४. असदिसवग्गो
[१८१] १. असदिसजातकवण्णना
धनुग्गहो असदिसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो महाभिनिक्खमनं आरब्भ कथेसि. एकदिवसञ्हि भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना भगवतो महानिक्खमपारमिं वण्णेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो इदानेव महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो, पुब्बेपि सेतच्छत्तं पहाय निक्खन्तोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि, तस्स सोत्थिना जातस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘असदिसकुमारो’’ति नामं अकंसु. अथस्स आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले अञ्ञो पुञ्ञवा सत्तो देविया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि, तस्स सोत्थिना जातस्स नामग्गहणदिवसे ‘‘ब्रह्मदत्तकुमारो’’ति नामं अकंसु. तेसु बोधिसत्तो सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके तयो वेदे अट्ठारस च सिप्पानि उग्गण्हित्वा तेसु इस्साससिप्पे असदिसो हुत्वा बाराणसिं पच्चागमि. राजा कालं करोन्तो ‘‘असदिसकुमारस्स रज्जं दत्वा ब्रह्मदत्तस्स ओपरज्जं देथा’’ति वत्वा कालमकासि. तस्मिं कालकते बोधिसत्तो अत्तनो रज्जे दीयमाने ‘‘न मय्हं रज्जेनत्थो’’ति पटिक्खिपि, ब्रह्मदत्तं रज्जे अभिसिञ्चिंसु. बोधिसत्तो ‘‘मय्हं रज्जेन अत्थो नत्थी’’ति किञ्चिपि न इच्छि, कनिट्ठे रज्जं कारेन्ते पकतिया वसनाकारेनेव वसि. राजपादमूलिका ‘‘असदिसकुमारो रज्जं पत्थेती’’ति वत्वा रञ्ञो सन्तिके बोधिसत्तं परिभिन्दिंसु. सोपि तेसं वचनं गहेत्वा परिभिन्नचित्तो ‘‘भातरं मे गण्हथा’’ति मनुस्से पयोजेसि.
अथेको बोधिसत्तस्स अत्थचरको तं कारणं बोधिसत्तस्स आरोचेसि. बोधिसत्तो कनिट्ठभातिकस्स कुज्झित्वा नगरा निक्खमित्वा अञ्ञं रट्ठं गन्त्वा ‘‘एको धनुग्गहो आगन्त्वा राजद्वारे ठितो’’ति रञ्ञो आरोचापेसि. राजा ‘‘कित्तकं भोगं इच्छसी’’ति पुच्छि. ‘‘एकसंवच्छरेन सतसहस्स’’न्ति. ‘‘साधु आगच्छतू’’ति. अथ नं आगन्त्वा समीपे ठितं पुच्छि – ‘‘त्वं धनग्गहोसी’’ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘साधु मं उपट्ठहस्सू’’ति. सो ततो पट्ठाय राजानं उपट्ठहि. तस्स परिब्बयं दीयमानं दिस्वा ‘‘अतिबहुं लभती’’ति पोराणकधनुग्गहा उज्झायिंसु. अथेकदिवसं राजा उय्यानं गन्त्वा मङ्गलसिलापट्टसमीपे साणिपाकारं परिक्खिपापेत्वा अम्बरुक्खमूले महासयने निपन्नो उद्धं ओलोकेन्तो रुक्खग्गे एकं अम्बपिण्डिं दिस्वा ‘‘इमं न सक्का अभिरुहित्वा गण्हितु’’न्ति धनुग्गहे पक्कोसापेत्वा ‘‘इमं अम्बपिण्डिं सरेन छिन्दित्वा पातेतुं सक्खिस्सथा’’ति आह. न तं, देव, अम्हाकं गरु, देवेन पन नो बहुवारे कम्मं दिट्ठपुब्बं, अधुनागतो धनुग्गहो अम्हेहि बहुतरं लभति, तं पातापेथाति.
राजा बोधिसत्तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्ससि, तात, एतं पातेतु’’न्ति पुच्छि. ‘‘आम, महाराज, एकं ओकासं लभमानो सक्खिस्सामी’’ति. ‘‘कतरोकास’’न्ति? ‘‘तुम्हाकं सयनस्स अन्तोकास’’न्ति. राजा सयनं हरापेत्वा ओकासं कारेसि. बोधिसत्तस्स हत्थे धनु नत्थि, निवासनन्तरे धनुं सन्नय्हित्वा विचरति, तस्मा ‘‘साणिं लद्धुं वट्टती’’ति आह. राजा ‘‘साधू’’ति साणिं आहरापेत्वा परिक्खिपापेसि. बोधिसत्तो अन्तोसाणिं पविसित्वा उपरिनिवत्थं सेतवत्थं हरित्वा एकं रत्तपटं निवासेत्वा कच्छं बन्धित्वा एकं रत्तपटं उदरे बन्धित्वा पसिब्बकतो सन्धियुत्तं खग्गं नीहरित्वा वामपस्से सन्नय्हित्वा सुवण्णकञ्चुकं पटिमुञ्चित्वा चापनाळिं पिट्ठियं सन्नय्हित्वा सन्धियुत्तमेण्डकमहाधनुं आदाय पवाळवण्णं जियं आरोपेत्वा उण्हीसं सीसे पटिमुञ्चित्वा तिखिणखुरप्पं नखेहि परिवत्तयमानो साणिं द्विधा कत्वा पथविं फालेत्वा अलङ्कतनागकुमारो विय निक्खमित्वा सरखिपनट्ठानं गन्त्वा खुरप्पं सन्नय्हित्वा राजानं आह – ‘‘किं, महाराज, एतं अम्बपिण्डिं उद्धं आरोहनकण्डेन पातेमि, उदाहु अधो ओरोहनकण्डेना’’ति. ‘‘तात, बहू मया आरोहनकण्डेन पातेन्ता दिट्ठपुब्बा, ओरोहनकण्डेन पन पातेन्ता मया न दिट्ठपुब्बा, ओरोहनकण्डेन पातेही’’ति. ‘‘महाराज, इदं कण्डं दूरं आरोहिस्सति, याव चातुमहाराजिकभवनं, ताव गन्त्वा सयं ओरोहिस्सति, यावस्स ओरोहनं, ताव तुम्हेहि अधिवासेतुं वट्टती’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.
अथ नं पुन आह – ‘‘महाराज, इदं कण्डं पन आरोहमानं अम्बपिण्डिवण्टं यावमज्झं कन्तमानं आरोहिस्सति, ओरोहमानं केसग्गमत्तम्पि इतो वा एत्तो वा अगन्त्वा उजुञ्ञेव पतित्वा अम्बपिण्डिं गहेत्वा ओतरिस्सति, पस्स, महाराजा’’ति वेगं जनेत्वा कण्डं खिपि. तं कण्डं अम्बपिण्डिवण्टं यावमज्झं कन्तमानं अभिरुहि. बोधिसत्तो ‘‘इदानि तं कण्डं याव चातुमहाराजिकभवनं गतं भविस्सती’’ति ञत्वा पठमं खित्तकण्डतो अधिकतरं वेगं जनेत्वा अञ्ञं कण्डं खिपि, तं गन्त्वा पुरिमकण्डपुङ्खे पहरित्वा निवत्तित्वा सयं तावतिंसभवनं अभिरुहि. तत्थ नं देवता अग्गहेसुं, निवत्तनकण्डस्स वातछिन्नसद्दो असनिसद्दो विय अहोसि. महाजनेन ‘‘किं एसो सद्दो’’ति वुत्ते बोधिसत्तो ‘‘निवत्तनकण्डस्स सद्दो’’ति वत्वा अत्तनो अत्तनो सरीरे कण्डस्स पतनभावं ञत्वा भीततसितं महाजनं ‘‘मा भायित्था’’ति समस्सासेत्वा ‘‘कण्डस्स भूमियं पतितुं न दस्सामी’’ति आह. कण्डं ओतरमानं केसग्गमत्तम्पि इतो वा एत्तो वा अगन्त्वा उजुञ्ञेव पतित्वा अम्बपिण्डिं छिन्दि. बोधिसत्तो अम्बपिण्डिया च कण्डस्स च भूमियं पतितुं अदत्वा आकासेयेव सम्पटिच्छन्तो एकेन हत्थेन अम्बपिण्डिं, एकेन हत्थेन कण्डं अग्गहेसि. महाजनो तं अच्छरियं दिस्वा ‘‘न नो एवरूपं दिट्ठपुब्ब’’न्ति महापुरिसं पसंसति उन्नदति अप्फोटेति अङ्गुलियो विधूनति, चेलुक्खेपसहस्सानि पवत्तेति. राजपरिसाय तुट्ठपहट्ठाय बोधिसत्तस्स दिन्नधनं कोटिमत्तं अहोसि. राजापिस्स धनवस्सं वस्सेन्तो विय बहुं धनं महन्तञ्च यसं अदासि.
एवं बोधिसत्ते तेन रञ्ञा सक्कते गरुकते तत्थ वसन्ते ‘‘असदिसकुमारो किर बाराणसियं नत्थी’’ति सत्त राजानो आगन्त्वा बाराणसिनगरं परिवारेत्वा ‘‘रज्जं वा देतु युद्धं वा’’ति रञ्ञो पण्णं पेसेसुं. राजा मरणभयभीतो ‘‘कुहिं मे भाता वसती’’ति पुच्छित्वा ‘‘एकं सामन्तराजानं उपट्ठहती’’ति सुत्वा ‘‘मम भातिके अनागच्छन्ते मय्हं जीवितं नत्थि, गच्छथ तस्स मम वचनेन पादे वन्दित्वा खमापेत्वा गण्हित्वा आगच्छथा’’ति दूते पाहेसि. ते गन्त्वा बोधिसत्तस्स तं पवत्तिं आरोचेसुं. बोधिसत्तो तं राजानं आपुच्छित्वा बाराणसिं पच्चागन्त्वा राजानं ‘‘मा भायी’’ति समस्सासेत्वा कण्डे अक्खरानि छिन्दित्वा ‘‘अहं असदिसकुमारो आगतो, अञ्ञं एककण्डं खिपन्तो सब्बेसं वो जीवितं हरिस्सामि, जीवितेन अत्थिका पलायन्तू’’ति अट्टालके ठत्वा सत्तन्नं राजूनं भुञ्जन्तानं कञ्चनपातिमकुलेयेव कण्डं पातेसि. ते अक्खरानि दिस्वा मरणभयभीता सब्बेव पलायिंसु. एवं महासत्तो खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं अनुप्पादेत्वा सत्त राजानो पलापेत्वा कनिट्ठभातरं अपलोकेत्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.
सत्था ‘‘एवं, भिक्खवे, असदिसकुमारो सत्त राजानो पलापेत्वा विजितसङ्गामो इसिपब्बज्जं पब्बजितो’’ति अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अवोच –
६१. ‘‘धनुग्गहो असदिसो, राजपुत्तो महब्बलो;
दूरेपाती अक्खणवेधी, महाकायप्पदालनो.
६२. ‘‘सब्बामित्ते रणं कत्वा, न च कञ्चि विहेठयि;
भातरं सोत्थिं कत्वान, संयमं अज्झुपागमी’’ति.
तत्थ असदिसोति न केवलं नामेनेव, बलवीरियपञ्ञाहिपि असदिसोव. महब्बलोति कायबलेनपि पञ्ञाबलेनपि महब्बलो. दूरेपातीति याव चातुमहाराजिकभवना तावतिंसभवना च कण्डं पेसेतुं समत्थताय दूरेपाती. अक्खणवेधीति अविराधितवेधी. अथ वा अक्खणा वुच्चति विज्जु, याव एका विज्जु निच्छरति, ताव तेनोभासेन सत्तट्ठ वारे कण्डानि गहेत्वा विज्झतीति अक्खणवेधी. महाकायप्पदालनोति महन्ते काये पदालेति. चम्मकायो, दारुकायो, लोहकायो, अयोकायो, वालिककायो, उदककायो, फलककायोति इमे सत्त महाकाया नाम. तत्थ अञ्ञो चम्मकायपदालनो महिंसचम्मं विनिविज्झति, सो पन सतम्पि महिंसचम्मानं विनिविज्झतियेव. अञ्ञो अट्ठङ्गुलबहलं उदुम्बरपदरं, चतुरङ्गुलबहलं असनपदरं विनिविज्झति, सो पन फलकसतम्पि एकतो बद्धं विनिविज्झति, तथा द्वङ्गुलबहलं तम्बलोहपट्टं, अङ्गुलबहलं अयपट्टं. वालिकसकटस्स बदरसकटस्स पलालसकटस्स वा पच्छाभागेन कण्डं पवेसेत्वा पुरेभागेन अतिपातेति, पकतिया उदके चतुउसभट्ठानं कण्डं पेसेति, थले अट्ठउसभन्ति एवं इमेसं सत्तन्नं महाकायानं पदालनतो महाकायप्पदालनो. सब्बामित्तेति सब्बे अमित्ते. रणं कत्वाति युद्धं कत्वा पलापेसीति अत्थो. न च कञ्चि विहेठयीति एकम्पि न विहेठेसि. अविहेठयन्तोयेव पन तेहि सद्धिं कण्डपेसनेनेव रणं कत्वा. संयमं अज्झुपागमीति सीलसंयमं पब्बज्जं उपगतो.
एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कनिट्ठभाता आनन्दो अहोसि, असदिसकुमारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
असदिसजातकवण्णना पठमा.
[१८२] २. सङ्गामावचरजातकवण्णना
सङ्गामावचरो सूरोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो नन्दत्थेरं आरब्भ कथेसि. सत्थरि हि पठमगमनेन कपिलपुरं गन्त्वा कनिट्ठभातिकं नन्दराजकुमारं पब्बाजेत्वा कपिलपुरा निक्खम्म अनुपुब्बेन सावत्थिं गन्त्वा विहरन्ते आयस्मा नन्दो भगवतो पत्तं आदाय तथागतेन सद्धिं गेहा निक्खमनकाले ‘‘नन्दकुमारो किर सत्थारा सद्धिं गच्छती’’ति सुत्वा अड्ढुल्लिखितेहि केसेहि वातपानन्तरेन ओलोकेत्वा ‘‘तुवटं खो, अय्यपुत्त, आगच्छेय्यासी’’ति इदं जनपदकल्याणिया वुत्तवचनं अनुस्सरन्तो उक्कण्ठितो अनभिरतो उप्पण्डुप्पण्डुकजातो धमनिसन्थतगत्तो अहोसि. सत्था तस्स तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘यंनूनाहं नन्दं अरहत्ते पतिट्ठापेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा तस्स वसनपरिवेणं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसिन्नो ‘‘कच्चि, नन्द, इमस्मिं सासने अभिरमसी’’ति पुच्छि. ‘‘भन्ते, जनपदकल्याणिया पटिबद्धचित्तो हुत्वा नाभिरमामी’’ति. ‘‘हिमवन्तचारिकं गतपुब्बोसि नन्दा’’ति? ‘‘न गतपुब्बो, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि गच्छामा’’ति. ‘‘नत्थि मे, भन्ते, इद्धि, कताहं गमिस्सामी’’ति. सत्था ‘‘अहं तं, नन्द, मम इद्धिबलेन नेस्सामी’’ति थेरं हत्थे गहेत्वा आकासं पक्खन्दन्तो अन्तरामग्गे एकस्मिं झामखेत्ते झामखाणुके निसिन्नं छिन्नकण्णनासनङ्गुट्ठं झामलोमं छिन्नछविं चम्ममत्तं लोहितपलिगुण्ठितं एकं पलुट्ठमक्कटिं दस्सेसि – ‘‘पस्ससि, नन्द, एतं मक्कटि’’न्ति. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘सुट्ठु पच्चक्खं करोही’’ति.
अथ नं गहेत्वा सट्ठियोजनिकं मनोसिलातलं, अनोतत्तदहादयो सत्त महासरे, पञ्च महानदियो, सुवण्णपब्बतरजतपब्बतमणिपब्बतपटिमण्डितं अनेकसतरामणेय्यकं हिमवन्तपब्बतञ्च दस्सेत्वा ‘‘तावतिंसभवनं ते, नन्द, दिट्ठपुब्ब’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘न, दिट्ठपुब्बं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘एहि, नन्द, तावतिंसभवनं ते दस्सयिस्सामी’’ति तत्थ नेत्वा पण्डुकम्बलसिलासने निसीदि. सक्को देवराजा द्वीसु देवलोकेसु देवसङ्घेन सद्धिं आगन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. अड्ढतियकोटिसङ्खा तस्स परिचारिका पञ्चसता ककुटपादा देवच्छरायोपि आगन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु. सत्था आयस्मन्तं नन्दं ता पञ्चसता अच्छरा किलेसवसेन पुनप्पुनं ओलोकापेसि. ‘‘पस्ससि, नन्द, इमा ककुटपादिनियो अच्छरायो’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘किं नु खो एता सोभन्ति, उदाहु जनपदकल्याणी’’ति. ‘‘सेय्यथापि, भन्ते, जनपदकल्याणिं उपनिधाय सा पलुट्ठमक्कटी, एवमेव इमा उपनिधाय जनपदकल्याणी’’ति. ‘‘इदानि किं करिस्ससि नन्दा’’ति? ‘‘किं कम्मं कत्वा, भन्ते, इमा अच्छरा लभन्ती’’ति? ‘‘समणधम्मं कत्वा’’ति. ‘‘सचे मे, भन्ते, इमासं पटिलाभत्थाय भगवा पाटिभोगो होति, अहं समणधम्मं करिस्सामी’’ति. ‘‘करोहि, नन्द, अहं ते पाटिभोगो’’ति. एवं थेरो देवसङ्घस्स मज्झे तथागतं पाटिभोगं गहेत्वा ‘‘मा, भन्ते, अतिपपञ्चं करोथ, एथ गच्छाम, अहं समणधम्मं करिस्सामी’’ति आह. सत्था तं आदाय जेतवनमेव पच्चागमि. थेरो समणधम्मं कातुं आरभि.
सत्था धम्मसेनापतिं आमन्तेत्वा ‘‘सारिपुत्त, मय्हं कनिट्ठभाता नन्दो तावतिंसदेवलोके देवसङ्घस्स मज्झे देवच्छरानं कारणा मं पाटिभोगं अग्गहेसी’’ति तस्स आचिक्खि. एतेनुपायेन महामोग्गल्लानत्थेरस्स महाकस्सपत्थेरस्स अनुरुद्धत्थेरस्स धम्मभण्डागारिकआनन्दत्थेरस्साति असीतिया महासावकानं येभुय्येन च सेसभिक्खूनं आचिक्खि. धम्मसेनापति सारिपुत्तत्थेरो नन्दत्थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, आवुसो नन्द, तावतिंसदेवलोके देवसङ्घस्स मज्झे ‘देवच्छरा लभन्तो समणधम्मं करिस्सामी’ति दसबलं पाटिभोगं गण्ही’’ति वत्वा ‘‘ननु एवं सन्ते तव ब्रह्मचरियवासो मातुगामसन्निस्सितो किलेससन्निस्सितो, तस्स ते इत्थीनं अत्थाय समणधम्मं करोन्तस्स भतिया कम्मं करोन्तेन कम्मकारकेन सद्धिं किं नानाकरण’’न्ति थेरं लज्जापेसि नित्तेजं अकासि. एतेनुपायेन सब्बेपि असीतिमहासावका अवसेसभिक्खू च तं आयस्मन्तं नन्दं लज्जापयिंसु.
सो ‘‘अयुत्तं वत मे कत’’न्ति हिरिया च ओत्तप्पेन च वीरियं दळ्हं पग्गण्हित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा ‘‘अहं, भन्ते, भगवतो पटिस्सवं मुञ्चामी’’ति आह. सत्थापि ‘‘यदा त्वं, नन्द, अरहत्तं पत्तो, तदायेवाहं पटिस्सवा मुत्तो’’ति आह. एतमत्थं विदित्वा धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘याव ओवादक्खमो चायं, आवुसो, नन्दत्थेरो एकोवादेनेव हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठपेत्वा समणधम्मं कत्वा अरहत्तं पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि नन्दो ओवादक्खमोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हत्थाचरियकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो हत्थाचरियसिप्पे निप्फत्तिं पत्तो एकं बाराणसिरञ्ञो सपत्तराजानं उपट्ठासि. सो तस्स मङ्गलहत्थिं सुसिक्खितं कत्वा सिक्खापेसि. सो राजा ‘‘बाराणसिरज्जं गण्हिस्सामी’’ति बोधिसत्तं गहेत्वा मङ्गलहत्थिं आरुय्ह महतिया सेनाय बाराणसिं गन्त्वा परिवारेत्वा ‘‘रज्जं वा देतु युद्धं वा’’ति रञ्ञो पण्णं पेसेसि. ब्रह्मदत्तो ‘‘युद्धं दस्सामी’’ति पाकारद्वारट्टालकगोपुरेसु बलकायं आरोपेत्वा युद्धं अदासि. सपत्तराजा मङ्गलहत्थिं वम्मेन छादेत्वा सयम्पि वम्मं पटिमुञ्चित्वा हत्तिक्खन्धवरगतो तिखिणं अङ्कुसं आदाय ‘‘नगरं भिन्दित्वा पच्चामित्तं जीवितक्खयं पापेत्वा रज्जं हत्थगतं करिस्सामी’’ति हत्थिं नगराभिमुखं पेसेसि. सो उण्हकललानि चेव यन्तपासाणे च नानप्पकारानि च पहरणानि विस्सज्जेन्ते दिस्वा मरणभयभीतो उपसङ्कमितुं असक्कोन्तो पटिक्कमि. अथ नं हत्थाचरियो उपसङ्कमित्वा ‘‘तात, त्वं सूरो सङ्गामावचरो, एवरूपे ठाने पटिक्कमनं नाम तुय्हं नानुच्छविक’’न्ति वत्वा हत्थिं ओवदन्तो इमा गाथा अवोच –
६३. ‘‘सङ्गामावचरो सूरो, बलवा इति विस्सुतो;
किं नु तोरणमासज्ज, पटिक्कमसि कुञ्जर.
६४. ‘‘ओमद्द खिप्पं पलिघं, एसिकानि च अब्बह;
तोरणानि च मद्दित्वा, खिप्पं पविस कुञ्जरा’’ति.
तत्थ इति विस्सुतोति, तात, त्वं पवत्तसम्पहारं सङ्गामं मद्दित्वा अवचरणतो सङ्गामावचरो, थिरहदयताय सूरो, थामसम्पत्तिया बलवाति एवं विस्सुतो पञ्ञातो पाकटो. तोरणमासज्जाति नगरद्वारसङ्खातं तोरणं पत्वा. पटिक्कमसीति किं नु खो ओसक्कसि, केन कारणेन निवत्तसीति वदति. ओमद्दाति अवमद्द अधो पातय. एसिकानि च अब्बहाति नगरद्वारे सोळसरतनं अट्ठरतनं भूमियं पवेसेत्वा निच्चलं कत्वा निखाता एसिकत्थम्भा होन्ति, ते खिप्पं उद्धर लुञ्चाहीति आणापेति. तोरणानि च मद्दित्वाति नगरद्वारस्स पिट्ठसङ्घाटे मद्दित्वा. खिप्पं पविसाति सीघं नगरं पविस. कुञ्जराति नागं आलपति.
तं सुत्वा नागो बोधिसत्तस्स एकोवादेनेव निवत्तित्वा एसिकत्थम्भे सोण्डाय पलिवेठेत्वा अहिच्छत्तकानि विय लुञ्चित्वा तोरणं मद्दित्वा पलिघं ओतारेत्वा नगरद्वारं भिन्दित्वा नगरं पविसित्वा रज्जं गहेत्वा अदासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा हत्थी नन्दो अहोसि, राजा आनन्दो, हत्थाचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सङ्गामावचरजातकवण्णना दुतिया.
[१८३] ३. वालोदकजातकवण्णना
वालोदकं अप्परसं निहीनन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्चसते विघासादे आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर पञ्चसता उपासका घरावासपलिबोधं पुत्तदारस्स निय्यादेत्वा सत्थु धम्मदेसनं सुणन्ता एकतोव विचरन्ति. तेसु केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, एकोपि पुथुज्जनो नाम नत्थि, सत्थारं निमन्तेन्तापि ते उपासके अन्तोकरित्वाव निमन्तेन्ति. तेसं पन दन्तकट्ठमुखोदकवत्थगन्धमालदायका पञ्चसता चूळुपट्ठाका विघासादा हुत्वा वसन्ति. ते भुत्तपातरासा निद्दायित्वा उट्ठाय अचिरवतिं गन्त्वा नदीतीरे उन्नदन्ता मल्लयुद्धं युज्झन्ति. ते पन पञ्चसता उपासका अप्पसद्दा अप्पनिग्घोसा पटिसल्लानमनुयुञ्जन्ति. सत्था तेसं विघासादानं उच्चासद्दं सुत्वा ‘‘किं एसो, आनन्द, सद्दो’’ति थेरं पुच्छित्वा ‘‘विघासादसद्दो, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न खो, आनन्द, इमे विघासादा इदानेव विघासं खादित्वा उन्नदन्ति, पुब्बेपि उन्नदन्तियेव, इमेपि उपासका न इदानेव सन्निसिन्ना, पुब्बेपि सन्निसिन्नायेवा’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अमच्चकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो रञ्ञो अत्थधम्मानुसासको अहोसि. अथेकस्मिं काले सो राजा ‘‘पच्चन्तो कुपितो’’ति सुत्वा पञ्चसते सिन्धवे कप्पापेत्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय गन्त्वा पच्चन्तं वूपसमेत्वा बाराणसिमेव पच्चागन्त्वा ‘‘सिन्धवा किलन्ता अल्लरसमेव नेसं मुद्दिकपानं देथा’’ति आणापेसि. सिन्धवा गन्धपानं पिवित्वा अस्ससालं गन्त्वा अत्तनो अत्तनो ठानेसु अट्ठंसु. तेसं पन दिन्नावसिट्ठकं अप्परसं बहुकसटं अहोसि. मनुस्सा ‘‘इदं किं करोमा’’ति राजानं पुच्छिंसु. राजा उदकेन मद्दित्वा मकचिपिलोतिकाहि परिस्सावेत्वा ‘‘ये गद्रभा सिन्धवानं निवापं पहिंसु, तेसं दापेथा’’ति दापेसि. गद्रभा कसटउदकं पिवित्वा मत्ता हुत्वा विरवन्ता राजङ्गणे विचरिंसु. राजा महावातपानं विवरित्वा राजङ्गणं ओलोकयमानो समीपे ठितं बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘पस्स, इमे गद्रभा कसटोदकं पिवित्वा मत्ता हुत्वा विरवन्ता उप्पतन्ता विचरन्ति, सिन्धवकुले जातसिन्धवा पन गन्धपानं पिवित्वा निस्सद्दा सन्निसिन्ना न उप्पिलवन्ति, किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
६५. ‘‘वालोदकं अप्परसं निहीनं, पित्वा मदो जायति गद्रभानं;
इमञ्च पित्वान रसं पणीतं, मदो न सञ्जायति सिन्धवान’’न्ति.
तत्थ वालोदकन्ति मकचिवालेहि परिस्सावितउदकं. ‘‘वालुदक’’न्तिपि पाठो. निहीनन्ति निहीनरसभावेन निहीनं. न सञ्जायतीति सिन्धवानं मदो न जायति, किं नु खो कारणन्ति पुच्छि.
अथस्स कारणं आचिक्खन्तो बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
६६. ‘‘अप्पं पिवित्वान निहीनजच्चो, सो मज्जती तेन जनिन्द पुट्ठो;
धोरय्हसीली च कुलम्हि जातो, न मज्जती अग्गरसं पिवित्वा’’ति.
तत्थ तेन जनिन्द पुट्ठोति जनिन्द उत्तमराज यो निहीनजच्चो, तेन निहीनजच्चभावेन पुट्ठो मज्जति पमज्जति. धोरय्हसीलीति धोरय्हसीलो धुरवहनकआचारेन सम्पन्नो जातिसिन्धवो. अग्गरसन्ति सब्बपठमं गहितं मुद्दिकरसं पिवित्वापि न मज्जति.
राजा बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा गद्रभे राजङ्गणा नीहरापेत्वा तस्सेव ओवादे ठितो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पञ्चसता गद्रभा इमे विघासादा अहेसुं, पञ्चसता सिन्धवा इमे उपासका, राजा आनन्दो, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
वालोदकजातकवण्णना ततिया.
[१८४] ४. गिरिदत्तजातकवण्णना
दूसितो गिरिदत्तेनाति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो एकं विपक्खसेविं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा महिळामुखजातके (जा. १.१.२६) कथितमेव. सत्था पन ‘‘न, भिक्खवे, अयं भिक्खु इदानेव विपक्खं सेवति, पुब्बेपेस विपक्खसेवकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं सामराजा रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो अमच्चकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अहोसि. रञ्ञो पन पण्डवो नाम मङ्गलस्सो, तस्स गिरिदत्तो नाम अस्सबन्धो, सो खञ्जो अहोसि. अस्सो मुखरज्जुके गहेत्वा तं पुरतो पुरतो गच्छन्तं दिस्वा ‘‘मं एस सिक्खापेती’’ति सञ्ञाय तस्स अनुसिक्खन्तो खञ्जो अहोसि. तस्स अस्सस्स खञ्जभावं रञ्ञो आरोचेसुं, राजा वेज्जे पेसेसि. ते गन्त्वा अस्सस्स सरीरे रोगं अपस्सन्ता ‘‘रोगमस्स न पस्सामा’’ति रञ्ञो कथयिंसु. राजा बोधिसत्तं पेसेसि – ‘‘गच्छ वयस्स, एत्थ कारणं जानाही’’ति. सो गन्त्वा खञ्जअस्सबन्धसंसग्गेन तस्स खञ्जभूतभावं ञत्वा रञ्ञो तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘संसग्गदोसेन नाम एवं होती’’ति दस्सेन्तो पठमं गाथमाह –-
६७. ‘‘दूसितो गिरिदत्तेन, हयो सामस्स पण्डवो;
पोराणं पकतिं हित्वा, तस्सेवानुविधिय्यती’’ति.
तत्थ हयो सामस्साति सामस्स रञ्ञो मङ्गलस्सो. पोराणं पकतिं हित्वाति अत्तनो पोराणपकतिं सिङ्गारभावं पहाय. अनुविधिय्यतीति अनुसिक्खति.
अथ नं राजा ‘‘इदानि वयस्स किं कत्तब्ब’’न्ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘सुन्दरं अस्सबन्धं लभित्वा यथा पोराणो भविस्सती’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
६८. ‘‘सचे च तनुजो पोसो, सिखराकारकप्पितो;
आनने नं गहेत्वान, मण्डले परिवत्तये;
खिप्पमेव पहन्त्वान, तस्सेवानुविधिय्यती’’ति.
तत्थ तनुजोति तस्स अनुजो. अनुरूपं जातो हि अनुजो, तस्स अनुजो तनुजो. इदं वुत्तं होति – सचे हि, महाराज, तस्स सिङ्गारस्स आचारसम्पन्नस्स अस्सस्स अनुरूपं जातो सिङ्गारो आचारसम्पन्नो पोसो. सिखराकारकप्पितोति सिखरेन सुन्दरेन आकारेन कप्पितकेसमस्सु तं अस्सं आनने गहेत्वा अस्समण्डले परिवत्तेय्य, खिप्पमेवेस तं खञ्जभावं पहाय ‘‘अयं सिङ्गारो आचारसम्पन्नो अस्सगोपको मं सिक्खापेती’’ति सञ्ञाय खिप्पमेव तस्स अनुविधिय्यति अनुसिक्खिस्सति, पकतिभावेयेव ठस्सतीति अत्थो. राजा तथा कारेसि, अस्सो पकतिभावे पतिट्ठासि. राजा ‘‘तिरच्छानानम्पि नाम आसयं जानिस्सती’’ति तुट्ठचित्तो बोधिसत्तस्स महन्तं यसं अदासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा गिरिदत्तो देवदत्तो अहोसि, अस्सो विपक्खसेवको भिक्खु, राजा आनन्दो, अमच्चपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गिरिदत्तजातकवण्णना चतुत्था.
[१८५] ५. अनभिरतिजातकवण्णना
यथोदके आविले अप्पसन्नेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं ब्राह्मणकुमारं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर एको ब्राह्मणकुमारो तिण्णं वेदानं पारगू बहू खत्तियकुमारे च ब्राह्मणकुमारे च मन्ते वाचेसि. सो अपरभागे घरावासं सण्ठपेत्वा वत्थालङ्कारदासदासिखेत्तवत्थुगोमहिंसपुत्तदारादीनं अत्थाय चिन्तयमानो रागदोसमोहवसिको हुत्वा आविलचित्तो अहोसि, मन्ते पटिपाटिया परिवत्तेतुं नासक्खि, इतो चितो च मन्ता न पटिभंसु. सो एकदिवसं बहुं गन्धमालादिं गहेत्वा जेतवनं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘किं, माणव, मन्ते वाचेसि, पगुणा ते मन्ता’’ति पुच्छि. ‘‘पुब्बे मे, भन्ते, मन्ता पगुणा अहेसुं, घरावासस्स पन गहितकालतो पट्ठाय चित्तं मे आविलं जातं, तेन मे मन्ता न पगुणा’’ति. अथ नं सत्था ‘‘न खो, माणव, इदानेव, पुब्बेपि ते चित्तस्स अनाविलकाले तव मन्ता पगुणा अहेसुं, रागादीहि पन आविलकाले तव मन्ता न पटिभंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं मन्ते उग्गण्हित्वा दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा बाराणसियं बहू खत्तियकुमारे च ब्राह्मणकुमारे च मन्ते वाचेसि. तस्स सन्तिके एको ब्राह्मणमाणवो तयो वेदे पगुणे अकासि, एकपदेपि निक्कङ्खो पिट्ठिआचरियो हुत्वा मन्ते वाचेसि. सो अपरेन समयेन घरावासं गहेत्वा घरावासचिन्ताय आविलचित्तो मन्ते परिवत्तेतुं नासक्खि. अथ नं आचरियो अत्तनो सन्तिकं आगतं ‘‘किं, माणव, पगुणा ते मन्ता’’ति पुच्छित्वा ‘‘घरावासगहितकालतो पट्ठाय मे चित्तं आविलं जातं, मन्ते परिवत्तेतुं न सक्कोमी’’ति वुत्ते ‘‘तात, आविले चित्तम्हि पगुणापि मन्ता न पटिभन्ति, अनाविले पन चित्ते अप्पटिभाणं नाम नत्थी’’ति वत्वा इमा गाथा आह –
६९. ‘‘यथोदके आविले अप्पसन्ने, न पस्सति सिप्पिकसम्बुकञ्च;
सक्खरं वालुकं मच्छगुम्बं, एवं आविलम्हि चित्ते;
न सो पस्सति अत्तदत्थं परत्थं.
७०. ‘‘यथोदके अच्छे विप्पसन्ने, सो पस्सति सिप्पिकसम्बुकञ्च;
सक्खरं वालुकं मच्छगुम्बं, एवं अनाविलम्हि चित्ते;
सो पस्सति अत्थदत्थं परत्थ’’न्ति.
तत्थ आविलेति कद्दमालुळिते. अप्पसन्नेति तायेव आविलताय अविप्पसन्ने. सिप्पिकसम्बुकञ्चाति सिप्पिकञ्च सम्बुकञ्च. मच्छगुम्बन्ति मच्छघटं. एवं आविलम्हीति एवमेव रागादीहि आविले चित्ते. अत्तदत्थं परत्थन्ति नेव अत्तदत्थं न परत्थं पस्सतीति अत्थो. सो पस्सतीति एवमेव अनाविले चित्ते सो पुरिसो अत्तदत्थं परत्थञ्च पस्सतीति.
सत्था इमं अतीतं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने ब्राह्मणकुमारो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा माणवो अयमेव माणवो अहोसि, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अनभिरतिजातकवण्णना पञ्चमा.
[१८६] ६. दधिवाहनजातकवण्णना
वण्णगन्धरसूपेतोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो विपक्खसेविं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा कथितमेव. सत्था पन ‘‘भिक्खवे, असाधुसन्निवासो नाम पापो अनत्थकरो, तत्थ मनुस्सभूतानं ताव पापसन्निवासस्स अनत्थकरताय किं वत्तब्बं, पुब्बे पन असातेन अमधुरेन निम्बरुक्खेन सद्धिं सन्निवासमागम्म मधुररसो दिब्बरसपटिभागो अचेतनो अम्बरुक्खोपि अमधुरो तित्तको जातो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते कासिरट्ठे चत्तारो भातरो ब्राह्मणा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तपदेसे पटिपाटिया पण्णसाला कत्वा वासं कप्पेसुं. तेसं जेट्ठकभाता कालं कत्वा सक्कत्तं पापुणि. सो तं कारणं ञत्वा अन्तरन्तरा सत्तट्ठदिवसच्चयेन तेसं उपट्ठानं गच्छन्तो एकदिवसं जेट्ठकतापसं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा – ‘‘भन्ते, केन ते अत्थो’’ति पुच्छि. पण्डुरोगो तापसो ‘‘अग्गिना मे अत्थो’’ति आह. सो तं सुत्वा तस्स वासिफरसुकं अदासि. वासिफरसुको नाम दण्डे पवेसनवसेन वासिपि होति फरसुपि. तापसो ‘‘को मे इमं आदाय दारूनि आहरिस्सती’’ति आह. अथ नं सक्को एवमाह – ‘‘यदा ते, भन्ते, दारूहि अत्थो, इमं फरसुं हत्थेन पहरित्वा ‘दारूनि मे आहरित्वा अग्गिं करोही’ति वदेय्यासि, दारूनि आहरित्वा अग्गिं कत्वा दस्सती’’ति. तस्स वासिफरसुकं दत्वा दुतियम्पि उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, केन ते अत्थो’’ति पुच्छि. तस्स पण्णसालाय हत्थिमग्गो होति, सो हत्थीहि उपद्दुतो ‘‘हत्थीनं मे वसेन दुक्खं उप्पज्जति, ते पलापेही’’ति आह. सक्को तस्स एकं भेरिं उपनामेत्वा ‘‘भन्ते, इमस्मिं तले पहटे तुम्हाकं पच्चामित्ता पलायिस्सन्ति, इमस्मिं तले पहटे मेत्तचित्ता हुत्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय परिवारेस्सन्ती’’ति वत्वा तं भेरिं दत्वा कनिट्ठस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, केन ते अत्थो’’ति पुच्छि. सोपि पण्डुरोगधातुकोव, तस्मा ‘‘दधिना मे अत्थो’’ति आह. सक्को तस्स एकं दधिघटं दत्वा ‘‘सचे तुम्हे इच्छमाना इमं आसिञ्चेय्याथ, महानदी हुत्वा महोघं पवत्तेत्वा तुम्हाकं रज्जं गहेत्वा दातुं समत्थोपि भविस्सती’’ति वत्वा पक्कामि. ततो पट्ठाय वासिफरसुको जेट्ठभातिकस्स अग्गिं करोति, इतरेन भेरितले पहटे हत्थी पलायन्ति, कनिट्ठो दधिं परिभुञ्जति.
तस्मिं काले एको सूकरो एकस्मिं पुराणगामट्ठाने चरन्तो आनुभावसम्पन्नं एकं मणिक्खन्धं अद्दस. सो तं मणिक्खन्धं मुखेन डंसित्वा तस्सानुभावेन आकासे उप्पतित्वा समुद्दस्स मज्झे एकं दीपकं गन्त्वा ‘‘एत्थ दानि मया वसितुं वट्टती’’ति ओतरित्वा फासुकट्ठाने एकस्स उदुम्बररुक्खस्स हेट्ठा वासं कप्पेसि. सो एकदिवसं तस्मिं रुक्खमूले मणिक्खन्धं पुरतो ठपेत्वा निद्दं ओक्कमि. अथेको कासिरट्ठवासी मनुस्सो ‘‘निरुपकारो एस अम्हाक’’न्ति मातापितूहि गेहा निक्कड्ढितो एकं पट्टनगामं गन्त्वा नाविकानं कम्मकारो हुत्वा नावं आरुय्ह समुद्दमज्झे भिन्नाय नावाय फलके निपन्नो तं दीपकं पत्वा फलाफलानि परियेसन्तो तं सूकरं निद्दायन्तं दिस्वा सणिकं गन्त्वा मणिक्खन्धं गण्हित्वा तस्स आनुभावेन आकासे उप्पतित्वा उदुम्बररुक्खे निसीदित्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं सूकरो इमस्स मणिक्खन्धस्स आनुभावेन आकासचारिको हुत्वा इध वसति मञ्ञे, मया पठममेव इमं सूकरं मारेत्वा मंसं खादित्वा पच्छा गन्तुं वट्टती’’ति. सो एकं दण्डकं भञ्जित्वा तस्स सीसे पातेति. सूकरो पबुज्झित्वा मणिं अपस्सन्तो इतो चितो च कम्पमानो विधावति, रुक्खे निसिन्नपुरिसो हसि. सूकरो ओलोकेन्तो तं दिस्वा तं रुक्खं सीसेन पहरित्वा तत्थेव मतो.
सो पुरिसो ओतरित्वा अग्गिं कत्वा तस्स मंसं पचित्वा खादित्वा आकासे उप्पतित्वा हिमवन्तमत्थकेन गच्छन्तो अस्समपदं दिस्वा जेट्ठभातिकस्स तापसस्स अस्समे ओतरित्वा द्वीहतीहं वसित्वा तापसस्स वत्तपटिवत्तं अकासि, वासिफरसुकस्स आनुभावञ्च पस्सि. सो ‘‘इमं मया गहेतुं वट्टती’’ति मणिक्खन्धस्स आनुभावं तापसस्स दस्सेत्वा ‘‘भन्ते, इमं मणिं गहेत्वा वासिफरसुकं देथा’’ति आह. तापसो आकासेन चरितुकामो तं गहेत्वा वासिफरसुकं अदासि. सो तं गहेत्वा थोकं गन्त्वा वासिफरसुकं पहरित्वा ‘‘वासिफरसुक तापसस्स सीसं छिन्दित्वा मणिक्खन्धं मे आहरा’’ति आह. सो गन्त्वा तापसस्स सीसं छिन्दित्वा मणिक्खन्धं आहरि. सो वासिफरसुकं पटिच्छन्नट्ठाने ठपेत्वा मज्झिमतापसस्स सन्तिकं गन्त्वा कतिपाहं वसित्वा भेरिया आनुभावं दिस्वा मणिक्खन्धं दत्वा भेरिं गण्हित्वा पुरिमनयेनेव तस्सपि सीसं छिन्दापेत्वा कनिट्ठं उपसङ्कमित्वा दधिघटस्स आनुभावं दिस्वा मणिक्खन्धं दत्वा दधिघटं गहेत्वा पुरिमनयेनेव तस्स सीसं छिन्दापेत्वा मणिक्खन्धञ्च वासिफरसुकञ्च भेरिञ्च दधिघटञ्च गहेत्वा आकासे उप्पतित्वा बाराणसिया अविदूरे ठत्वा बाराणसिरञ्ञो ‘‘युद्धं वा मे देतु रज्जं वा’’ति एकस्स पुरिसस्स हत्थे पण्णं पाहेसि.
राजा सासनं सुत्वाव ‘‘चोरं गण्हिस्सामी’’ति निक्खमि. सो एकं भेरितलं पहरि, चतुरङ्गिनी सेना परिवारेसि. रञ्ञो अवत्थरणभावं ञत्वा दधिघटं विस्सज्जेसि, महानदी पवत्ति. महाजनो दधिम्हि ओसीदित्वा निक्खमितुं नासक्खि. वासिफरसुकं पहरित्वा ‘‘रञ्ञो सीसं आहरा’’ति आह, वासिफरसुको गन्त्वा रञ्ञो सीसं आहरित्वा पादमूले निक्खिपि. एकोपि आवुधं उक्खिपितुं नासक्खि. सो महन्तेन बलेन परिवुतो नगरं पविसित्वा अभिसेकं कारेत्वा दधिवाहनो नाम राजा हुत्वा धम्मेन समेन रज्जं कारेसि.
तस्सेकदिवसं महानदियं जालकरण्डके कीळन्तस्स कण्णमुण्डदहतो देवपरिभोगं एकं अम्बपक्कं आगन्त्वा जाले लग्गि, जालं उक्खिपन्ता तं दिस्वा रञ्ञो अदंसु. तं महन्तं घटप्पमाणं परिमण्डलं सुवण्णवण्णं अहोसि. राजा ‘‘किस्स फलं नामेत’’न्ति वनचरके पुच्छित्वा ‘‘अम्बफल’’न्ति सुत्वा परिभुञ्जित्वा तस्स अट्ठिं अत्तनो उय्याने रोपापेत्वा खीरोदकेन सिञ्चापेसि. रुक्खो निब्बत्तित्वा ततिये संवच्छरे फलं अदासि. अम्बस्स सक्कारो महा अहोसि, खीरोदकेन सिञ्चन्ति, गन्धपञ्चङ्गुलिकं देन्ति, मालादामानि परिक्खिपन्ति, गन्धतेलेन दीपं जालेन्ति, परिक्खेपो पनस्स पटसाणिया अहोसि. फलानि मधुरानि सुवण्णवण्णानि अहेसुं. दधिवाहनराजा अञ्ञेसं राजूनं अम्बफलं पेसेन्तो अट्ठितो रुक्खनिब्बत्तनभयेन अङ्कुरनिब्बत्तनट्ठानं मण्डूककण्टकेन विज्झित्वा पेसेसि. तेसं अम्बं खादित्वा अट्ठि रोपितं न सम्पज्जति. ते ‘‘किं नु खो एत्थ कारण’’न्ति पुच्छन्ता तं कारणं जानिंसु.
अथेको राजा उय्यानपालं पक्कोसित्वा ‘‘दधिवाहनस्स अम्बफलानं रसं नासेत्वा तित्तकभावं कातुं सक्खिस्ससी’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, देवा’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि गच्छाही’’ति सहस्सं दत्वा पेसेसि. सो बाराणसिं गन्त्वा ‘‘एको उय्यानपालो आगतो’’ति रञ्ञो आरोचापेत्वा तेन पक्कोसापितो पविसित्वा राजानं वन्दित्वा ‘‘त्वं उय्यानपालो’’ति पुट्ठो ‘‘आम, देवा’’ति वत्वा अत्तनो आनुभावं वण्णेसि. राजा ‘‘गच्छ अम्हाकं उय्यानपालस्स सन्तिके होही’’ति आह. ते ततो पट्ठाय द्वे जना उय्यानं पटिजग्गन्ति. अधुनागतो उय्यानपालो अकालपुप्फानि सुट्ठु पुप्फापेन्तो अकालफलानि गण्हापेन्तो उय्यानं रमणीयं अकासि. राजा तस्स पसीदित्वा पोराणकउय्यानपालं नीहरित्वा तस्सेव उय्यानं अदासि. सो उय्यानस्स अत्तनो हत्थगतभावं ञत्वा अम्बरुक्खं परिवारेत्वा निम्बे च फग्गववल्लियो च रोपेसि, अनुपुब्बेन निम्बा वड्ढिंसु, मूलेहि मूलानि, साखाहि च साखा संसट्ठा ओनद्धविनद्धा अहेसुं. तेन असातअमधुरसंसग्गेन तावमधुरफलो अम्बो तित्तको जातो निम्बपण्णसदिसरसो, अम्बफलानं तित्तकभावं ञत्वा उय्यानपालो पलायि.
दधिवाहनो उय्यानं गन्त्वा अम्बफलं खादन्तो मुखे पविट्ठं अम्बरसं निम्बकसटं विय अज्झोहरितुं असक्कोन्तो कक्कारेत्वा निट्ठुभि. तदा बोधिसत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि. राजा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘पण्डित, इमस्स रुक्खस्स पोराणकपरिहारतो परिहीनं नत्थि, एवं सन्तेपिस्स फलं तित्तकं जातं, किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
७१. ‘‘वण्णगन्धरसूपेतो, अम्बोयं अहुवा पुरे;
तमेव पूजं लभमानो, केनम्बो कटुकप्फलो’’ति.
अथस्स कारणं आचिक्खन्तो बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
७२. ‘‘पुचिमन्दपरिवारो, अम्बो ते दधिवाहन;
मूलं मूलेन संसट्ठं, साखा साखा निसेवरे;
असातसन्निवासेन, तेनम्बो कटुकप्फलो’’ति.
तत्थ पुचिमन्दपरिवारोति निम्बरुक्खपरिवारो. साखा साखा निसेवरेति पुचिमन्दस्स साखायो अम्बरुक्खस्स साखायो निसेवन्ति. असातसन्निवासेनाति अमधुरेहि पुचिमन्देहि सद्धिं सन्निवासेन. तेनाति तेन कारणेन अयं अम्बो कटुकप्फलो असातफलो तित्तकफलो जातोति.
राजा तस्स वचनं सुत्वा सब्बेपि पुचिमन्दे च फग्गववल्लियो च छिन्दापेत्वा मूलानि उद्धरापेत्वा समन्ता अमधुरपंसुं हरापेत्वा मधुरपंसुं पक्खिपापेत्वा खीरोदकसक्खरोदकगन्धोदकेहि अम्बं पटिजग्गापेसि. सो मधुरसंसग्गेन पुन मधुरोव अहोसि. राजा पकतिउय्यानपालस्सेव उय्यानं निय्यादेत्वा यावतायुकं ठत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा अहमेव पण्डितामच्चो अहोसि’’न्ति.
दधिवाहनजातकवण्णना छट्ठा.
[१८७] ७. चतुमट्ठजातकवण्णना
उच्चे विटभिमारुय्हाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं महल्लकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. एकदिवसं किर द्वीसु अग्गसावकेसु अञ्ञमञ्ञं पञ्हपुच्छनविस्सज्जनकथाय निसिन्नेसु एको महल्लको भिक्खु तेसं सन्तिकं गन्त्वा ततियो हुत्वा निसीदित्वा ‘‘भन्ते, मयम्पि तुम्हे पञ्हं पुच्छिस्साम, तुम्हेपि अत्तनो कङ्खं अम्हे पुच्छथा’’ति आह. थेरा तं जिगुच्छित्वा उट्ठाय पक्कमिंसु. थेरानं धम्मं सोतुं निसिन्नपरिसा समागमस्स भिन्नकाले सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं अकाले आगतत्था’’ति वुत्ते तं कारणं आरोचयिंसु. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सारिपुत्तमोग्गल्लाना एतं जिगुच्छित्वा अकथेत्वा पक्कमन्ति, पुब्बेपि पक्कमिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञायतने रुक्खदेवता अहोसि. अथ द्वे हंसपोतका चित्तकूटपब्बता निक्खमित्वा तस्मिं रुक्खे निसीदित्वा गोचराय गन्त्वा निवत्तन्तापि तस्मिंयेव विस्समित्वा चित्तकूटं गच्छन्ति. गच्छन्ते गच्छन्ते काले तेसं बोधिसत्तेन सद्धिं विस्सासो अहोसि. गच्छन्ता च आगच्छन्ता च अञ्ञमञ्ञं सम्मोदित्वा धम्मकथं कथेत्वा पक्कमिंसु. अथेकदिवसं तेसु रुक्खग्गे निसीदित्वा बोधिसत्तेन सद्धिं कथेन्तेसु एको सिङ्गालो तस्स रुक्खस्स हेट्ठा ठत्वा तेहि हंसपोतकेहि सद्धिं मन्तेन्तो पठमं गाथमाह –
७३. ‘‘उच्चे विटभिमारुय्ह, मन्तयव्हो रहोगता;
नीचे ओरुय्ह मन्तव्हो, मिगराजापि सोस्सती’’ति.
तत्थ उच्चे विटभिमारुय्हाति पकतिया च उच्चे इमस्मिं रुक्खे उच्चतरं एकं विटपं अभिरुहित्वा. मन्तयव्होति मन्तेथ कथेथ. नीचे ओरुय्हाति ओतरित्वा नीचे ठाने ठत्वा मन्तेथ. मिगराजापि सोस्सतीति अत्तानं मिगराजानं कत्वा आह. हंसपोतका जिगुच्छित्वा उट्ठाय चित्तकूटमेव गता.
तेसं गतकाले बोधिसत्तो सिङ्गालस्स दुतियं गाथमाह –
७४. ‘‘यं सुवण्णो सुवण्णेन, देवो देवेन मन्तये;
किं तेत्थ चतुमट्ठस्स, बिलं पविस जम्बुका’’ति.
तत्थ सुवण्णोति सुन्दरवण्णो. सुवण्णेनाति दुतियेन हंसपोतकेन. देवो देवेनाति तेयेव द्वे देवे कत्वा कथेति. चतुमट्ठस्साति सरीरेन जातिया सरेन गुणेनाति इमेहि चतूहि मट्ठस्स सुद्धस्साति अक्खरत्थो. असुद्धंयेव पन तं पसंसावचनेन निन्दन्तो एवमाह, चतूहि लामकस्स किं ते एत्थ सिङ्गालस्साति अयमेत्थ अधिप्पायो. ‘‘बिलं पविसा’’ति इदं बोधिसत्तो भेरवारम्मणं दस्सेत्वा तं पलापेन्तो आह.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो महल्लको अहोसि, द्वे हंसपोतका सारिपुत्तमोग्गल्लाना, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चतुमट्ठजातकवण्णना सत्तमा.
[१८८] ८. सीहकोत्थुजातकवण्णना
सीहङ्गुली सीहनखोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकं आरब्भ कथेसि. एकदिवसं किर कोकालिको अञ्ञेसु बहुस्सुतेसु धम्मं कथेन्तेसु सयम्पि कथेतुकामो अहोसीति सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं. तं पन पवत्तिं सुत्वा सत्था ‘‘न, भिक्खवे, कोकालिको इदानेव अत्तनो सद्देन पाकटो जातो, पुब्बेपि पाकटो अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे सीहो हुत्वा एकाय सिङ्गालिया सद्धिं संवासमन्वाय पुत्तं पटिलभि. सो अङ्गुलीहि नखेहि केसरेन वण्णेन सण्ठानेनाति इमेहि आकारेहि पितुसदिसो अहोसि, सद्देन मातुसदिसो. अथेकदिवसं देवे वस्सित्वा विगते सीहेसु नदित्वा सीहकीळं कीळन्तेसु सोपि तेसं अन्तरे नदितुकामो हुत्वा सिङ्गालिकं नादं नदि. अथस्स सद्दं सुत्वा सीहा तुण्ही अहेसुं. तस्स सद्दं सुत्वा अपरो बोधिसत्तस्स सजातिपुत्तो ‘‘तात, अयं सीहो वण्णादीहि अम्हेहि समानो, सद्दो पनस्स अञ्ञादिसो, को नामेसो’’ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
७५. ‘‘सीहङ्गुली सीहनखो, सीहपादपतिट्ठितो;
सो सीहो सीहसङ्घम्हि, एको नदति अञ्ञथा’’ति.
तत्थ सीहपादपतिट्ठितोति सीहपादेहेव पतिट्ठितो. एको नदति अञ्ञथाति एकोव अवसेससीहेहि असदिसेन सिङ्गालसद्देन नदन्तो अञ्ञथा नदति.
तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘तात, एस तव भाता सिङ्गालिया पुत्तो, रूपेन मया सदिसो, सद्देन मातरा सदिसो’’ति वत्वा सिङ्गालिपुत्तं आमन्तेत्वा ‘‘तात, त्वं इतो पट्ठाय इध वसन्तो अप्पसद्दो वस, सचे पुन नदिस्ससि, सिङ्गालभावं ते जानिस्सन्ती’’ति ओवदन्तो दुतियं गाथमाह –
७६. ‘‘मा त्वं नदि राजपुत्त, अप्पसद्दो वने वस;
सरेन खो तं जानेय्युं, न हि ते पेत्तिको सरो’’ति.
तत्थ राजपुत्ताति सीहस्स मिगरञ्ञो पुत्त. इमञ्च पन ओवादं सुत्वा पुन सो नदितुं नाम न उस्सहि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो कोकालिको अहोसि, सजातिपुत्तो राहुलो, मिगराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सीहकोत्थुजातकवण्णना अट्ठमा.
[१८९] ९. सीहचम्मजातकवण्णना
नेतं सीहस्स नदितन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकञ्ञेव आरब्भ कथेसि. सो इमस्मिं काले सरभञ्ञं भणितुकामो अहोसि. सत्था तं पवत्तिं सुत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कस्सककुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कसिकम्मेन जीविकं कप्पेसि. तस्मिं काले एको वाणिजो गद्रभभारकेन वोहारं करोन्तो विचरति. सो गतगतट्ठाने गद्रभस्स पिट्ठितो भण्डिकं ओतारेत्वा गद्रभं सीहचम्मेन पारुपित्वा सालियवखेत्तेसु विस्सज्जेति. खेत्तरक्खका तं दिस्वा ‘‘सीहो’’ति सञ्ञाय उपसङ्कमितुं न सक्कोन्ति. अथेकदिवसं सो वाणिजो एकस्मिं गामद्वारे निवासं गहेत्वा पातरासं पचापेन्तो ततो गद्रभं सीहचम्मं पारुपित्वा यवखेत्ते विस्सज्जेसि. खेत्तरक्खका ‘‘सीहो’’ति सञ्ञाय तं उपसङ्कमितुं असक्कोन्ता गेहं गन्त्वा आरोचेसुं. सकलगामवासिनो आवुधानि गहेत्वा सङ्खे धमेन्ता भेरियो वादेन्ता खेत्तसमीपं गन्त्वा उन्नदिंसु, गद्रभो मरणभयभीतो गद्रभरवं रवि. अथस्स गद्रभभावं ञत्वा बोधिसत्तो पठमं गाथमाह –
७७. ‘‘नेतं सीहस्स नदितं, न ब्यग्घस्स न दीपिनो;
पारुतो सीहचम्मेन, जम्मो नदति गद्रभो’’ति.
तत्थ जम्मोति लामको. गामवासिनोपि तस्स गद्रभभावं ञत्वा तं अट्ठीनि भञ्जन्ता पोथेत्वा सीहचम्मं आदाय अगमंसु.
अथ सो वाणिजो आगन्त्वा तं ब्यसनभावप्पत्तं गद्रभं दिस्वा दुतियं गाथमाह –
७८. ‘‘चिरम्पि खो तं खादेय्य, गद्रभो हरितं यवं;
पारुतो सीहचम्मेन, रवमानोव दूसयी’’ति.
तत्थ तन्ति निपातमत्तं, अयं गद्रभो अत्तनो गद्रभभावं अजानापेत्वा सीहचम्मेन पारुतो चिरम्पि कालं हरितं यवं खादेय्याति अत्थो. रवमानोव दूसयीति अत्तनो पन गद्रभरवं रवमानोवेस अत्तानं दूसयि, नत्थेत्थ सीहचम्मस्स दोसोति. तस्मिं एवं कथेन्तेयेव गद्रभो तत्थेव निपन्नो मरि, वाणिजोपि तं पहाय पक्कामि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा वाणिजो देवदत्तो अहोसि, गद्रभो कोकालिको, पण्डितकस्सको पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सीहचम्मजातकवण्णना नवमा.
[१९०] १०. सीलानिसंसजातकवण्णना
पस्स सद्धाय सीलस्साति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सद्धं उपासकं आरब्भ कथेसि. सो किर सद्धो पसन्नो अरियसावको एकदिवसं जेतवनं गच्छन्तो सायं अचिरवतिनदीतीरं गन्त्वा नाविके नावं तीरे ठपेत्वा धम्मस्सवनत्थाय गते तित्थे नावं अदिस्वा बुद्धारम्मणं पीतिं गहेत्वा नदिं ओतरि, पादा उदकम्हि न ओसीदिंसु. सो पथवीतले गच्छन्तो विय वेमज्झं गतकाले वीचिं पस्सि. अथस्स बुद्धारम्मणा पीति मन्दा जाता, पादा ओसीदितुं आरभिंसु, सो पुन बुद्धारम्मणं पीतिं दळ्हं कत्वा उदकपिट्ठेनेव गन्त्वा जेतवनं पविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘उपासक, कच्चि मग्गं आगच्छन्तो अप्पकिलमथेन आगतोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘भन्ते, बुद्धारम्मणं पीतिं गहेत्वा उदकपिट्ठे पतिट्ठं लभित्वा पथविं मद्दन्तो विय आगतोम्ही’’ति वुत्ते ‘‘न खो पन, उपासक, त्वञ्ञेव बुद्धगुणे अनुस्सरित्वा पतिट्ठं लद्धो, पुब्बेपि उपासका समुद्दमज्झे नावाय भिन्नाय बुद्धगुणे अनुस्सरन्ता पतिट्ठं लभिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले सोतापन्नो अरियसावको एकेन न्हापितकुटुम्बिकेन सद्धिं नावं अभिरुहि, तस्स न्हापितस्स भरिया ‘‘अय्य, इमस्स सुखदुक्खं तव भारो’’ति न्हापितं तस्स उपासकस्स हत्थे निक्खिपि. अथ सा नावा सत्तमे दिवसे समुद्दमज्झे भिन्ना, तेपि द्वे जना एकस्मिं फलके निपन्ना एकं दीपकं पापुणिंसु. तत्थ सो न्हापितो सकुणे मारेत्वा पचित्वा खादन्तो उपासकस्सपि देति. उपासको ‘‘अलं मय्ह’’न्ति न खादति. सो चिन्तेसि – ‘‘इमस्मिं ठाने अम्हाकं ठपेत्वा तीणि सरणानि अञ्ञा पतिट्ठा नत्थी’’ति. सो तिण्णं रतनानं गुणे अनुस्सरि. अथस्सानुसरन्तस्स तस्मिं दीपके निब्बत्तो नागराजा अत्तनो सरीरं महानावं कत्वा मापेसि, समुद्ददेवता नियामको अहोसि, नावा सत्तहि रतनेहि पूरयित्थ, तयो कूपका इन्दनीलमणिमया अहेसुं, सुवण्णमयो लङ्कारो, रजतमयानि योत्तानि, सुवण्णमयानि यट्ठिफियानि.
समुद्ददेवता नावाय ठत्वा ‘‘अत्थि जम्बुदीपगमिका’’ति घोसेसि. उपासको ‘‘मयं गमिस्सामा’’ति आह. तेन हि एहि, नावं अभिरुहाति. सो नावं अभिरुहित्वा न्हापितं पक्कोसि, समुद्ददेवता – ‘‘तुय्हञ्ञेव लब्भति, न एतस्सा’’ति आह. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘एतस्स सीलगुणाचारो नत्थि, तं कारणं. अहञ्हि तुय्हं नावं आहरिं, न एतस्सा’’ति. ‘‘होतु, अहं अत्तना दिन्नदानेन रक्खितसीलेन भावितभावनाय एतस्स पत्तिं दम्मी’’ति. न्हापितो ‘‘अनुमोदामि, सामी’’ति आह. देवता ‘‘इदानि गण्हिस्सामी’’ति तम्पि आरोपेत्वा उभोपि जने समुद्दा निक्खामेत्वा नदिया बाराणसिं गन्त्वा अत्तनो आनुभावेन द्विन्नम्पि तेसं गेहे धनं पतिट्ठपेत्वा ‘‘पण्डितेहेव सद्धिं संसग्गो नाम कातब्बो. सचे हि इमस्स न्हापितस्स इमिना उपासकेन सद्धिं संसग्गो नाभविस्स, समुद्दमज्झेयेव नस्सिस्सा’’ति पण्डितसंसग्गगुणं कथयमाना इमा गाथा अवोच –
७९. ‘‘पस्स सद्धाय सीलस्स, चागस्स च अयं फलं;
नागो नावाय वण्णेन, सद्धं वहतुपासकं.
८०. ‘‘सब्भिरेव समासेथ, सब्भि कुब्बेथ सन्थवं;
सतञ्हि सन्निवासेन, सोत्थिं गच्छति न्हापितो’’ति.
तत्थ पस्साति कञ्चि अनियमेत्वा पस्सथाति आलपति. सद्धायाति लोकियलोकुत्तराय सद्धाय. सीलेपि एसेव नयो. चागस्साति देय्यधम्मपरिच्चागस्स चेव किलेसपरिच्चागस्स च. अयं फलन्ति इदं फलं, गुणं आनिसंसन्ति अत्थो. अथ वा चागस्स च फलं पस्स, अयं नागो नावाय वण्णेनाति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. नावाय वण्णेनाति नावाय सण्ठानेन. सद्धन्ति तीसु रतनेसु पतिट्ठितसद्धं. सब्भिरेवाति पण्डितेहियेव. समासेथाति एकतो आवसेय्य, उपवसेय्याति अत्थो. कुब्बेथाति करेय्य. सन्थवन्ति मित्तसन्थवं. तण्हासन्थवो पन केनचिपि सद्धिं न कातब्बो. न्हापितोति न्हापितकुटुम्बिको. ‘‘नहापितो’’तिपि पाठो.
एवं समुद्ददेवता आकासे ठत्वा धम्मं देसेत्वा ओवदित्वा नागराजानं गण्हित्वा अत्तनो विमानमेव अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – सच्चपरियोसाने उपासको सकदागामिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा सोतापन्नउपासको परिनिब्बायि, नागराजा सारिपुत्तो अहोसि, समुद्ददेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सीलानिसंसजातकवण्णना दसमा.
असदिसवग्गो चतुत्थो.
तस्सुद्दानं –
असदिसञ्च सङ्गामं, वालोदकं गिरिदत्तं;
नभिरति दधिवाहं, चतुमट्ठं सीहकोट्ठं;
सीहचम्मं सीलानिसंसं.