्सजातकवण्णना छट्ठा.
[१९७] ७. मित्तामित्तजातकवण्णना
न नं उम्हयते दिस्वाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. अञ्ञतरो भिक्खु ‘‘मया गहिते मय्हं उपज्झायो न कुज्झिस्सती’’ति उपज्झायेन ठपितं विस्सासेन एकं वत्थखण्डं गहेत्वा उपाहनत्थविकं कत्वा पच्छा उपज्झायं आपुच्छि. अथ तं उपज्झायो ‘‘किंकारणा गण्ही’’ति वत्वा ‘‘मया गहिते न कुज्झिस्सतीति तुम्हाकं विस्सासेना’’ति वुत्ते ‘‘को मया सद्धिं तुय्हं विस्सासो नामा’’ति वत्वा कुद्धो उट्ठहित्वा पहरि. तस्स सा किरिया भिक्खूसु पाकटा जाता. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको किर दहरो उपज्झायस्स विस्सासेन वत्थखण्डं गहेत्वा उपाहनत्थविकं अकासि. अथ नं उपज्झायो ‘को मया सद्धिं तुय्हं विस्सासो नामा’ति वत्वा कुद्धो उट्ठहित्वा पहरी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस भिक्खु अत्तनो सद्धिविहारिकेन सद्धिं अविस्सासिको, पुब्बेपि अविस्सासिकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा गणसत्था हुत्वा हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि. तस्मिं इसिगणे एको तापसो बोधिसत्तस्स वचनं अकत्वा एकं मतमातिकं हत्थिपोतकं पटिजग्गि. अथ नं सो वुद्धिप्पत्तो मारेत्वा अरञ्ञं पाविसि. तस्स सरीरकिच्चं कत्वा इसिगणो बोधिसत्तं परिवारेत्वा – ‘‘भन्ते, केन नु को कारणेन मित्तभावो वा अमित्तभावो वा सक्का जानितु’’न्ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेना’’ति आचिक्खन्तो इमा गाथा अवोच –
९३. ‘‘न नं उम्हयते दिस्वा, न च नं पटिनन्दति;
चक्खूनि चस्स न ददाति, पटिलोमञ्च वत्तति.
९४. ‘‘एते भवन्ति आकारा, अमित्तस्मिं पतिट्ठिता;
येहि अमित्तं जानेय्य, दिस्वा सुत्वा च पण्डितो’’ति.
तत्थ न नं उम्हयते दिस्वाति यो हि यस्स अमित्तो होति, सो तं पुग्गलं दिस्वा न उम्हयते, हसितं न करोति, पहट्ठाकारं न दस्सेति. न च नं पटिनन्दतीति तस्स वचनं सुत्वापि तं पुग्गलं न पटिनन्दति, साधु सुभासितन्ति न चानुमोदति. चक्खूनि चस्स न ददातीति चक्खुना चक्खुं आहच्च पटिमुखो हुत्वा न ओलोकेति, अञ्ञतो चक्खूनि हरति. पटिलोमञ्च वत्ततीति तस्स कायकम्मम्पि वचीकम्मम्पि न रोचेति, पटिलोमगाहं गण्हाति पच्चनीकगाहं. आकाराति कारणानि. येहि अमित्तन्ति येहि कारणेहि तानि कारणानि दिस्वा सुत्वा च पण्डितो पुग्गलो ‘‘अयं मे अमित्तो’’ति जानेय्य, ततो विपरीतेहि पन मित्तभावो जानितब्बोति.
एवं बोधिसत्तो मित्तामित्तभावकारणानि आचिक्खित्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा हत्थिपोसकतापसो सद्धिविहारिको अहोसि, हत्थी उपज्झायो, इसिगणो बुद्धपरिसा, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मित्तामित्तजातकवण्णना सत्तमा.
[१९८] ८. राधजातकवण्णना
पवासा आगतो ताताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सत्थारा ‘‘सच्चं किर, त्वं भिक्खु, उक्कण्ठितो’’ति पुट्ठो ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘किंकारणा’’ति वुत्ते ‘‘एकं अलङ्कतइत्थिं दिस्वा किलेसवसेना’’ति आह. अथ नं सत्था ‘‘मातुगामो नाम भिक्खु न सक्का रक्खितुं, पुब्बेपि दोवारिके ठपेत्वा रक्खन्तापि रक्खितुं न सक्खिंसु, किं ते इत्थिया, लद्धापि सा रक्खितुं न सक्का’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुवयोनियं निब्बत्ति, ‘‘राधो’’तिस्स नामं, कनिट्ठभाता पनस्स पोट्ठपादो नाम. ते उभोपि तरुणकालेयेव एको लुद्दको गहेत्वा बाराणसियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स अदासि, ब्राह्मणो ते पुत्तट्ठाने ठपेत्वा पटिजग्गि. ब्राह्मणस्स पन ब्राह्मणी अरक्खिता दुस्सीला. सो वोहारकरणत्थाय गच्छन्तो ते सुवपोतके आमन्तेत्वा ‘‘ताता, अहं वोहारकरणत्थाय गच्छामि, काले वा विकाले वा तुम्हाकं मातु करणकम्मं ओलोकेय्याथ, अञ्ञस्स पुरिसस्स गमनभावं वा अगमनभावं वा जानेय्याथा’’ति ब्राह्मणिं सुवपोतकानं पटिच्छापेत्वा अगमासि. सा तस्स निक्खन्तकालतो पट्ठाय अनाचारं चरि, रत्तिम्पि दिवापि आगच्छन्तानञ्च गच्छन्तानञ्च पमाणं नत्थि.
तं दिस्वा पोट्ठपादो राधं पुच्छि – ‘‘ब्राह्मणो इमं ब्राह्मणिं अम्हाकं निय्यादेत्वा गतो, अयञ्च पापकम्मं करोति, वदामि न’’न्ति. राधो ‘‘मा वदाही’’ति आह. सो तस्स वचनं अग्गहेत्वा ‘‘अम्म, किंकारणा पापकम्मं करोसी’’ति आह. सा तं मारेतुकामा हुत्वा ‘‘तात, त्वं नाम मय्हं पुत्तो, इतो पट्ठाय न करिस्सामि, एहि, तात, तावा’’ति पियायमाना विय पक्कोसित्वा आगतं गहेत्वा ‘‘त्वं मं ओवदसि, अत्तनो पमाणं न जानासी’’ति गीवं परिवत्तेत्वा मारेत्वा उद्धनन्तरेसु पक्खिपि. ब्राह्मणो आगन्त्वा विस्समित्वा बोधिसत्तं ‘‘किं, तात राध, माता ते अनाचारं करोति, न करोती’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
९५. ‘‘पवासा आगतो तात, इदानि नचिरागतो;
कच्चिन्नु तात ते माता, न अञ्ञमुपसेवती’’ति.
तस्सत्थो – अहं, तात राध, पवासा आगतो, सो चम्हि इदानेव आगतो नचिरागतो, तेन पवत्तिं अजानन्तो तं पुच्छामि – ‘‘कच्चि नु ते, तात, माता अञ्ञं पुरिसं न उपसेवती’’ति.
राधो ‘‘तात, पण्डिता नाम भूतं वा अभूतं वा अनिय्यानिकं नाम न कथेसु’’न्ति ञापेन्तो दुतियं गाथमाह –
९६. ‘‘न खो पनेतं सुभणं, गिरं सच्चुपसंहितं;
सयेथ पोट्ठपादोव, मुम्मुरे उपकूथितो’’ति.
तत्थ गिरन्ति वचनं. तञ्हि यथा इदानि गिरा, एवं तदा ‘‘गिर’’न्ति वुच्चति, सो सुवपोतको लिङ्गं अनादियित्वा एवमाह. अयं पनेत्थ अत्थो – तात, पण्डितेन नाम सच्चुपसंहितं यथाभूतं अत्थयुत्तं सभाववचनम्पि अनिय्यानिकं न सुभणं. अनिय्यानिकञ्च सच्चं भणन्तो सयेथ पोट्ठपादोव, मुम्मुरे उपकूथितो, यथा पोट्ठपादो कुक्कुळे झामो सयति, एवं सयेय्याति. ‘‘उपकूधितो’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो.
एवं बोधिसत्तो ब्राह्मणस्स धम्मं देसेत्वा ‘‘मयापि इमस्मिं ठाने वसितुं न सक्का’’ति ब्राह्मणं आपुच्छित्वा अरञ्ञमेव पाविसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा पोट्ठपादो आनन्दो अहोसि, राधो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
राधजातकवण्णना अट्ठमा.
[१९९] ९. गहपतिजातकवण्णना
उभयं मे न खमतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितमेव भिक्खुं आरब्भ कथेसि. कथेन्तो च ‘‘मातुगामो नाम अरक्खितो, पापकम्मं कत्वा येन केनचि उपायेन सामिकं वञ्चेतियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे गहपतिकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो घरावासं गण्हि. तस्स भरिया दुस्सीला गामभोजकेन सद्धिं अनाचारं चरति. बोधिसत्तो तं ञत्वा परिग्गण्हन्तो चरति. तदा पन अन्तोवस्से बीजेसु नीहटेसु छातकं अहोसि, सस्सानं गब्भगहणकालो जातो. सकलगामवासिनो ‘‘इतो मासद्वयेन सस्सानि उद्धरित्वा वीहिं दस्सामा’’ति एकतो हुत्वा गामभोजकस्स हत्थतो एकं जरगोणं गहेत्वा मंसं खादिंसु.
अथेकदिवसं गामभाजको खणं ओलोकेत्वा बोधिसत्तस्स बहिगतवेलायं गेहं पाविसि. तेसं सुखनिपन्नक्खणेयेव बोधिसत्तो गामद्वारेन पविसित्वा गेहाभिमुखो पायासि. सा इत्थी गामद्वाराभिमुखी तं दिस्वा ‘‘को नु खो एसो’’ति उम्मारे ठत्वा ओलोकेन्ती ‘‘सोयेवा’’ति ञत्वा गामभोजकस्स आचिक्खि, गामभोजको भीतो पकम्पि. अथ नं सा ‘‘मा भायि, अत्थेको उपायो, अम्हेहि तव हत्थतो गोणमंसं खादितं, त्वं मंसमूलं सोधेन्तो विय होहि, अहं कोट्ठं आरुय्ह कोट्ठद्वारे ठत्वा ‘वीहि नत्थी’ति वक्खामि. त्वं गेहमज्झे ठत्वा ‘अम्हाकं घरे दारका छाता, मंसमूलं मे देही’ति पुनप्पुनं चोदेय्यासी’’ति वत्वा कोट्ठं आरुय्ह कोट्ठद्वारे निसीदि. इतरो गेहमज्झे ठत्वा ‘‘मंसमूलं देही’’ति वदति. सा कोट्ठद्वारे निसिन्ना ‘‘कोट्ठे वीहि नत्थि, सस्से उद्धरन्ते दस्सामि गच्छाही’’ति आह.
बोधिसत्तो गेहं पविसित्वा तेसं किरियं दिस्वा ‘‘इमाय पापाय कतउपायो एस भविस्सती’’ति ञत्वा गामभोजकं आमन्तेत्वा ‘‘सो गामभोजक अम्हे तव जरगोणस्स मंसं खादन्ता ‘इतो मासद्वयेन वीहिं दस्सामा’ति खादिम्ह, त्वं अड्ढमासम्पि अनतिक्कमित्वा इदानेव कस्मा आहरापेसि, न त्वं इमिना कारणेन आगतो, अञ्ञेन कारणेन आगतो भविस्ससि, मय्हं तव किरिया न रुच्चति, अयम्पि अनाचारा पापधम्मा कोट्ठे वीहीनं अभावं जानाति, सा दानि कोट्ठं आरुय्ह ‘वीहि नत्थी’ति वदति, त्वम्पि ‘देही’ति वदति, उभिन्नम्पि वो करणं मय्हं न रुच्चती’’ति एतमत्थं पकासेन्तो इमा गाथा अवोच –
९७. ‘‘उभयं मे न खमति, उभयं मे न रुच्चति;
याचायं कोट्ठमोतिण्णा, नदस्सं इति भासति.
९८. ‘‘तं तं गामपति ब्रूमि, कदरे अप्पस्मि जीविते;
द्वे मासे सङ्गरं कत्वा, मंसं जरग्गवं किसं;
अप्पत्तकाले चोदेसि, तम्पि मय्हं न रुच्चती’’ति.
तत्थ तं तं गामपति ब्रूमीति, अम्भो गामजेट्ठक, तेन कारणेन तं वदामि. कदरे अप्पस्मि जीवितेति अम्हाकं जीवितं नाम कदरञ्चेव थद्धं लूखं कसिरं अप्पञ्च मन्दं परित्तं, तस्मिं नो एवरूपे जीविते वत्तमाने. द्वे मासे सङ्गरं कत्वा, मंसं जरग्गवं किसन्ति अम्हाकं मंसं गण्हन्तानं जरग्गवं किसं दुब्बलं जरगोणं ददमानो त्वं ‘‘द्वीहि मासेहि मूलं दातब्ब’’न्ति एवं द्वे मासे सङ्गरं परिच्छेदं कत्वा. अप्पत्तकाले चोदेसीति तस्मिं काले असम्पत्ते अन्तराव चोदेसि. तम्पि मय्हं न रुच्चतीति या चायं पापधम्मा दुस्सीला अन्तोकोट्ठे वीहीनं नत्थिभावं जानमानाव अजानन्ती विय हुत्वा कोट्ठमोतिण्णा कोट्ठद्वारे ठत्वा न दस्सं इति भासति, यञ्च त्वं अकाले चोदेसि, तम्पीति इदं उभयम्पि मम नेव खमति न रुच्चतीति.
एवं सो कथेन्तोव गामभोजकं चूळाय गहेत्वा कड्ढित्वा गेहमज्झे पातेत्वा ‘‘गामभोजकोम्हीति परस्स रक्खितगोपितभण्डे अपरज्झसी’’तिआदीहि परिभासित्वा पोथेत्वा दुब्बलं कत्वा गीवाय गहेत्वा गेहा निक्कड्ढित्वा तम्पि दुट्ठइत्थिं केसेसु गहेत्वा कोट्ठा ओतारेत्वा निप्पोथेत्वा ‘‘सचे पुन एवरूपं करोसि, जानिस्ससी’’ति सन्तज्जेसि. ततो पट्ठाय गामभोजको तं गेहं ओलोकेतुम्पि न विसहि, सापि पापा पुन मनसापि अतिचरितुं नासक्खि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा गामभोजको देवदत्तो, निग्गहकारको गहपति पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गहपतिजातकवण्णना नवमा.
[२००] १०. साधुसीलजातकवण्णना
सरीरदब्यन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. तस्स किर चतस्सो धीतरो अहेसुं. ता चत्तारो जना पत्थेन्ति, तेसु एको अभिरूपो सरीरसम्पन्नो, एको वयप्पत्तो महल्लको, एको जातिसम्पन्नो, एको सीलवा. ब्राह्मणो चिन्तेसि – ‘‘धीतरो निवेसेन्तेन पतिट्ठापेन्तेन कस्स नु खो दातब्बा, किं रूपसम्पन्नस्स, उदाहु वयप्पत्तस्स, जातिसम्पन्नसीलवन्तानं अञ्ञतरस्सा’’ति. सो चिन्तेन्तोपि अजानित्वा ‘‘इमं कारणं सम्मासम्बुद्धो जानिस्सति, तं पुच्छित्वा एतेसं अन्तरे अनुच्छविकस्स दस्सामी’’ति गन्धमालादीनि गाहापेत्वा विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो आदितो पट्ठाय तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘भन्ते, इमेसु चतूसु जनेसु कस्स दातुं वट्टती’’ति पुच्छि. सत्था ‘‘पुब्बेपि पण्डिता एतं पञ्हं कथयिंसु, भवसङ्खेपगतत्ता पन सल्लक्खेतुं न सक्कोसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सिप्पं उग्गण्हित्वा आगन्त्वा बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो अहोसि. अथेकस्स ब्राह्मणस्स चतस्सो धीतरो अहेसुं, ता एवमेव चत्तारो जना पत्थयिंसु. ब्राह्मणो ‘‘कस्स नु खो दातब्बा’’ति अजानन्तो ‘‘आचरियं पुच्छित्वा दातब्बयुत्तकस्स दस्सामी’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
९९. ‘‘सरीरदब्यं वुड्ढब्यं, सोजच्चं साधुसीलियं;
ब्राह्मणं तेव पुच्छाम, कन्नु तेसं वनिम्हसे’’ति.
तत्थ ‘‘सरीरदब्य’’न्तिआदीहि तेसं चतुन्नं विज्जमाने गुणे पकासेति. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – धीतरो मे चत्तारो जना पत्थेन्ति, तेसु एकस्स सरीरदब्यमत्थि, सरीरसम्पदा अभिरूपभावो संविज्जति. एकस्स वुड्ढब्यं वुड्ढिभावो महल्लकता अत्थि. एकस्स सोजच्चं सुजातिता जातिसम्पदा अत्थि. ‘‘सुजच्च’’न्तिपि पाठो. एकस्स साधुसीलियं सुन्दरसीलभावो सीलसम्पदा अत्थि. ब्राह्मणं तेव पुच्छामाति तेसु असुकस्स नामेता दातब्बाति अजानन्ता मयं भवन्तं ब्राह्मणञ्ञेव पुच्छाम. कन्नु तेसं वनिम्हसेति तेसं चतुन्नं जनानं कं वनिम्हसे, कं इच्छाम, कस्स ता कुमारिका ददामाति पुच्छति.
तं सुत्वा आचरियो ‘‘रूपसम्पदादीसु विज्जमानासुपि विपन्नसीलो गारय्हो, तस्मा तं नप्पमाणं, अम्हाकं सीलवन्तभावो रुच्चती’’ति इममत्थं पकासेन्तो दुतियं गाथमाह –
१००. ‘‘अत्थो अत्थि सरीरस्मिं, वुड्ढब्यस्स नमो करे;
अत्थो अत्थि सुजातस्मिं, सीलं अस्माक रुच्चती’’ति.
तत्थ अत्थो अत्थि सरीरस्मिन्ति रूपसम्पन्ने सरीरेपि अत्थो विसेसो वुद्धि अत्थियेव, ‘‘नत्थी’’ति न वदामि. वुड्ढब्यस्स नमो करेति वुड्ढभावस्स पन नमक्कारमेव करोमि. वुड्ढभावो हि वन्दनमाननं लभति. अत्थो अत्थि सुजातस्मिन्ति सुजातेपि पुरिसे वुड्ढि अत्थि, जातिसम्पत्तिपि इच्छितब्बायेव. सीलं अस्माक रुच्चतीति अम्हाकं पन सीलमेव रुच्चति. सीलवा हि आचारसम्पन्नो सरीरदब्यविरहितोपि पुज्जो पासंसोति. ब्राह्मणो तस्स वचनं सुत्वा सीलवन्तस्सेव धीतरो अदासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – सच्चपरियोसाने ब्राह्मणो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा ब्राह्मणो अयमेव ब्राह्मणो अहोसि, दिसापामोक्खो आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
साधुसीलजातकवण्णना दसमा.
रुहकवग्गो पञ्चमो.
तस्सुद्दानं –
रुहकं सिरिकाळकं, पदुमं मणिचोरकं;
पब्बतूपत्थरवलाहं, मित्तामित्तञ्च राधञ्च;
गहपति साधुसीलं.