३. कल्याणवग्गो

[१७१] १. कल्याणधम्मजातकवण्णना

कल्याणधम्मोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं बधिरसस्सुं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि एको कुटुम्बिको सद्धो पसन्नो तिसरणगतो पञ्चसीलेन समन्नागतो. सो एकदिवसं बहूनि सप्पिआदीनि भेसज्जानि चेव पुप्फगन्धवत्थादीनि च गहेत्वा ‘‘जेतवने सत्थु सन्तिके धम्मं सोस्सामी’’ति अगमासि. तस्स तत्थ गतकाले सस्सु खादनीयभोजनीयं गहेत्वा धीतरं दट्ठुकामा तं गेहं अगमासि, सा च थोकं बधिरधातुका होति. सा धीतरा सद्धिं भुत्तभोजना भत्तसम्मदं विनोदयमाना धीतरं पुच्छि – ‘‘किं, अम्म, भत्ता ते सम्मोदमानो अविवदमानो पियसंवासं वसती’’ति. ‘‘किं, अम्म, कथेथ यादिसो तुम्हाकं जामाता सीलेन चेव आचारसम्पदाय च, तादिसो पब्बजितोपि दुल्लभो’’ति. उपासिका धीतु वचनं साधुकं असल्लक्खेत्वा ‘‘पब्बजितो’’ति पदमेव गहेत्वा ‘‘अम्म, कस्मा ते भत्ता पब्बजितो’’ति महासद्दं अकासि. तं सुत्वा सकलगेहवासिनो ‘‘अम्हाकं किर कुटुम्बिको पब्बजितो’’ति विरविंसु. तेसं सद्दं सुत्वा द्वारेन सञ्चरन्ता ‘‘किं नाम किरेत’’न्ति पुच्छिंसु. ‘‘इमस्मिं किर गेहे कुटुम्बिको पब्बजितो’’ति. सोपि खो कुटुम्बिको दसबलस्स धम्मं सुत्वा विहारा निक्खम्म नगरं पाविसि.

अथ नं अन्तरामग्गेयेव एको पुरिसो दिस्वा ‘‘सम्म, त्वं किर पब्बजितोति तव गेहे पुत्तदारपरिजनो परिदेवती’’ति आह. अथस्स एतदहोसि – ‘‘अयं अपब्बजितमेव किर मं ‘पब्बजितो’ति वदति, उप्पन्नो खो पन मे कल्याणसद्दो न अन्तरधापेतब्बो, अज्जेव मया पब्बजितुं वट्टती’’ति ततोव निवत्तित्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं नु खो, उपासक, इदानेव बुद्धुपट्ठानं कत्वा गन्त्वा इदानेव पच्चागतोसी’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘भन्ते, कल्याणसद्दो नाम उप्पन्नो न अन्तरधापेतुं वट्टति, तस्मा पब्बजितुकामो हुत्वा आगतोम्ही’’ति आह. सो पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा सम्मा पटिपन्नो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. इदं किर कारणं भिक्खुसङ्घे पाकटं जातं. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको नाम कुटुम्बिको ‘उप्पन्नो कल्याणसद्दो न अन्तरधापेतब्बो’ति पब्बजित्वा इदानि अरहत्तं पत्तो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, पोराणकपण्डितापि ‘उप्पन्नो कल्याणसद्दो विराधेतुं न वट्टती’ति पब्बजिंसुयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पितु अच्चयेन सेट्ठिट्ठानं पापुणि. सो एकदिवसं निवेसना निक्खमित्वा राजुपट्ठानं अगमासि. अथस्स सस्सु ‘‘धीतरं पस्सिस्सामी’’ति तं गेहं अगमासि, सा थोकं बधिरधातुकाति सब्बं पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव. तं पन राजुपट्ठानं गन्त्वा अत्तनो घरं आगच्छन्तं दिस्वा एको पुरिसो ‘‘तुम्हे किर पब्बजिताति तुम्हाकं गेहे महापरिदेवो पवत्तती’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘उप्पन्नो कल्याणसद्दो नाम न अन्तरधापेतुं वट्टती’’ति ततोव निवत्तित्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं, महासेट्ठि, इदानेव गन्त्वा पुन आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘देव, गेहजनो किर मं अपब्बजितमेव ‘पब्बजितो’ति वत्वा परिदेवति, उप्पन्नो खो पन कल्याणसद्दो न अन्तरधापेतब्बो, पब्बजिस्सामहं, पब्बज्जं मे अनुजानाही’’ति एतमत्थं पकासेतुं इमा गाथा आह –

४१. ‘‘कल्याणधम्मोति यदा जनिन्द, लोके समञ्ञं अनुपापुणाति;

तस्मा न हिय्येथ नरो सपञ्ञो, हिरियापि सन्तो घुरमादियन्ति.

४२. ‘‘सायं समञ्ञा इध मज्ज पत्ता, कल्याणधम्मोति जनिन्द लोके;

ताहं समेक्खं इध पब्बजिस्सं, न हि मत्थि छन्दो इध कामभोगे’’ति.

तत्थ कल्याणधम्मोति सुन्दरधम्मो. समञ्ञं अनुपापुणातीति यदा सीलवा कल्याणधम्मो पब्बजितोति इदं पञ्ञत्तिवोहारं पापुणाति. तस्मा न हिय्येथाति ततो सामञ्ञतो न परिहायेथ. हिरियापि सन्तो धुरमादियन्तीति, महाराज, सप्पुरिसा नाम अज्झत्तसमुट्ठिताय हिरिया बहिद्धसमुट्ठितेन ओत्तप्पेनपि एतं पब्बजितधुरं गण्हन्ति. इध मज्ज पत्ताति इध मया अज्ज पत्ता. ताहं समेक्खन्ति तं अहं गुणवसेन लद्धसमञ्ञं समेक्खन्तो पस्सन्तो. न हि मत्थि छन्दोति न हि मे अत्थि छन्दो. इध कामभोगेति इमस्मिं लोके किलेसकामवत्थुकामपरिभोगेहि.

बोधिसत्तो एवं वत्वा राजानं पब्बज्जं अनुजानापेत्वा हिमवन्तपदेसं गन्त्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कल्याणधम्मजातकवण्णना पठमा.

[१७२] २. दद्दरजातकवण्णना

को नु सद्देन महताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि काले बहू बहुस्सुता भिक्खू मनोसिलातले नदमाना तरुणसीहा विय आकासगङ्गं ओतारेन्ता विय सङ्घमज्झे सरभाणं भणन्ति. कोकालिको तेसु सरभाणं भणन्तेसु अत्तनो तुच्छभावं अजानित्वाव ‘‘अहम्पि सरभाणं भणिस्सामी’’ति भिक्खूनं अन्तरं पविसित्वा ‘‘अम्हाकं सरभाणं न पापेन्ति. सचे अम्हाकम्पि पापेय्युं, मयम्पि भणेय्यामा’’ति भिक्खुसङ्घस्स नामं अग्गहेत्वाव तत्थ तत्थ कथेन्तो आहिण्डति. तस्स सा कथा भिक्खुसङ्घे पाकटा जाता. भिक्खू ‘‘वीमंसिस्साम ताव न’’न्ति सञ्ञाय एवमाहंसु – ‘‘आवुसो कोकालिक, अज्ज सङ्घस्स सरभाणं भणाही’’ति. सो अत्तनो बलं अजानित्वाव ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ‘‘अज्ज सरभाणं भणिस्सामी’’ति अत्तनो सप्पायं यागुं पिवि, खज्जकं खादि, सप्पायेनेव सूपेन भुञ्जि.

सूरिये अत्थङ्गते धम्मस्सवनकाले घोसिते भिक्खुसङ्घो सन्निपति. सो कण्टकुरण्डकवण्णं कासावं निवासेत्वा कणिकारपुप्फवण्णं चीवरं पारुपित्वा सङ्घमज्झं पविसित्वा थेरे वन्दित्वा अलङ्कतरतनमण्डपे पञ्ञत्तवरधम्मासनं अभिरुहित्वा चित्रबीजनिं गहेत्वा ‘‘सरभाणं भणिस्सामी’’ति निसीदि, तावदेवस्स सरीरा सेदा मुच्चिंसु, सारज्जं ओक्कमि, पुब्बगाथाय पठमं पदं उदाहरित्वा अनन्तरं न पस्सि. सो कम्पमानो आसना ओरुय्ह लज्जितो सङ्घमज्झतो अपक्कम्म अत्तनो परिवेणं अगमासि. अञ्ञो बहुस्सुतो भिक्खु सरभाणं भणि. ततो पट्ठाय भिक्खू तस्स तुच्छभावं जानिंसु. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, पठमं कोकालिकस्स तुच्छभावो दुज्जानो, इदानि पनेस सयं नदित्वा पाकटो जातो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, कोकालिको इदानेव नदित्वा पाकटो जातो, पुब्बेपि नदित्वा पाकटो अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे सीहयोनियं निब्बत्तित्वा बहूनं सीहानं राजा अहोसि. सो अनेकसीहपरिवारो रजतगुहायं वासं कप्पेसि. तस्स अविदूरे एकिस्साय गुहाय एको सिङ्गालोपि वसति. अथेकदिवसं देवे वस्सित्वा विगते सब्बे सीहा सीहराजस्सेव गुहद्वारे सन्निपतित्वा सीहनादं नदन्ता सीहकीळं कीळिंसु. तेसं एवं नदित्वा कीळनकाले सोपि सिङ्गालो नदति. सीहा तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘अयं सिङ्गालो अम्हेहि सद्धिं नदती’’ति लज्जिता तुण्ही अहेसुं. तेसं तुण्हीभूतकाले बोधिसत्तस्स पुत्तो सीहपोतको ‘‘तात, इमे सीहा नदित्वा सीहकीळं कीळन्ता एतस्स सद्दं सुत्वा लज्जाय तुण्ही जाता, को नामेस अत्तनो सद्देन अत्तानं जानापेती’’ति पितरं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –

४३. ‘‘को नु सद्देन महता, अभिनादेति दद्दरं;

तं सीहा नप्पटिनदन्ति, को नामेसो मिगाधिभू’’ति.

तत्थ अभिनादेति दद्दरन्ति दद्दरं रजतपब्बतं एकनादं करोति. मिगाधिभूति पितरं आलपति. अयञ्हेत्थ अत्थो – मिगाधिभू मिगजेट्ठक सीहराज पुच्छामि तं ‘‘को नामेसो’’ति.

अथस्स वचनं सुत्वा पिता दुतियं गाथमाह –

४४. ‘‘अधमो मिगजातानं, सिङ्गालो तात वस्सति;

जातिमस्स जिगुच्छन्ता, तुण्ही सीहा समच्चरे’’ति.

तत्थ समच्चरेति सन्ति उपसग्गमत्तं, अच्चन्तीति अत्थो, तुण्ही हुत्वा निसीदन्तीति वुत्तं होति. पोत्थकेसु पन ‘‘समच्छरे’’ति लिखन्ति.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, कोकालिको इदानेव अत्तनो नादेन अत्तानं पाकटं करोति, पुब्बेपि अकासियेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो कोकालिको अहोसि, सीहपोतको राहुलो, सीहराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

दद्दरजातकवण्णना दुतिया.

[१७३] ३. मक्कटजातकवण्णना

तातमाणवको एसोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु पकिण्णकनिपाते उद्दालकजातके (जा. १.१४.६२ आदयो) आविभविस्सति. तदा पन सत्था ‘‘भिक्खवे, नायं भिक्खु इदानेव कुहको, पुब्बेपि मक्कटो हुत्वा अग्गिस्स कारणा कोहञ्ञं अकासियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं कासिगामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सिप्पं उग्गण्हित्वा घरावासं सण्ठपेसि. अथस्स ब्राह्मणी एकं पुत्तं विजायित्वा पुत्तस्स आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले कालमकासि. बोधिसत्तो तस्सा पेतकिच्चं कत्वा ‘‘किं मे दानि घरावासेन, पुत्तं गहेत्वा पब्बजिस्सामी’’ति अस्सुमुखं ञातिमित्तवग्गं पहाय पुत्तं आदाय हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तत्थ वनमूलफलाहारो वासं कप्पेसि. सो एकदिवसं वस्सानकाले देवे वस्सन्ते सारदारूनि अग्गिं जालेत्वा विसिब्बन्तो फलकत्थरे निपज्जि, पुत्तोपिस्स तापसकुमारको पितु पादे सम्बाहन्तोव निसीदि.

अथेको वनमक्कटो सीतेन पीळियमानो तस्स पण्णसालाय तं अग्गिं दिस्वा ‘‘सचाहं एत्थ पविसिस्सामि, ‘मक्कटो मक्कटो’ति मं पोथेत्वा नीहरिस्सन्ति, अग्गिं विसिब्बेतुं न लभिस्सामि, अत्थि दानि मे उपायो, तापसवेसं गहेत्वा कोहञ्ञं कत्वा पविसिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एकस्स मततापसस्स वक्कलानि निवासेत्वा पच्छिञ्च अङ्कुसयट्ठिञ्च गहेत्वा पण्णसालद्वारे एकं तालरुक्खं निस्साय संकुटितो अट्ठासि. तापसकुमारको तं दिस्वा मक्कटभावं अजानन्तो ‘‘एको महल्लकतापसो सीतेन पीळितो अग्गिं विसिब्बेतुं आगतो भविस्सती’’ति पितु तापसस्स कथेत्वा ‘‘एतं पण्णसालं पवेसेत्वा विसिब्बापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पितरं आलपन्तो पठमं गाथमाह –

४५. ‘‘तात माणवको एसो, तालमूलं अपस्सितो;

अगारकञ्चिदं अत्थि, हन्द देमस्सगारक’’न्ति.

तत्थ माणवकोति सत्ताधिवचनं. तेन ‘‘तात, एसो एको माणवको सत्तो एको तापसो’’ति दीपेति. तालमूलं अपस्सितोति तालक्खन्धं निस्साय ठितो. अगारकञ्चिदं अत्थीति इदञ्च अम्हाकं पब्बजितागारं अत्थि, पण्णसालं सन्धाय वदति. हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो. देमस्सगारकन्ति एतस्स एकमन्ते वसनत्थाय अगारकं देम.

बोधिसत्तो पुत्तस्स वचनं सुत्वा उट्ठाय पण्णसालद्वारे ठत्वा ओलोकेन्तो तस्स मक्कटभावं ञत्वा ‘‘तात, मनुस्सानं नाम न एवरूपं मुखं होति, मक्कटो एस, नयिध पक्कोसितब्बो’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –

४६. ‘‘मा खो त्वं तात पक्कोसि, दूसेय्य नो अगारकं;

नेतादिसं मुखं होति, ब्राह्मणस्स सुसीलिनो’’ति.

तत्थ दूसेय्य नो अगारकन्ति अयञ्हि इध पविट्ठो समानो इमं किच्छेन कतं पण्णसालं अग्गिना वा झापेन्तो उच्चारादीनि वा करोन्तो दूसेय्य. नेतादिसन्ति ‘‘एतादिसं ब्राह्मणस्स सुसीलिनो मुखं न होति, मक्कटो एसो’’ति वत्वा बोधिसत्तो एकं उम्मुकं गहेत्वा ‘‘किं एत्थ तिट्ठसी’’ति खिपित्वा तं पलापेसि. मक्कटो वक्कलानि छड्डेत्वा रुक्खं अभिरुहित्वा वनसण्डं पाविसि. बोधिसत्तो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मक्कटो अयं कुहकभिक्खु अहोसि, तापसकुमारो राहुलो, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मक्कटजातकवण्णना ततिया.

[१७४] ४. दुब्भियमक्कटजातकण्णना

अदम्ह ते वारि पहूतरूपन्ति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तं आरब्भ कथेसि. एकदिवसञ्हि धम्मसभायं भिक्खू देवदत्तस्स अकतञ्ञुमित्तदुब्भिभावं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘न, भिक्खवे, देवदत्तो इदानेव अकतञ्ञू मित्तदुब्भी, पुब्बेपि एवरूपो अहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं कासिगामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो घरावासं सण्ठपेसि. तस्मिं पन समये कासिरट्ठे वत्तनिमहामग्गे एको गम्भीरो उदपानो होति अनोतरणीयो तिरच्छानानं, मग्गप्पटिपन्ना पुञ्ञत्थिका मनुस्सा दीघरज्जुकेन वारकेन उदकं उस्सिञ्चित्वा एकिस्सा दोणिया पूरेत्वा तिरच्छानानं पानीयं देन्ति. तस्स सामन्ततो महन्तं अरञ्ञं, तत्थ बहू मक्कटा वसन्ति. अथ तस्मिं मग्गे द्वे तीणि दिवसानि मनुस्ससञ्चारो पच्छिज्जि, तिरच्छाना पानीयं न लभिंसु. एको मक्कटो पिपासातुरो हुत्वा पानीयं परियेसन्तो उदपानस्स सन्तिके विचरति. बोधिसत्तो केनचिदेव करणीयेन तं मग्गं पटिपज्जित्वा तत्थ गच्छन्तो पानीयं उत्तारेत्वा पिवित्वा हत्थपादे धोवित्वा ठितो तं मक्कटं अद्दस. अथस्स पिपासितभावं ञत्वा पानीयं उस्सिञ्चित्वा दोणियं आकिरित्वा अदासि, दत्वा च पन ‘‘विस्समिस्सामी’’ति एकस्मिं रुक्खमूले निपज्जि. मक्कटो पानीयं पिवित्वा अविदूरे निसीदित्वा मुखमक्कटिकं करोन्तो बोधिसत्तं भिंसापेसि. बोधिसत्तो तस्स तं किरियं दिस्वा ‘‘अरे दुट्ठमक्कट, अहं तव पिपासितस्स किलन्तस्स बहुं पानीयं अदासिं, इदानि त्वं मय्हं मुखमक्कटिकं करोसि, अहो पापजनस्स नाम कतो उपकारो निरत्थको’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –

४७. ‘‘अदम्ह ते वारि पहूतरूपं, घम्माभितत्तस्स पिपासितस्स;

सो दानि पित्वान किरिङ्करोसि, असङ्गमो पापजनेन सेय्यो’’ति.

तत्थ सो दानि पित्वान किरिङ्करोसीति सो इदानि त्वं मया दिन्नपानीयं पिवित्वा मुखमक्कटिकं करोन्तो ‘‘किरि किरी’’ति सद्दं करोसि. असङ्गमो पापजनेन सेय्योति पापजनेन सद्धिं सङ्गमो न सेय्यो, असङ्गमोव सेय्योति.

तं सुत्वा सो मित्तदुब्भी मक्कटो ‘‘त्वं ‘एत्तकेनवेतं निट्ठित’न्ति सञ्ञं करोसि, इदानि ते सीसे वच्चं पातेत्वा गमिस्सामी’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –

४८. ‘‘को ते सुतो वा दिट्ठो वा, सीलवा नाम मक्कटो;

इदानि खो तं ओहच्छं, एसा अस्माक धम्मता’’ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – भो ब्राह्मण, ‘‘मक्कटो कतगुणजाननको आचारसम्पन्नो सीलवा नाम अत्थी’’ति कहं तया सुतो वा दिट्ठो वा, इदानि खो अहं तं ओहच्छं वच्चं ते सीसे कत्वा पक्कमिस्सामि, अस्माकञ्हि मक्कटानं नाम एसा धम्मता अयं जातिसभावो, यदिदं उपकारकस्स सीसे वच्चं कातब्बन्ति.

तं सुत्वा बोधिसत्तो उट्ठाय गन्तुं आरभि. मक्कटो तङ्खणञ्ञेव उप्पतित्वा साखायं निसीदित्वा ओलम्बकं ओतरन्तो विय तस्स सीसे वच्चं पातेत्वा विरवन्तो वनसण्डं पाविसि. बोधिसत्तो न्हत्वा अगमासि.

सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो, पुब्बेपि मया कतगुणं न जानासियेवा’’ति वत्वा इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मक्कटो देवदत्तो अहोसि, ब्राह्मणो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

दुब्भियमक्कटजातकवण्णना चतुत्था.

[१७५] ५. आदिच्चुपट्ठानजातकवण्णना

सब्बेसु किर भूतेसूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा कथितसदिसमेव.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा महापरिवारो गणसत्था हुत्वा हिमवन्ते वासं कप्पेसि. सो तत्थ चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय पब्बता ओरुय्ह पच्चन्ते एकं गामं निस्साय पण्णसालायं वासं उपगञ्छि. अथेको लोलमक्कटो इसिगणे भिक्खाचारं गते अस्समपदं आगन्त्वा पण्णसाला उत्तिण्णा करोति, पानीयघटेसु उदकं छड्डेति, कुण्डिकं भिन्दति, अग्गिसालायं वच्चं करोति. तापसा वस्सं वसित्वा ‘‘इदानि हिमवन्तो पुप्फफलसमिद्धो रमणीयो, तत्थेव गमिस्सामा’’ति पच्चन्तगामवासिके आपुच्छिंसु. मनुस्सा ‘‘स्वे, भन्ते, मयं भिक्खं गहेत्वा अस्समपदं आगमिस्साम, तं परिभुञ्जित्वाव गमिस्सथा’’ति वत्वा दुतियदिवसे पहूतं खादनीयभोजनीयं गहेत्वा तत्थ अगमंसु. तं दिस्वा सो मक्कटो चिन्तेसि – ‘‘कोहञ्ञं कत्वा मनुस्से आराधेत्वा मय्हम्पि खादनीयभोजनीयं आहरापेस्सामी’’ति. सो तापसचरणं चरन्तो विय सीलवा विय च हुत्वा तापसानं अविदूरे सूरियं नमस्समानो अट्ठासि. मनुस्सा तं दिस्वा ‘‘सीलवन्तानं सन्तिके वसन्ता सीलवन्ता होन्ती’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –

४९. ‘‘सब्बेसु किर भूतेसु, सन्ति सीलसमाहिता;

पस्स साखमिगं जम्मं, आदिच्चमुपतिट्ठती’’ति.

तत्थ सन्ति सीलसमाहिताति सीलेन समन्नागता संविज्जन्ति, सीलवन्ता च समाहिता च एकग्गचित्ता संविज्जन्तीतिपि अत्थो. जम्मन्ति लामकं. आदिच्चमुपतिट्ठतीति सूरियं नमस्समानो तिट्ठति.

एवं ते मनुस्से तस्स गुणं कथेन्ते दिस्वा बोधिसत्तो ‘‘तुम्हे इमस्स लोलमक्कटस्स सीलाचारं अजानित्वा अवत्थुस्मिंयेव पसन्ना’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –

५०. ‘‘नास्स सीलं विजानाथ, अनञ्ञाय पसंसथ;

अग्गिहुत्तञ्च उहन्नं, द्वे च भिन्ना कमण्डलू’’ति.

तत्थ अनञ्ञायाति अजानित्वा. उहन्नन्ति इमिना पापमक्कटेन ऊहदं. कमण्डलूति कुण्डिका. ‘‘द्वे च कुण्डिका तेन भिन्ना’’ति एवमस्स अगुणं कथेसि.

मनुस्सा मक्कटस्स कुहकभावं ञत्वा लेड्डुञ्च यट्ठिञ्च गहेत्वा पोथेत्वा पलापेत्वा इसिगणस्स भिक्खं अदंसु. इसयोपि हिमवन्तमेव गन्त्वा अपरिहीनज्झाना ब्रह्मलोकपरायणा अहेसुं.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मक्कटो अयं कुहको भिक्खु अहोसि, इसिगणो बुद्धपरिसा, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

आदिच्चुपट्ठानजातकवण्णना पञ्चमा.

[१७६] ६. कळायमुट्ठिजातकवण्णना

बालो वतायं दुमसाखगोचरोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलराजानं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये वस्सकाले कोसलरञ्ञो पच्चन्तो कुपि. तत्थ ठिता योधा द्वे तीणि युद्धानि कत्वा पच्चत्थिके अभिभवितुं असक्कोन्ता रञ्ञो सासनं पेसेसुं. राजा अकाले वस्सानेयेव निक्खमित्वा जेतवनसमीपे खन्धावारं बन्धित्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं अकाले निक्खन्तो, कन्दरपदरादयो उदकपूरा, दुग्गमो मग्गो, सत्थारं उपसङ्कमिस्सामि, सो मं ‘कहं गच्छसि, महाराजा’ति पुच्छिस्सति, अथाहं एतमत्थं आरोचेस्सामि, न खो पन मं सत्था सम्परायिकेनेवत्थेन अनुग्गण्हाति, दिट्ठधम्मिकेनापि अनुग्गण्हातियेव, तस्मिं सचे मे गमनेन अवुड्ढि भविस्सति, ‘अकालो, महाराजा’ति वक्खति. सचे पन वुड्डि भविस्सति, तुण्ही भविस्सती’’ति. सो जेतवनं पविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था ‘‘हन्द कुतो नु त्वं, महाराज, आगच्छसि दिवा दिवस्सा’’ति पुच्छि. ‘‘भन्ते, अहं पच्चन्तं वूपसमेतुं निक्खन्तो ‘तुम्हे वन्दित्वा गमिस्सामी’ति आगतोम्ही’’ति. सत्था ‘‘पुब्बेपि, महाराज, राजानो सेनाय अब्भुग्गच्छमानाय पण्डितानं कथं सुत्वा अकाले अब्भुग्गमनं नाम न गमिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको सब्बत्थकअमच्चो अहोसि. अथ रञ्ञो पच्चन्ते कुपिते पच्चन्तयोधा पण्णं पेसेसुं. राजा वस्सकाले निक्खमित्वा उय्याने खन्धावारं बन्धि, बोधिसत्तो रञ्ञो सन्तिके अट्ठासि. तस्मिं खणे अस्सानं कळाये सेदेत्वा आहरित्वा दोणियं पक्खिपिंसु. उय्याने मक्कटेसु एको मक्कटो रुक्खा ओतरित्वा ततो कळाये गहेत्वा मुखं पूरेत्वा हत्थेहिपि गहेत्वा उप्पतित्वा रुक्खे निसीदित्वा खादितुं आरभि, अथस्स खादमानस्स हत्थको एको कळायो भूमियं पति. सो मुखेन च हत्थेहि च गहिते सब्बे कळाये छड्डेत्वा रुक्खा ओरुय्ह तमेव कळायं ओलोकेन्तो तं कळायं अदिस्वाव पुन रुक्खं अभिरुहित्वा अड्डे सहस्सपराजितो विय सोचमानो दुम्मुखो रुक्खसाखायं निसीदि. राजा मक्कटस्स किरियं दिस्वा बोधिसत्तं आमन्तेत्वा ‘‘पस्सथ, किं नामेतं मक्कटेन कत’’न्ति पुच्छि. बोधिसत्तो ‘‘महाराज, बहुं अनवलोकेत्वा अप्पं ओलोकेत्वा दुब्बुद्धिनो बाला एवरूपं करोन्तियेवा’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –

५१. ‘‘बालो वतायं दुमसाखगोचरो, पञ्ञा जनिन्द नयिमस्स विज्जति;

कळायमुट्ठिं अवकिरिय केवलं, एकं कळायं पतितं गवेसती’’ति.

तत्थ दुमसाखगोचरोति मक्कटो. सो हि दुमसाखासु गोचरं गण्हाति, साव अस्स गोचरो सञ्चरणभूमिभूता, तस्मा ‘‘दुमसाखगोचरो’’ति वुच्चति. जनिन्दाति राजानं आलपति. राजा हि परमिस्सरभावेन जनस्स इन्दोति जनिन्दो. कळायमुट्ठिन्ति चणकमुट्ठिं. ‘‘काळराजमासमुट्ठि’’न्तिपि वदन्तियेव. अवकिरियाति अवकिरित्वा. केवलन्ति सब्बं. गवेसतीति भूमियं पतितं एकमेव परियेसति.

एवं वत्वा पुन बोधिसत्तो तं उपसङ्कमित्वा राजानं आमन्तेत्वा दुतियं गाथमाह –

५२. ‘‘एवमेव मयं राज, ये चञ्ञे अतिलोभिनो;

अप्पेन बहुं जिय्याम, कळायेनेव वानरो’’ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – महाराज, एवमेव मयञ्च ये चञ्ञे लोभाभिभूता जना सब्बेपि अप्पेन बहुं जिय्याम. मयञ्हि एतरहि अकाले वस्सानसमये मग्गं गच्छन्ता अप्पकस्स अत्थस्स कारणा बहुका अत्था परिहायाम. कळायेनेव वानरोति यथा अयं वानरो एकं कळायं परियेसमानो तेनेकेन कळायेन सब्बकळायेहि परिहीनो, एवं मयम्पि अकालेन कन्दरपदरादीसु पूरेसु गच्छमाना अप्पमत्तकं अत्थं परियेसमाना बहूहि हत्थिवाहनअस्सवाहनादीहि चेव बलकायेन च परिहायिस्साम. तस्मा अकाले गन्तुं न वट्टतीति रञ्ञो ओवादं अदासि.

राजा तस्स कथं सुत्वा ततो निवत्तित्वा बाराणसिमेव पाविसि. चोरापि ‘‘राजा किर चोरमद्दनं करिस्सामीति नगरा निक्खन्तो’’ति सुत्वा पच्चन्ततो पलायिंसु. पच्चुप्पन्नेपि चोरा ‘‘कोसलराजा किर निक्खन्तो’’ति सुत्वा पलायिंसु. राजा सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा उट्ठायासना वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा सावत्थिमेव पाविसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कळायमुट्ठिजातकवण्णना छट्ठा.

[१७७] ७. तिन्दुकजातकवण्णना

धनुहत्थकलापेहीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्ञापारमिं आरब्भ कथेसि. सत्था हि महाबोधिजातके (जा. २.१८.१२४ आदयो) विय उमङ्गजातके (जा. २.२२.५९० आदयो) विय च अत्तनो पञ्ञाय वण्णं वण्णितं सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव तथागतो पञ्ञवा, पुब्बेपि पञ्ञवा उपायकुसलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो वानरयोनियं निब्बत्तित्वा असीतिसहस्सवानरगणपरिवारो हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि. तस्सासन्ने एको पच्चन्तगामको कदाचि वसति, कदाचि उब्बसति. तस्स पन गामस्स मज्झे साखाविटपसम्पन्नो मधुरफलो एको तिन्दुकरुक्खो अत्थि, वानरगणो उब्बसितकाले आगन्त्वा तस्स फलानि खादति. अथापरस्मिं फलवारे सो गामो पुन आवासो अहोसि दळ्हपरिक्खित्तो द्वारयुत्तो, सोपि रुक्खो फलभारनमितसाखो अट्ठासि. वानरगणो चिन्तेसि – ‘‘मयं पुब्बे असुकगामे तिन्दुकफलानि खादाम, फलितो नु खो सो एतरहि रुक्खो, उदाहु नो, आवसितो सो गामो, उदाहु नो’’ति. एवञ्च पन चिन्तेत्वा ‘‘गच्छ इमं पवत्तिं जानाही’’ति एकं वानरं पेसेसि. सो गन्त्वा रुक्खस्स च फलितभावं गामस्स च गाळ्हवासभावं ञत्वा आगन्त्वा वानरानं आरोचेसि.

वानरा तस्स फलितभावं सुत्वा ‘‘मधुरानि तिन्दुकफलानि खादिस्सामा’’ति उस्साहजाता वानरिन्दस्स तमत्थं आरोचेसुं. वानरिन्दो ‘‘गामो आवासो अनावासो’’ति पुच्छि. ‘‘आवासो, देवा’’ति. ‘‘तेन हि न गन्तब्बं. मनुस्सा हि बहुमाया होन्ती’’ति. ‘‘देव, मनुस्सानं पटिसल्लानवेलाय अड्ढरत्तसमये खादिस्सामा’’ति बहू गन्त्वा वानरिन्दं सम्पटिच्छापेत्वा हिमवन्ता ओतरित्वा तस्स गामस्स अविदूरे मनुस्सानं पटिसल्लानकालं आगमयमाना महापासाणपिट्ठे सयित्वा मज्झिमयामे मनुस्सेसु निद्दं ओक्कमन्तेसु रुक्खं आरुय्ह फलानि खादिंसु. अथेको पुरिसो सरीरकिच्चेन गेहा निक्खमित्वा गाममज्झगतो वानरे दिस्वा मनुस्सानं आचिक्खि. बहू मनुस्सा धनुकलापं सन्नय्हित्वा नानावुधहत्था लेड्डुदण्डादीनि आदाय ‘‘पभाताय रत्तिया वानरे गण्हिस्सामा’’ति रुक्खं परिवारेत्वा अट्ठंसु. असीतिसहस्सवानरा मनुस्से दिस्वा मरणभयतज्जिता ‘‘नत्थि नो अञ्ञं पटिस्सरणं अञ्ञत्र वानरिन्देना’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा पठमं गाथमाहंसु –

५३. ‘‘धनुहत्थकलापेहि, नेत्तिंसवरधारिभि;

समन्ता परिकिण्णम्ह, कथं मोक्खो भविस्सती’’ति.

तत्थ धनुहत्थकलापेहीति धनुकलापहत्थेहि, धनूनि चेव सरकलापे च गहेत्वा ठितेहीति अत्थो. नेत्तिंसवरधारिभीति नेत्तिंसा वुच्चन्ति खग्गा, उत्तमखग्गधारीहीति अत्थो. परिकिण्णम्हाति परिवारितम्ह. कथन्ति केन नु खो उपायेन अम्हाकं मोक्खो भविस्सतीति.

तेसं कथं सुत्वा वानरिन्दो ‘‘मा भायित्थ, मनुस्सा नाम बहुकिच्चा, अज्जपि मज्झिमयामो वत्तति, अपि नाम तेसं ‘अम्हे मारेस्सामा’ति परिवारितानं इमस्स किच्चस्स अन्तरायकरं अञ्ञं किच्चं उप्पज्जेय्या’’ति वानरे समस्सासेत्वा दुतियं गाथमाह –

५४. ‘‘अप्पेव बहुकिच्चानं, अत्थो जायेथ कोचि नं;

अत्थि रुक्खस्स अच्छिन्नं, खज्जथञ्ञेव तिन्दुक’’न्ति.

तत्थ नन्ति निपातमत्तं, अप्पेव बहुकिच्चानं मनुस्सानं अञ्ञो कोचि अत्थो उप्पज्जेय्याति अयमेवेत्थ अत्थो. अत्थि रुक्खस्स अच्छिन्नन्ति इमस्स रुक्खस्स फलानं आकड्ढनपरिकड्ढनवसेन अच्छिन्नं बहु ठानं अत्थि. खज्जथञ्ञेव तिन्दुकन्ति तिन्दुकफलं खज्जथञ्ञेव. तुम्हे हि यावतकेन वो अत्थो अत्थि, तत्तकं खादथ, अम्हाकं पहरणकालं जानिस्सामाति.

एवं महासत्तो कपिगणं समस्सासेसि. एत्तकञ्हि अस्सासं अलभमाना सब्बेपि ते फलितेन हदयेन जीवितक्खयं पापुणेय्युं. महासत्तो पन एवं वानरगणं अस्सासेत्वा ‘‘सब्बे वानरे समानेथा’’ति आह. समानेन्ता तस्स भागिनेय्यं सेनकं नाम वानरं अदिस्वा ‘‘सेनको नागतो’’ति आरोचेसुं. ‘‘सचे सेनको नागतो, तुम्हे मा भायित्थ, इदानि वो सो सोत्थिं करिस्सती’’ति. सेनकोपि खो वानरगणस्स गमनकाले निद्दायित्वा पच्छा पबुद्धो कञ्चि अदिस्वा पदानुपदिको हुत्वा आगच्छन्तो मनुस्से दिस्वा ‘‘वानरगणस्स भयं उप्पन्न’’न्ति ञत्वा एकस्मिं परियन्ते गेहे अग्गिं जालेत्वा सुत्तं कन्तन्तिया महल्लकित्थिया सन्तिकं गन्त्वा खेत्तं गच्छन्तो गामदारको विय एकं उम्मुकं गहेत्वा उपरिवाते ठत्वा गामं पदीपेसि. मनुस्सा मक्कटे छड्डेत्वा अग्गिं निब्बापेतुं अगमंसु. वानरा पलायन्ता सेनकस्सत्थाय एकेकं फलं गहेत्वा पलायिंसु.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा भागिनेय्यो सेनको महानामो सक्को अहोसि, वानरगणो बुद्धपरिसा, वानरिन्दो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

तिन्दुकजातकवण्णना सत्तमा.

[१७८] ८. कच्छपजातकवण्णना

जनित्तं मे भवित्तं मेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अहिवातकरोगमुत्तं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर एकस्मिं कुले अहिवातकरोगो उप्पज्जि. मातापितरो पुत्तं आहंसु – ‘‘तात, मा इमस्मिं गेहे वस, भित्तिं भिन्दित्वा पलायित्वा यत्थ कत्थचि गन्त्वा जीवितं रक्ख, पच्छा आगन्त्वा इमस्मिं नाम ठाने महानिधानं अत्थि, तं उद्धरित्वा कुटुम्बं सण्ठपेत्वा सुखेन जीवेय्यासी’’ति. पुत्तो तेसं वचनं सम्पटिच्छित्वा भित्तिं भिन्दित्वा पलायित्वा अत्तनो रोगे वूपसन्ते आगन्त्वा महानिधानं उद्धरित्वा कुटुम्बं सण्ठपेत्वा घरावासं वसि. सो एकदिवसं सप्पितेलादीनि चेव वत्थच्छादनादीनि च गाहापेत्वा जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा निसीदि. सत्था तेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘तुम्हाकं गेहे अहिवातकरोगो उप्पन्नोति अस्सुम्ह, किन्ति कत्वा मुत्तोसी’’ति पुच्छि, सो तं पवत्तिं आचिक्खि. सत्था ‘‘पुब्बेपि खो, उपासक, भये उप्पन्ने अत्तनो वसनट्ठाने आलयं कत्वा अञ्ञत्थ अगता जीवितक्खयं पापुणिंसु, अनालयं पन कत्वा अञ्ञत्थ गता जीवितं लभिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिगामके कुम्भकारकुले निब्बत्तित्वा कुम्भकारकम्मं कत्वा पुत्तदारं पोसेसि. तदा पन बाराणसियं महानदिया सद्धिं एकाबद्धो महाजातस्सरो अहोसि. सो बहुउदककाले नदिया सद्धिं एकोदको होति, उदके मन्दीभूते विसुं होति. मच्छकच्छपा पन ‘‘इमस्मिं संवच्छरे सुवुट्ठिका भविस्सति, इमस्मिं संवच्छरे दुब्बुट्ठिका’’ति जानन्ति. अथ तस्मिं सरे निब्बत्तमच्छकच्छपा ‘‘इमस्मिं संवच्छरे दुब्बुट्ठिका भविस्सती’’ति ञत्वा उदकस्स एकाबद्धकालेयेव तम्हा सरा निक्खमित्वा नदिं अगमिंसु. एको पन कच्छपो ‘‘इदं मे जातट्ठानं वड्ढितट्ठानं, मातापितूहि वसितट्ठानं, न सक्कोमि इमं जहितु’’न्ति नदिं न अगमासि. अथ निदाघसमये तत्थ उदकं छिज्जि, सो कच्छपो बोधिसत्तस्स मत्तिकगहणट्ठाने भूमिं खणित्वा पाविसि. बोधिसत्तो ‘‘मत्तिकं गहेस्सामी’’ति तत्थ गन्त्वा महाकुद्दालेन भूमिं खणन्तो कच्छपस्स पिट्ठिं भिन्दित्वा मत्तिकपिण्डं विय कुद्दालेनेव नं उद्धरित्वा थले पातेसि. सो वेदनाप्पत्तो हुत्वा ‘‘वसनट्ठाने आलयं जहितुं असक्कोन्तो एवं विनासं पापुणि’’न्ति वत्वा परिदेवमानो इमा गाथा अवोच –

५५. ‘‘जनित्तं मे भवित्तं मे, इति पङ्के अवस्सयिं;

तं मं पङ्को अज्झभवि, यथा दुब्बलकं तथा;

तं तं वदामि भग्गव, सुणोहि वचनं मम.

५६. ‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, सुखं यत्राधिगच्छति;

तं जनित्तं भवित्तञ्च, पुरिसस्स पजानतो;

यम्हि जीवे तम्हि गच्छे, न निकेतहतो सिया’’ति.

तत्थ जनित्तं मे भवित्तं मेति इदं मम जातट्ठानं, इदं मम वड्ढितट्ठानं. इति पङ्के अवस्सयिन्ति इमिना कारणेनाहं इमस्मिं कद्दमे अवस्सयिं निपज्जिं, वासं कप्पेसिन्ति अत्थो. अज्झभवीति अधिअभवि विनासं पापेसि. भग्गवाति कुम्भकारं आलपति. कुम्भकारानञ्हि नामगोत्तपञ्ञत्ति एसा, यदिदं भग्गवाति. सुखन्ति कायिकचेतसिकस्सादं. तं जनित्तं भवित्तञ्चाति तं जातट्ठानञ्च वड्ढितट्ठानञ्च. ‘‘जानित्तं भावित्त’’न्ति दीघवसेनपि पाठो, सोयेवत्थो. पजानतोति अत्थानत्थं कारणाकारणं जानन्तस्स. न निकेतहतो सियाति निकेते आलयं कत्वा अञ्ञत्थ अगन्त्वा निकेतेन हतो, एवरूपं मरणदुक्खं पापितो न भवेय्याति.

एवं सो बोधिसत्तेन सद्धिं कथेन्तो कालमकासि. बोधिसत्तो तं गहेत्वा सकलगामवासिनो सन्निपातापेत्वा ते मनुस्से ओवदन्तो एवमाह – ‘‘पस्सथ इमं कच्छपं, अयं अञ्ञेसं मच्छकच्छपानं महानदिं गमनकाले अत्तनो वसनट्ठाने आलयं छिन्दितुं असक्कोन्तो तेहि सद्धिं अगन्त्वा मम मत्तिकगहणट्ठानं पविसित्वा निपज्जि. अथस्साहं मत्तिकं गण्हन्तो महाकुद्दालेन पिट्ठिं भिन्दित्वा मत्तिकपिण्डं विय नं थले पातेसिं, अयं अत्तना कतकम्मं सरित्वा द्वीहि गाथाहि परिदेवित्वा कालमकासि. एवमेस अत्तनो वसनट्ठाने आलयं कत्वा मरणं पत्तो, तुम्हेपि मा इमिना कच्छपेन सदिसा अहुवत्थ, इतो पट्ठाय ‘मय्हं रूपं मय्हं सद्दो मय्हं गन्धो मय्हं रसो मय्हं फोट्ठब्बो मय्हं पुत्तो मय्हं धीता मय्हं दासदासिपरिच्छेदो मय्हं हिरञ्ञसुवण्ण’न्ति तण्हावसेन उपभोगवसेन मा गण्हित्थ, एककोवेस सत्तो तीसु भवेसु परिवत्तती’’ति. एवं बुद्धलीलाय महाजनस्स ओवादमदासि, सो ओवादो सकलजम्बुदीपं पत्थरित्वा सट्ठिमत्तानि वस्ससहस्सानि अट्ठासि. महाजनो बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा आयुपरियोसाने सग्गपुरं पूरेसि, बोधिसत्तोपि तथेव पुञ्ञानि कत्वा सग्गपुरं पूरेसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो कुलपुत्तो सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. ‘‘तदा कच्छपो आनन्दो अहोसि, कुम्भकारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कच्छपजातकवण्णना अट्ठमा.

[१७९] ९. सतधम्मजातकवण्णना

तञ्च अप्पन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकवीसतिविधं अनेसनं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि काले बहू भिक्खू वेज्जकम्मेन दूतकम्मेन पहिणकम्मेन जङ्घपेसनिकेन पिण्डपटिपिण्डेनाति एवरूपाय एकवीसतिविधाय अनेसनाय जीविकं कप्पेसुं. सा साकेतजातके (जा. १.२.१७३-१७४) आविभविस्सति. सत्था तेसं तथा जीविककप्पनभावं ञत्वा ‘‘एतरहि खो बहू भिक्खू अनेसनाय जीविकं कप्पेन्ति, ते पन एवं जीविकं कप्पेत्वा यक्खत्तभावा पेतत्तभावा न मुच्चिस्सन्ति, धुरगोणा हुत्वाव निब्बत्तिस्सन्ति, निरये पटिसन्धिं गण्हिस्सन्ति, एतेसं हितत्थाय सुखत्थाय अत्तज्झासयं सकपटिभानं एकं धम्मदेसनं कथेतुं वट्टती’’ति भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ‘‘न, भिक्खवे, एकवीसतिविधाय अनेसनाय पच्चया उप्पादेतब्बा. अनेसनाय हि उप्पन्नो पिण्डपातो आदित्तलोहगुळसदिसो हलाहलविसूपमो. अनेसना हि नामेसा बुद्धपच्चेकबुद्धसावकेहि गरहितब्बा पटिकुट्ठा. अनेसनाय उप्पन्नं पिण्डपातं भुञ्जन्तस्स हि हासो वा सोमनस्सं वा नत्थि. एवं उप्पन्नो हि पिण्डपातो मम सासने चण्डालस्स उच्छिट्ठभोजनसदिसो, तस्स परिभोगो सतधम्ममाणवस्स चण्डालुच्छिट्ठभत्तपरिभोगो विय होती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो चण्डालयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो केनचिदेव करणीयेन पाथेय्यतण्डुले च भत्तपुटञ्च गहेत्वा मग्गं पटिपज्जि. तस्मिञ्हि काले बाराणसियं एको माणवो अत्थि सतधम्मो नाम उदिच्चब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तो. सोपि केनचिदेव करणीयेन तण्डुले च भत्तपुटञ्च अगहेत्वाव मग्गं पटिपज्जि, ते उभोपि महामग्गे समागच्छिंसु. माणवो बोधिसत्तं ‘‘किंजातिकोसी’’ति पुच्छि. सो ‘‘अहं चण्डालो’’ति वत्वा ‘‘त्वं किंजातिकोसी’’ति माणवं पुच्छि. ‘‘उदिच्चब्राह्मणो अह’’न्ति. ‘‘साधु गच्छामा’’ति ते उभोपि मग्गं अगमंसु. बोधिसत्तो पातरासवेलाय उदकफासुकट्ठाने निसीदित्वा हत्थे धोवित्वा भत्तपुटं मोचेत्वा ‘‘माणव, भत्तं भुञ्जाही’’ति आह. ‘‘नत्थि, अरे चण्डाल, मम भत्तेन अत्थो’’ति. बोधिसत्तो ‘‘साधू’’ति पुटकभत्तं उच्छिट्ठं अकत्वाव अत्तनो यापनमत्तं अञ्ञस्मिं पण्णे पक्खिपित्वा पुटकभत्तं बन्धित्वा एकमन्ते ठपेत्वा भुञ्जित्वा पानीयं पिवित्वा धोतहत्थपादो तण्डुले च सेसभत्तञ्च आदाय ‘‘गच्छाम, माणवा’’ति मग्गं पटिपज्जि.

ते सकलदिवसं गन्त्वा सायं उभोपि एकस्मिं उदकफासुकट्ठाने न्हत्वा पच्चुत्तरिंसु. बोधिसत्तो फासुकट्ठाने निसीदित्वा भत्तपुटं मोचेत्वा माणवं अनापुच्छित्वा भुञ्जितुं आरभि. माणवो सकलदिवसं मग्गगमनेन किलन्तो छातज्झत्तो ‘‘सचे मे भत्तं दस्सति, भुञ्जिस्सामी’’ति ओलोकेन्तो अट्ठासि. इतरो किञ्चि अवत्वा भुञ्जतेव. माणवो चिन्तेसि – ‘‘अयं चण्डालो मय्हं अवत्वाव सब्बं भुञ्जति निप्पीळेत्वापि तं गहेत्वा उपरि उच्छिट्ठभत्तं छड्डेत्वा सेसं भुञ्जितुं वट्टती’’ति. सो तथा कत्वा उच्छिट्ठभत्तं भुञ्जि. अथस्स भुत्तमत्तस्सेव ‘‘मया अत्तनो जातिगोत्तकुलपदेसानं अननुच्छविकं कतं, चण्डालस्स नाम मे उच्छिट्ठभत्तं भुत्त’’न्ति बलवविप्पटिसारो उप्पज्जि, तावदेवस्स सलोहितं भत्तं मुखतो उग्गच्छि. सो ‘‘अप्पमत्तकस्स वत मे कारणा अननुच्छविकं कम्मं कत’’न्ति उप्पन्नबलवसोकताय परिदेवमानो पठमं गाथमाह –

५७. ‘‘तञ्च अप्पञ्च उच्छिट्ठं, तञ्च किच्छेन नो अदा;

सोहं ब्राह्मणजातिको, यं भुत्तं तम्पि उग्गत’’न्ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – यं मया भुत्तं, तं अप्पञ्च उच्छिट्ठञ्च, तञ्च सो चण्डालो न अत्तनो रुचिया मं अदासि, अथ खो निप्पीळियमानो किच्छेन कसिरेन अदासि, सोहं परिसुद्धब्राह्मणजातिको, तेनेव मे यं भुत्तं, तम्पि सद्धिं लोहितेन उग्गतन्ति.

एवं माणवो परिदेवित्वा ‘‘किं दानि मे एवरूपं अननुच्छविकं कम्मं कत्वा जीवितेना’’ति अरञ्ञं पविसित्वा कस्सचि अत्तानं अदस्सेत्वाव अनाथमरणं पत्तो.

सत्था इमं अतीतं दस्सेत्वा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, सतधम्ममाणवस्स तं चण्डालुच्छिट्ठकं भुञ्जित्वा अत्तनो अयुत्तभोजनस्स भुत्तत्ता नेव हासो, न सोमनस्सं उप्पज्जि, एवमेव यो इमस्मिं सासने पब्बजितो अनेसनाय जीविकं कप्पेन्तो तथालद्धपच्चयं परिभुञ्जति, तस्स बुद्धपटिकुट्ठगरहितजीवितभावतो नेव हासो, न सोमनस्सं उप्पज्जती’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा दुतियं गाथमाह –

५८. ‘‘एवं धम्मं निरंकत्वा, यो अधम्मेन जीवति;

सतधम्मोव लाभेन, लद्धेनपि न नन्दती’’ति.

तत्थ धम्मन्ति आजीवपारिसुद्धिसीलधम्मं. निरंकत्वाति नीहरित्वा छड्डेत्वा. अधम्मेनाति एकवीसतिया अनेसनसङ्खातेन मिच्छाजीवेन. सतधम्मोति तस्स नामं, ‘‘सन्तधम्मो’’तिपि पाठो. न नन्दतीति यथा सतधम्मो माणवो ‘‘चण्डालुच्छिट्ठकं मे लद्ध’’न्ति तेन लाभेन न नन्दति, एवं इमस्मिम्पि सासने पब्बजितो कुलपुत्तो अनेसनाय लद्धलाभं परिभुञ्जन्तो न नन्दति न तुस्सति, ‘‘बुद्धगरहितजीविकाय जीवामी’’ति दोमनस्सप्पत्तो होति. तस्मा अनेसनाय जीविकं कप्पेन्तस्स सतधम्ममाणवस्सेव अरञ्ञं पविसित्वा अनाथमरणं मरितुं वरन्ति.

एवं सत्था इमं धम्मदेसनं देसेत्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू भिक्खू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु. ‘‘तदा माणवो आनन्दो अहोसि, अहमेव चण्डालपुत्तो अहोसि’’न्ति.

सतधम्मजातकवण्णना नवमा.

[१८०] १०. दुद्ददजातकवण्णना

दुद्ददं ददमानानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो गणदानं आरब्भ कथेसि. सावत्थियं किर द्वे सहायका कुटुम्बियपुत्ता छन्दकं संहरित्वा सब्बपरिक्खारदानं सज्जेत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा सत्तमे दिवसे सब्बपरिक्खारे अदंसु. तेसु गणजेट्ठको सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा ‘‘भन्ते, इमस्मिं दाने बहुदायकापि अत्थि अप्पदायकापि, तेसं सब्बेसम्पि ‘इदं दानं महप्फलं होतू’’’ति दानं निय्यादेसि. सत्था ‘‘तुम्हेहि खो उपासका बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं दत्वा एवं निय्यादेन्तेहि महाकम्मं कतं, पोराणकपण्डितापि दानं दत्वा एवमेव निय्यादिंसू’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा घरावासं पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा गणसत्था हुत्वा हिमवन्तपदेसे चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदचारिकं चरमानो बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे द्वारगामे सपरिवारो भिक्खाय चरि. मनुस्सा भिक्खं अदंसु. पुनदिवसे बाराणसियं चरि, मनुस्सा सम्पियायमाना भिक्खं दत्वा गणबन्धनेन छन्दकं संहरित्वा दानं सज्जेत्वा इसिगणस्स महादानं पवत्तयिंसु. दानपरियोसाने गणजेट्ठको एवमेव वत्वा इमिनाव नियामेन दानं निय्यादेसि. बोधिसत्तो ‘‘आवुसो, चित्तप्पसादे सति अप्पकं नाम दानं नत्थी’’ति वत्वा अनुमोदनं करोन्तो इमा गाथा अवोच –

५९. ‘‘दुद्ददं ददमानानं, दुक्करं कम्म कुब्बतं;

असन्तो नानुकुब्बन्ति, सतं धम्मो दुरन्नयो.

६०. ‘‘तस्मा सतञ्च असतं, नाना होति इतो गति;

असन्तो निरयं यन्ति, सन्तो सग्गपरायणा’’ति.

तत्थ दुद्ददन्ति दानं नाम लोभदोसवसिकेहि अपण्डितेहि दातुं न सक्का, तस्मा ‘‘दुद्दद’’न्ति वुच्चति. तं ददमानानं. दुक्करं कम्म कुब्बतन्ति तदेव दानकम्मं सब्बेहि कातुं न सक्काति दुक्करं. तं कुरुमानानं. असन्तोति अपण्डिता बाला. नानुकुब्बन्तीति तं कम्मं नानुकरोन्ति. सतं धम्मोति पण्डितानं सभावो. दानं सन्धायेतं वुत्तं. दुरन्नयोति फलसम्बन्धवसेन दुज्जानो, एवरूपस्स दानस्स एवरूपो फलविपाको होतीति दुरनुबोधो. अपिच दुरन्नयोति दुरधिगमो, अपण्डितेहि दानं दत्वा दानफलं नाम लद्धुं न सक्कातिपि अत्थो. नाना होति इतो गतीति इतो चवित्वा परलोकं गच्छन्तानं पटिसन्धिग्गहणं नाना होति. असन्तो निरयं यन्तीति अपण्डिता दुस्सीला दानं अदत्वा सीलं अरक्खित्वा निरयं गच्छन्ति. सन्तो सग्गपरायणाति पण्डिता पन दानं दत्वा सीलं रक्खित्वा उपोसथकम्मं करित्वा तीणि सुचरितानि पूरेत्वा सग्गपरायणा होन्ति, महन्तं सग्गसुखसम्पत्तिं अनुभवन्तीति.

एवं बोधिसत्तो अनुमोदनं कत्वा चत्तारो वस्सिके मासे तत्थेव वसित्वा वस्सातिक्कमे हिमवन्तं गन्त्वा झानं निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा इसिगणो बुद्धपरिसा अहोसि, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

दुद्ददजातकवण्णना दसमा.

कल्याणवग्गो ततियो.

तस्सुद्दानं –

कल्याणधम्मं दद्दरं, मक्कटि दुब्भिमक्कटं;

आदिच्चुपट्ठानञ्चेव, कळायमुट्ठि तिन्दुकं;

कच्छपं सतधम्मञ्च, दुद्ददन्ति च ते दस.