२. सन्थववग्गो
[१६१] १. इन्दसमानगोत्तजातकवण्णना
न सन्थवं कापुरिसेन कयिराति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचजातिकं आरब्भ कथेसि. तस्स वत्थु नवकनिपाते गिज्झजातके (जा. १.९.१ आदयो) आविभविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं ‘‘पुब्बेपि त्वं, भिक्खु, दुब्बचताय पण्डितानं वचनं अकत्वा मत्तहत्थिपादेहि सञ्चुण्णितो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वुड्ढिप्पत्तो घरावासं पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्चन्नं इसिसतानं गणसत्था हुत्वा हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि. तदा तेसु तापसेसु इन्दसमानगोत्तो नामेको तापसो अहोसि दुब्बचो अनोवादको. सो एकं हत्थिपोतकं पोसेसि. बोधिसत्तो सुत्वा तं पक्कोसित्वा ‘‘सच्चं किर त्वं हत्थिपोतकं पोसेसी’’ति पुच्छि. ‘‘सच्चं, आचरिय, मतमातिकं एकं हत्थिपोतकं पोसेमी’’ति. ‘‘हत्थिनो नाम वुड्ढिप्पत्ता पोसकेयेव मारेन्ति, मा तं पोसेही’’ति. ‘‘तेन विना वत्तितुं न सक्कोमि आचरिया’’ति. ‘‘तेन हि पञ्ञायिस्ससी’’ति. सो तेन पोसियमानो अपरभागे महासरीरो अहोसि.
अथेकस्मिं काले ते इसयो वनमूलफलाफलत्थाय दूरं गन्त्वा तत्थेव कतिपाहं वसिंसु. हत्थीपि अग्गदक्खिणवाते पभिन्नमदो हुत्वा तस्स पण्णसालं विद्धंसेत्वा पानीयघटं भिन्दित्वा पासाणफलकं खिपित्वा आलम्बनफलकं लुञ्चित्वा ‘‘तं तापसं मारेत्वाव गमिस्सामी’’ति एकं गहनट्ठानं पविसित्वा तस्स आगमनमग्गं ओलोकेन्तो अट्ठासि. इन्दसमानगोत्तो तस्स गोचरं गहेत्वा सब्बेसं पुरतोव आगच्छन्तो तं दिस्वा पकतिसञ्ञायेवस्स सन्तिकं अगमासि. अथ नं सो हत्थी गहनट्ठाना निक्खमित्वा सोण्डाय परामसित्वा भूमियं पातेत्वा सीसं पादेन अक्कमित्वा जीवितक्खयं पापेत्वा मद्दित्वा कोञ्चनादं कत्वा अरञ्ञं पाविसि. सेसतापसा तं पवत्तिं बोधिसत्तस्स आरोचेसुं. बोधिसत्तो ‘‘कापुरिसेहि नाम सद्धिं संसग्गो न कातब्बो’’ति वत्वा इमा गाथा आह –
२१. ‘‘न सन्थवं कापुरिसेन कयिरा, अरियो अनरियेन पजानमत्थं;
चिरानुवुत्थोपि करोति पापं, गजो यथा इन्दसमानगोत्तं.
२२. ‘‘यं त्वेव जञ्ञा सदिसो ममन्ति, सीलेन पञ्ञाय सुतेन चापि;
तेनेव मेत्तिं कयिराथ सद्धिं, सुखो हवे सप्पुरिसेन सङ्गमो’’ति.
तत्थ न सन्थवं कापुरिसेन कयिराति कुच्छितेन कोधपुरिसेन सद्धिं तण्हासन्थवं वा मित्तसन्थवं वा न कयिराथ. अरियो अनरियेन पजानमत्थन्ति अरियोति चत्तारो अरिया आचारअरियो लिङ्गअरियो दस्सनअरियो पटिवेधअरियोति. तेसु आचारअरियो इध अधिप्पेतो. सो पजानमत्थं अत्थं पजानन्तो अत्थानत्थकुसलो आचारे ठितो अरियपुग्गलो अनरियेन निल्लज्जेन दुस्सीलेन सद्धिं सन्थवं न करेय्याति अत्थो. किं कारणा? चिरानुवुत्थोपि करोति पापन्ति, यस्मा अनरियो चिरं एकतो अनुवुत्थोपि तं एकतो निवासं अगणेत्वा करोति पापं लामककम्मं करोतियेव. यथा किं? गजो यथा इन्दसमानगोत्तन्ति, यथा सो गजो इन्दसमानगोत्तं मारेन्तो पापं अकासीति अत्थो. यं त्वेव जञ्ञा सदिसो ममन्तिआदीसु यं त्वेव पुग्गलं ‘‘अयं मम सीलादीहि सदिसो’’ति जानेय्य, तेनेव सद्धिं मेत्तिं कयिराथ, सप्पुरिसेन सद्धिं समागमो सुखावहोति.
एवं बोधिसत्तो ‘‘अनोवादकेन नाम न भवितब्बं, सुसिक्खितेन भवितुं वट्टती’’ति इसिगणं ओवदित्वा इन्दसमानगोत्तस्स सरीरकिच्चं कारेत्वा ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा इन्दसमानगोत्तो अयं दुब्बचो अहोसि, गणसत्था पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
इन्दसमानगोत्तजातकवण्णना पठमा.
[१६२] २. सन्थवजातकवण्णना
न सन्थवस्मा परमत्थि पापियोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अग्गिजुहनं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा नङ्गुट्ठजातके (जा. १.१.१४४ आदयो) कथितसदिसमेव. भिक्खू ते अग्गिं जुहन्ते दिस्वा ‘‘भन्ते, जटिला नानप्पकारं मिच्छातपं करोन्ति, अत्थि नु खो एत्थ वुड्ढी’’ति भगवन्तं पुच्छिंसु. ‘‘न, भिक्खवे, एत्थकाचि वुड्ढि नाम अत्थि, पोराणकपण्डितापि अग्गिजुहने वुड्ढि अत्थीति सञ्ञाय चिरं अग्गिं जुहित्वा तस्मिं कम्मे अवुड्ढिमेव दिस्वा अग्गिं उदकेन निब्बापेत्वा साखादीहि पोथेत्वा पुन निवत्तित्वापि न ओलोकेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. मातापितरो तस्स जातग्गिं गहेत्वा तं सोळसवस्सुद्देसे ठितं आहंसु – ‘‘किं, तात, जातग्गिं गहेत्वा अरञ्ञे अग्गिं परिचरिस्ससि, उदाहु तयो वेदे उग्गण्हित्वा कुटुम्बं सण्ठपेत्वा घरावासं वसिस्ससी’’ति. सो ‘‘न मे घरावासेन अत्थो, अरञ्ञे अग्गिं परिचरित्वा ब्रह्मलोकपरायणो भविस्सामी’’ति जातग्गिं गहेत्वा मातापितरो वन्दित्वा अरञ्ञं पविसित्वा पण्णसालाय वासं कप्पेत्वा अग्गिं परिचरि. सो एकदिवसं निमन्तितट्ठानं गन्त्वा सप्पिना पायासं लभित्वा ‘‘इमं पायासं महाब्रह्मुनो यजिस्सामी’’ति तं पायासं आहरित्वा अग्गिं जालेत्वा ‘‘अग्गिं ताव भवन्तं सप्पियुत्तं पायासं पायेमी’’ति पायासं अग्गिम्हि पक्खिपि. बहुसिनेहे पायासे अग्गिम्हि पक्खित्तमत्तेयेव अग्गि जलित्वा पच्चुग्गताहि अच्चीहि पण्णसालं झापेसि. ब्राह्मणो भीततसितो पलायित्वा बहि ठत्वा ‘‘कापुरिसेहि नाम सन्थवो न कातब्बो, इदानि मे इमिना अग्गिना किच्छेन कता पण्णसाला झापिता’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
२३. ‘‘न सन्थवस्मा परमत्थि पापियो, यो सन्थवो कापुरिसेन होति;
सन्तप्पितो सप्पिना पायसेन, किच्छाकतं पण्णकुटिं अदय्ही’’ति.
तत्थ न सन्थवस्माति तण्हासन्थवापि च मित्तसन्थवापि चाति दुविधापि एतस्मा सन्थवा परं उत्तरि अञ्ञं पापतरं नत्थि, लामकतरं नाम नत्थीति अत्थो. यो सन्थवो कापुरिसेनाति यो पापकेन कापुरिसेन सद्धिं दुविधोपि सन्थवो, ततो पापतरं अञ्ञं नत्थि. कस्मा? सन्तप्पितो …पे…अदय्हीति, यस्मा सप्पिना च पायासेन च सन्तप्पितोपि अयं अग्गि मया किच्छेन कतं पण्णसालं झापेसीति अत्थो.
सो एवं वत्वा ‘‘न मे तया मित्तदुब्भिना अत्थो’’ति तं अग्गिं उदकेन निब्बापेत्वा साखाहि पोथेत्वा अन्तोहिमवन्तं पविसित्वा एकं साममिगिं सीहस्स च ब्यग्घस्स च दीपिनो च मुखं लेहन्तिं दिस्वा ‘‘सप्पुरिसेहि सद्धिं सन्थवा परं सेय्यो नाम नत्थी’’ति चिन्तेत्वा दुतियं गाथमाह –
२४. ‘‘न सन्थवस्मा परमत्थि सेय्यो, यो सन्थवो सप्पुरिसेन होति;
सीहस्स ब्यग्घस्स च दीपिनो च, सामा मुखं लेहति सन्थवेना’’ति.
तत्थ सामा मुखं लेहति सन्थवेनाति सामा नाम मिगी इमेसं तिण्णं जनानं सन्थवेन सिनेहेन मुखं लेहतीति.
एवं वत्वा बोधिसत्तो अन्तोहिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तेन समयेन तापसो अहमेव अहोसि’’न्ति.
सन्थवजातकवण्णना दुतिया.
[१६३] ३. सुसीमजातकवण्णना
काळा मिगा सेतदन्ता तवीमेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो छन्दकदानं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि कदाचि एकमेव कुलं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं देति, कदाचि अञ्ञतित्थियानं देति, कदाचि गणबन्धनेन बहू एकतो हुत्वा देन्ति, कदाचि वीथिसभागेन, कदाचि सकलनगरवासिनो छन्दकं संहरित्वा दानं देन्ति. इमस्मिं पन काले सकलनगरवासिनो छन्दकं संहरित्वा सब्बपरिक्खारदानं सज्जेत्वा द्वे कोट्ठासा हुत्वा एकच्चे ‘‘इमं सब्बपरिक्खारदानं अञ्ञतित्थियानं दस्सामा’’ति आहंसु, एकच्चे ‘‘बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्सा’’ति. एवं पुनप्पुनं कथाय वत्तमानाय अञ्ञतित्थियसावकेहि अञ्ञतित्थियानञ्ञेव, बुद्धसावकेहि ‘‘‘बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्सेवा’ति वुत्ते सम्बहुलं करिसामा’’ति सम्बहुलाय कथाय ‘‘बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दस्सामा’’ति वदन्तायेव बहुका जाता, तेसञ्ञेव कथा पतिट्ठासि. अञ्ञतित्थियसावका बुद्धानं दातब्बदानस्स अन्तरायं कातुं नासक्खिंसु. नागरा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा सत्तमे दिवसे सब्बपरिक्खारे अदंसु. सत्था अनुमोदनं कत्वा महाजनं मग्गफलेहि पबोधेत्वा जेतवनविहारमेव गन्त्वा भिक्खुसङ्घेन वत्ते दस्सिते गन्धकुटिप्पमुखे ठत्वा सुगतोवादं दत्वा गन्धकुटिं पाविसि.
सायन्हसमये भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, अञ्ञतित्थियसावका बुद्धानं दातब्बदानस्स अन्तरायकरणत्थाय वायमन्तापि अन्तरायं कातुं नासक्खिंसु, तं सब्बपरिक्खारदानं बुद्धानंयेव पादमूलं आगतं, अहो बुद्धबलं नाम महन्त’’न्ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, एते अञ्ञतित्थियसावका इदानेव मय्हं दातब्बदानस्स अन्तरायकरणत्थाय वायमन्ति, पुब्बेपि वायमिंसु, सो पन परिक्खारो सब्बकालेपि ममेव पादमूलं आगच्छती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं सुसीमो नाम राजा अहोसि. तदा बोधिसत्तो तस्स पुरोहितस्स ब्राह्मणिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि, तस्स सोळसवस्सिककाले पिता कालमकासि. सो पन धरमानकाले रञ्ञो हत्थिमङ्गलकारको अहोसि. हत्थीनं मङ्गलकरणट्ठाने आभतउपकरणभण्डञ्च हत्थालङ्कारञ्च सब्बं सोयेव अलत्थ. एवमस्स एकेकस्मिं मङ्गले कोटिमत्तं धनं उप्पज्जति. अथ तस्मिं काले हत्थिमङ्गलछणो सम्पापुणि. सेसा ब्राह्मणा राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, हत्थिमङ्गलछणो सम्पत्तो, मङ्गलं कातुं वट्टति. पुरोहितब्राह्मणस्स पन पुत्तो अतिदहरो, नेव तयो वेदे जानाति, न हत्थिसुत्तं, मयं हत्थिमङ्गलं करिस्सामा’’ति आहंसु. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. ब्राह्मणा पुरोहितपुत्तस्स हत्थिमङ्गलं कातुं अदत्वा ‘‘हत्थिमङ्गलं कत्वा मयं धनं गण्हिस्सामा’’ति हट्ठतुट्ठा विचरन्ति. अथ ‘‘चतुत्थे दिवसे हत्थिमङ्गलं भविस्सती’’ति बोधिसत्तस्स माता तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘हत्थिमङ्गलकरणं नाम याव सत्तमा कुलपरिवट्टा अम्हाकं वंसो, वंसो च नो ओसक्किस्सति, धना च परिहायिस्सामा’’ति अनुसोचमाना परोदि.
बोधिसत्तो ‘‘कस्मा, अम्म, रोदसी’’ति वत्वा तं कारणं सुत्वा ‘‘ननु, अम्म, अहं मङ्गलं करिस्सामी’’ति आह. ‘‘तात, त्वं नेव तयो वेदे जानासि, न हत्थिसुत्तं, कथं मङ्गलं करिस्ससी’’ति. ‘‘अम्म, कदा पन हत्थिमङ्गलं करिस्सती’’ति? ‘‘इतो चतुत्थे दिवसे, ताता’’ति. ‘‘अम्म, तयो पन वेदे पगुणे कत्वा हत्थिसुत्तं जाननकआचरियो कहं वसती’’ति? ‘‘तात, एवरूपो दिसापामोक्खो आचरियो इतो वीसयोजनसतमत्थके गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं वसती’’ति. ‘‘अम्म, अम्हाकं वंसं न नासेस्सामि, अहं स्वे एकदिवसेनेव तक्कसिलं गन्त्वा एकरत्तेनेव तयो वेदे च हत्थिसुत्तञ्च उग्गण्हित्वा पुनदिवसे आगन्त्वा चतुत्थे दिवसे हत्थिमङ्गलं करिस्सामि, मा रोदी’’ति मातरं समस्सासेत्वा पुनदिवसे बोधिसत्तो पातोव भुञ्जित्वा एककोव निक्खमित्वा एकदिवसेनेव तक्कसिलं गन्त्वा आचरियं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि.
अथ नं आचरियो ‘‘कुतो आगतोसि, ताता’’ति पुच्छि. ‘‘बाराणसितो, आचरिया’’ति. ‘‘केनत्थेना’’ति? ‘‘तुम्हाकं सन्तिके तयो वेदे च हत्थिसुत्तञ्च उग्गण्हनत्थाया’’ति. ‘‘साधु, तात, उग्गण्हा’’ति. बोधिसत्तो ‘‘आचरिय, मय्हं कम्मं अच्चायिक’’न्ति सब्बं पवत्तिं आरोचेत्वा ‘‘अहं एकदिवसेनेव वीसयोजनसतं आगतो, अज्जेवेकरत्तिं मय्हमेव ओकासं करोथ, इतो ततियदिवसे हत्थिमङ्गलं भविस्सति, अहं एकेनेव उद्देसमग्गेन सब्बं उग्गण्हिस्सामी’’ति वत्वा आचरियं ओकासं कारेत्वा आचरियस्स भुत्तकाले सयं भुञ्जित्वा आचरियस्स पादे धोवित्वा सहस्सत्थविकं पुरतो ठपेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो परियत्तिं पट्ठपेत्वा अरुणे उग्गच्छन्ते तयो वेदे च हत्थिसुत्तञ्च निट्ठपेत्वा ‘‘अञ्ञोपि अत्थि, आचरिया’’ति पुच्छित्वा ‘‘नत्थि तात, सब्बं निट्ठित’’न्ति वुत्ते ‘‘आचरिय, इमस्मिं गन्थे एत्तकं पदपच्चाभट्ठं, एत्तकं सज्झायसम्मोहट्ठानं, इतो पट्ठाय तुम्हे अन्तेवासिके एवं वाचेय्याथा’’ति आचरियस्स सिप्पं सोधेत्वा पातोव भुञ्जित्वा आचरियं वन्दित्वा एकदिवसेनेव बाराणसिं पच्चागन्त्वा मातरं वन्दित्वा ‘‘उग्गहितं ते, तात, सिप्प’’न्ति वुत्ते ‘‘आम, अम्मा’’ति वत्वा मातरं परितोसेसि.
पुनदिवसे हत्थिमङ्गलछणो पटियादियित्थ. सतमत्ते हत्थिसोण्डालङ्कारे च सुवण्णद्धजे हेमजालसञ्छन्ने कत्वा ठपेसुं, राजङ्गणं अलङ्करिंसु. ब्राह्मणा ‘‘मयं हत्थिमङ्गलं करिस्साम, मयं करिस्सामा’’ति मण्डितपसाधिता अट्ठंसु. सुसीमोपि राजा सब्बालङ्कारपटिमण्डितो उपकरणभण्डं गाहापेत्वा मङ्गलट्ठानं अगमासि. बोधिसत्तोपि कुमारपरिहारेन अलङ्कतो अत्तनो परिसाय पुरक्खतपरिवारितो रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सच्चं किर, महाराज, तुम्हे अम्हाकं वंसञ्च अत्तनो वंसञ्च नासेत्वा ‘अञ्ञेहि ब्राह्मणेहि हत्थिमङ्गलं कारेत्वा हत्थालङ्कारञ्च उपकरणानि च तेसं दस्सामा’ति अवचुत्था’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
२५. ‘‘काळा मिगा सेतदन्ता तवीमे, परोसतं हेमजालाभिछन्ना;
ते ते ददामीति सुसीम ब्रूसि, अनुस्सरं पेत्तिपितामहान’’न्ति.
तत्थ ते ते ददामीति सुसीम ब्रूसीति ते एते तव सन्तके ‘‘काळा मिगा सेतदन्ता’’ति एवं गते परोसतं सब्बालङ्कारपटिमण्डिते हत्थी अञ्ञेसं ब्राह्मणानं ददामीति सच्चं किर, भो सुसीम, एवं ब्रूसीति अत्थो. अनुस्सरं पेत्तिपितामहानन्ति अम्हाकञ्च अत्तनो च वंसे पितुपितामहानं आचिण्णं सरन्तोयेव. इदं वुत्तं होति – महाराज, याव सत्तमकुलपरिवट्टा तुम्हाकं पेत्तिपितामहानं अम्हाकं पेत्तिपितामहा च हत्थिमङ्गलं करोन्ति, सो त्वं एवं अनुस्सरन्तोपि अम्हाकञ्च अत्तनो च वंसं नासेत्वा सच्चं किर एवं ब्रूसीति.
सुसीमो राजा बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा दुतियं गाथमाह –
२६. ‘‘काळा मिगा सेतदन्ता ममीमे, परोसतं हेमजालाभिछन्ना;
ते ते ददामीति वदामि माणव, अनुस्सरं पेत्तिपितामहान’’न्ति.
तत्थ ते ते ददामीति ते एते हत्थी अञ्ञेसं ब्राह्मणानं ददामीति सच्चमेव माणव वदामि, नेव हत्थी ब्राह्मणानं ददामीति अत्थो. अनुस्सरन्ति पेत्तिपितामहानं किरियं अनुस्सरामियेव, नो नानुस्सरामि, अम्हाकं पेत्तिपितामहानं हत्थिमङ्गलं तुम्हाकं पेत्तिपितामहा करोन्तीति पन अनुस्सरन्तोपि एवं वदामियेवाति अधिप्पायेनेवमाह.
अथ नं बोधिसत्तो एतदवोच – ‘‘महाराज, अम्हाकञ्च अत्तनो च वंसं अनुस्सरन्तोयेव कस्मा मं ठपेत्वा अञ्ञेहि हत्थिमङ्गलं कारापेथा’’ति. ‘‘त्वं किर, तात, तयो वेदे हत्थिसुत्तञ्च न जानासी’’ति मय्हं आरोचेसुं, तेनाहं अञ्ञेहि ब्राह्मणेहि कारापेमीति. ‘‘तेन हि, महाराज, एत्तकेसु ब्राह्मणेसु एकब्राह्मणोपि तीसु वेदेसु वा हत्थिसुत्तेसु वा एकदेसम्पि यदि मया सद्धिं कथेतुं समत्तो अत्थि, उट्ठहतु, तयोपि वेदे हत्थिसुत्तञ्च सद्धिं हत्थिमङ्गलकरणेन मं ठपेत्वा अञ्ञो सकलजम्बुदीपेपि जानन्तो नाम नत्थी’’ति सीहनादं नदि. एकब्राह्मणोपि तस्स पटिसत्तु हुत्वा उट्ठातुं नासक्खि. बोधिसत्तो अत्तनो कुलवंसं पतिट्ठापेत्वा मङ्गलं कत्वा बहुं धनं आदाय अत्तनो निवेसनं अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने केचि सोतापन्ना अहेसुं, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहत्तं पापुणिंसु. ‘‘तदा माता महामाया अहोसि, पिता सुद्धोदनमहाराजा, सुसीमो राजा आनन्दो, दिसापामोक्खो आचरियो सारिपुत्तो, माणवो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सुसीमजातकवण्णना ततिया.
[१६४] ४. गिज्झजातकवण्णना
यं नु गिज्झो योजनसतन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं मातुपोसकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु सामजातके (जा. २.२२.२९६ आदयो) आविभविस्सति. सत्था पन तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं, भिक्खु, गिही पोसेसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘किं पन ते होन्ती’’ति पुच्छित्वा ‘‘मातापितरो मे, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘साधु साधू’’ति तस्स साधुकारं दत्वा ‘‘मा, भिक्खवे, इमं भिक्खुं उज्झायित्थ, पोराणकपण्डितापि गुणवसेन अञ्ञातकानम्पि उपकारं अकंसु, इमस्स पन मातापितूनं उपकारकरणं भारोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गिज्झकूटपब्बते गिज्झयोनियं निब्बत्तित्वा मातापितरो पोसेति. अथेकस्मिं काले महती वातवुट्ठि अहोसि. गिज्झा वातवुट्ठिं सहितुं असक्कोन्ता सीतभयेन बाराणसिं गन्त्वा पाकारसमीपे च परिखासमीपे च सीतेन कम्पमाना निसीदिंसु. तदा बाराणसिसेट्ठि नगरा निक्खमित्वा न्हायितुं गच्छन्तो ते गिज्झे किलमन्ते दिस्वा एकस्मिं अनोवस्सकट्ठाने सन्निपातेत्वा अग्गिं कारापेत्वा गोसुसानं पेसेत्वा गोमंसं आहरापेत्वा तेसं दापेत्वा आरक्खं ठपेसि. गिज्झा वूपसन्ताय वातवुट्ठिया कल्लसरीरा हुत्वा पब्बतमेव अगमंसु. ते तत्थेव सन्निपतित्वा एवं मन्तयिंसु – ‘‘बाराणसिसेट्ठिना अम्हाकं उपकारो कतो, कतूपकारस्स च नाम पच्चुपकारं कातुं वट्टति, तस्मा इतो पट्ठाय तुम्हेसु यो यं वत्थं वा आभरणं वा लभति, तेन तं बाराणसिसेट्ठिस्स गेहे आकासङ्गणे पातेतब्ब’’न्ति.
ततो पट्ठाय गिज्झा मनुस्सानं वत्थाभरणानि आतपे सुक्खापेन्तानं पमादं ओलोकेत्वा सेना विय मंसपेसिं सहसा गहेत्वा बाराणसिसेट्ठिस्स गेहे आकासङ्गणे पातेन्ति. सो गिज्झानं आहरणभावं ञत्वा सब्बानि तानि विसुंयेव ठपेसि. ‘‘गिज्झा नगरं विलुम्पन्ती’’ति रञ्ञो आरोचेसुं. राजा ‘‘एकं गिज्झम्पि ताव गण्हथ, सब्बं आहरापेस्सामी’’ति तत्थ तत्थ पासे चेव जालानि च ओड्डापेसि. मातुपोसकगिज्झो पासे बज्झि, तं गहेत्वा ‘‘रञ्ञो दस्सेस्सामा’’ति नेन्ति. बाराणसिसेट्ठि राजुपट्ठानं गच्छन्तो ते मनुस्से गिज्झं गहेत्वा गच्छन्ते दिस्वा ‘‘मा इमं गिज्झं बाधयिंसू’’ति सद्धिञ्ञेव अगमासि. गिज्झं रञ्ञो दस्सेसुं. अथ नं राजा पुच्छि – ‘‘तुम्हे नगरं विलुम्पित्वा वत्थादीनि गण्हथा’’ति. ‘‘आम, महाराजा’’ति. ‘‘कस्स तानि दिन्नानी’’ति? ‘‘बाराणसिसेट्ठिस्सा’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘अम्हाकं तेन जीवितं द्विन्नं, उपकारस्स नाम पच्चुपकारं कातुं वट्टति, तस्मा अदम्हा’’ति. अथ नं राजा ‘‘गिज्झा किर योजनसतमत्थके ठत्वा कुणपं पस्सन्ति, कस्मा त्वं अत्तनो ओड्डितं पासं न पस्ससी’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
२७. ‘‘यं नु गिज्झो योजनसतं, कुणपानि अवेक्खति;
कस्मा जालञ्च पासञ्च, आसज्जापि न बुज्झसी’’ति.
तत्थ यन्ति निपातमत्तं, नूति नामत्थे निपातो. गिज्झो नाम योजनसतं अतिक्कमित्वा ठितानि कुणपानि अवेक्खति, पस्सतीति अत्थो. आसज्जापीति आसादेत्वापि, सम्पापुणित्वापीति अत्थो. ‘‘त्वं अत्तनो अत्थाय ओड्डितं जालञ्च पासञ्च पत्वापि कस्मा न बुज्झसी’’ति पुच्छि.
गिज्झो तस्स वचनं सुत्वा दुतियं गाथमाह –
२८. ‘‘यदा पराभवो होति, पोसो जीवितसङ्खये;
अथ जालञ्च पासञ्च, आसज्जापि न बुज्झती’’ति.
तत्थ पराभवोति विनासो. पोसोति सत्तो.
गिज्झस्स वचनं सुत्वा राजा सेट्ठिं पुच्छि – ‘‘सच्चं किर, महासेट्ठि, गिज्झेहि तुम्हाकं गेहे वत्थादीनि आभतानी’’ति. ‘‘सच्चं, देवा’’ति. ‘‘कहं तानी’’ति? ‘‘देव, मया तानि सब्बानि विसुं ठपितानि, यं येसं सन्तकं, तं तेसं दस्सामि, इमं गिज्झं विस्सज्जेथा’’ति गिज्झं विस्सज्जापेत्वा महासेट्ठिं सब्बेसं सन्तकानि दापेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने मातुपोसकभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, बाराणसिसेट्ठि सारिपुत्तो, मातुपोसकगिज्झो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गिज्झजातकवण्णना चतुत्था.
[१६५] ५. नकुलजातकवण्णना
सद्धिं कत्वा अमित्तेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो सेणिभण्डनं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा उरगजातके (जा. १.२.७-८) कथितसदिसमेव. इधापि सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इमे द्वे महामत्ता इदानेव मया समग्गा कता, पुब्बेपाहं इमे समग्गे अकासिंयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं गामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गहेत्वा घरावासं पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा उञ्छाचरियाय वनमूलफलाहारो हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि. तस्स चङ्कमनकोटियं एकस्मिं वम्मिके नकुलो, तस्सेव सन्तिके एकस्मिं रुक्खबिले सप्पो च वासं कप्पेसि. ते उभोपि अहिनकुला निच्चकालं कलहं करोन्ति. बोधिसत्तो तेसं कलहे आदीनवञ्च मेत्ताभावनाय च आनिसंसं कथेत्वा ‘‘कलहं नाम अकत्वा समग्गवासं वसितुं वट्टती’’ति ओवदित्वा उभोपि ते समग्गे अकासि. अथ सप्पस्स बहिनिक्खन्तकाले नकुलो चङ्कमनकोटियं वम्मिकस्स बिलद्वारे सीसं नीहरित्वा मुखं विवरित्वा निपन्नो अस्ससन्तो पस्ससन्तो निद्दं उपगञ्छि. बोधिसत्तो तं तथा निद्दायमानं दिस्वा ‘‘किं नु खो ते निस्साय भयं उप्पन्न’’न्ति पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
२९. ‘‘सन्धिं कत्वा अमित्तेन, अण्डजेन जलाबुज;
विवरिय दाठं सेसि, कुतो ते भयमागत’’न्ति.
तत्थ सन्धिं कत्वाति मित्तभावं करित्वा. अण्डजेनाति अण्डकोसे निब्बत्तेन नागेन. जलाबुजाति नकुलं आलपति. सो हि जलाबुम्हि जातत्ता ‘‘जलाबुजो’’ति वुच्चति. विवरियाति विवरित्वा.
एवं बोधिसत्तेन वुत्तो नकुलो ‘‘अय्य, पच्चामित्तो नाम न अवजानितब्बो आसङ्कितब्बोयेवा’’ति वत्वा दुतियं गाथमाह –
३०. ‘‘सङ्केथेव अमित्तस्मिं, मित्तस्मिम्पि न विस्ससे;
अभया भयमुप्पन्नं, अपि मूलानि कन्तती’’ति.
तत्थ अभया भयमुप्पन्नन्ति न इतो ते भयमुप्पन्नन्ति अभयो, को सो? मित्तो. यञ्हि मित्तस्मिम्पि विस्सासे सति ततो भयं उप्पज्जति, तं मूलानिपि कन्तति, मित्तस्स सब्बरन्धानं विदितत्ता मूलघच्चाय संवत्ततीति अत्थो.
अथ नं बोधिसत्तो ‘‘मा भायि, यथा सप्पो तयि न दुब्भति, एवमहं करिस्सामि, त्वं इतो पट्ठाय तस्मिं आसङ्कं मा करी’’ति ओवदित्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि. तेपि यथाकम्मं गता.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सप्पो च नकुलो च इमे द्वे महामत्ता अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
नकुलजातकवण्णना पञ्चमा.
[१६६] ६. उपसाळकजातकवण्णना
उपसाळकनामानीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो एकं उपसाळकं नाम सुसानसुद्धिकं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. सो किर अड्ढो अहोसि महद्धनो, दिट्ठिगतिकत्ता पन धुरविहारे वसन्तानम्पि बुद्धानं सङ्गहं नाम न अकासि. पुत्तो पनस्स पण्डितो अहोसि ञाणसम्पन्नो. सो महल्लककाले पुत्तं आह – ‘‘मा खो मं, तात, अञ्ञस्स वसलस्स झापितसुसाने झापेहि, एकस्मिं पन अनुच्छिट्ठसुसानेयेव मं झापेय्यासी’’ति. ‘‘तात, अहं तुम्हाकं झापेतब्बयुत्तकं ठानं न जानामि, साधु वत मं आदाय गन्त्वा ‘इमस्मिं ठाने मं झापेय्यासी’ति तुम्हेव आचिक्खथा’’ति. ब्राह्मणो ‘‘साधु, ताता’’ति तं आदाय नगरा निक्खमित्वा गिज्झकूटमत्थकं अभिरुहित्वा ‘‘तात, इदं अञ्ञस्स वसलस्स अझापितट्ठानं, एत्थ मं झापेय्यासी’’ति वत्वा पुत्तेन सद्धिं पब्बता ओतरितुं आरभि.
सत्था पन तं दिवसं पच्चूसकाले बोधनेय्यबन्धवे ओलोकेन्तो तेसं पितापुत्तानं सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं अद्दस. तस्मा मग्गं गहेत्वा ठितलुद्दको विय पब्बतपादं गन्त्वा तेसं पब्बतमत्थका ओतरन्तानं आगमयमानो निसीदि, ते ओतरन्ता सत्थारं अद्दसंसु. सत्था पटिसन्थारं करोन्तो ‘‘कहं गमिस्सथ ब्राह्मणा’’ति पुच्छि. माणवो तमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘तेन हि एहि, तव पितरा आचिक्खितट्ठानं गच्छामा’’ति उभो पितापुत्ते गहेत्वा पब्बतमत्थकं आरुय्ह ‘‘कतरं ठान’’न्ति पुच्छि. माणवो ‘‘इमेसं तिण्णं पब्बतानं अन्तरं आचिक्खि, भन्ते’’ति आह. सत्था ‘‘न खो, माणव, तव पिता इदानेव सुसानसुद्धिको, पुब्बेपि सुसानसुद्धिकोव, न चेस इदानेव ‘इमस्मिं ठाने मं झापेय्यासी’ति तव आचिक्खति, पुब्बेपि इमस्मिंयेव ठाने अत्तनो झापितभावं आचिक्खी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते इमस्मिञ्ञेव राजगहे अयमेव उपसाळको ब्राह्मणो अयमेवस्स पुत्तो अहोसि. तदा बोधिसत्तो मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा परिपुण्णसिप्पो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा झानकीळं कीळन्तो हिमवन्तपदेसे चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय गिज्झकूटे पण्णसालायं विहासि. तदा सो ब्राह्मणो इमिनाव नियामेन पुत्तं वत्वा पुत्तेन ‘‘तुम्हेयेव मे तथारूपं ठानं आचिक्खथा’’ति वुत्ते ‘‘इदमेव ठान’’न्ति आचिक्खित्वा पुत्तेन सद्धिं ओतरन्तो बोधिसत्तं दिस्वा तस्स सन्तिकं उपसङ्कमि. बोधिसत्तो इमिनाव नियामेन पुच्छित्वा माणवस्स वचनं सुत्वा ‘‘एहि, तव पितरा आचिक्खितट्ठानस्स उच्छिट्ठभावं वा अनुच्छिट्ठभावं वा जानिस्सामा’’ति तेहि सद्धिं पब्बतमत्थकं आरुय्ह ‘‘इदं तिण्णं पब्बतानं अन्तरं अनुच्छिट्ठट्ठान’’न्ति माणवेन वुत्ते ‘‘माणव, इमस्मिंयेव ठाने झापितकानं पमाणं नत्थि, तवेव पिता इमस्मिंयेव राजगहे ब्राह्मणकुलेयेव निब्बत्तित्वा उपसाळकोयेव नाम हुत्वा इमस्मिंयेव पब्बतन्तरे चुद्दस जातिसहस्सानि झापितो. पथवियञ्हि अझापितट्ठानं वा असुसानट्ठानं वा सीसानं अनिवेसितट्ठानं वा लद्धुं न सक्का’’ति पुब्बेनिवासञाणेन परिच्छिन्दित्वा इमं गाथाद्वयमाह –
३१. ‘‘उपसाळकनामानि, सहस्सानि चतुद्दस;
अस्मिं पदेसे दड्ढानि, नत्थि लोके अनामतं.
३२. ‘‘यम्हि सच्चञ्च धम्मो च, अहिंसा संयमो दमो;
एतं अरिया सेवन्ति, एतं लोके अनामत’’न्ति.
तत्थ अनामतन्ति मतट्ठानं. तञ्हि उपचारवसेन ‘‘अमत’’न्ति वुच्चति, तं पटिसेधेन्तो ‘‘अनामत’’न्ति आह. ‘‘अनमत’’न्तिपि पाठो, लोकस्मिञ्हि अनमतट्ठानं असुसानं नाम नत्थीति अत्थो. यम्हि सच्चञ्च धम्मो चाति यस्मिं पुग्गले चतुसच्चवत्थुकं पुब्बभागसच्चञाणञ्च लोकुत्तरधम्मो च अत्थि. अहिंसाति परेसं अविहेसा अविहेठना. संयमोति सीलसंयमो. दमोति इन्द्रियदमनं. इदञ्च गुणजातं यम्हि पुग्गले अत्थि, एतं अरिया सेवन्तीति, अरिया बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च बुद्धसावका च एतं ठानं सेवन्ति, एवरूपं पुग्गलं उपसङ्कमन्ति भजन्तीति अत्थो. एतं लोके अनामतन्ति एतं गुणजातं लोके अमतभावसाधनतो अनामतं नाम.
एवं बोधिसत्तो पितापुत्तानं धम्मं देसेत्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उभो पितापुत्ता सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. ‘‘तदा पितापुत्ताव एतरहि पितापुत्ता अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
उपसाळकजातकवण्णना छट्ठा.
[१६७] ७. समिद्धिजातकवण्णना
अभुत्वा भिक्खसि भिक्खूति इदं सत्था राजगहं उपनिस्साय तपोदारामे विहरन्तो समिद्धिथेरं आरब्भ कथेसि. एकदिवसञ्हि आयस्मा समिद्धि सब्बरत्तिं पधानं पदहित्वा अरुणुग्गमनवेलाय न्हत्वा सुवण्णवण्णं अत्तभावं सुक्खापयमानो अन्तरवासकं निवासेत्वा उत्तरासङ्गं हत्थेन गहेत्वा अट्ठासि सुपरिकम्मकता विय सुवण्णपटिमा. अत्तभावसमिद्धियायेव हिस्स ‘‘समिद्धी’’ति नामं अहोसि. अथस्स सरीरसोभग्गं दिस्वा एका देवधीता पटिबद्धचित्ता थेरं एवमाह – ‘‘त्वं खोसि, भिक्खु, दहरो युवा सुसु काळकेसो भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको, एवरूपस्स तव कामे अपरिभुञ्जित्वा को अत्थो पब्बज्जाय, कामे ताव परिभुञ्जस्सु, पच्छा पब्बजित्वा समणधम्मं करिस्ससी’’ति. अथ नं थेरो आह – ‘‘देवधीते, ‘असुकस्मिं नाम वये ठितो मरिस्सामी’ति मम मरणकालं न जानामि, एस मे कालो पटिच्छन्नो, तस्मा तरुणकालेयेव समणधम्मं कत्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सामी’’ति. सा थेरस्स सन्तिका पटिसन्थारं अलभित्वा तत्थेव अन्तरधायि. थेरो सत्थारं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, समिद्धि, त्वञ्ञेव एतरहि देवधीताय पलोभितो, पुब्बेपि देवधीतरो पब्बजिते पलोभिंसुयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं कासिगामके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्तपदेसे एकं जातस्सरं निस्साय वासं कप्पेसि. सो सब्बरत्तिं पधानं पदहित्वा अरुणुग्गमनवेलाय न्हत्वा एकं वक्कलं निवासेत्वा एकं हत्थेन गहेत्वा सरीरं वोदकं करोन्तो अट्ठासि. अथस्स रूपसोभग्गप्पत्तं अत्तभावं ओलोकेत्वा पटिबद्धचित्ता एका देवधीता बोधिसत्तं पलोभयमाना पठमं गाथमाह –
३३. ‘‘अभुत्वा भिक्खसि भिक्खु, न हि भुत्वान भिक्खसि;
भुत्वान भिक्खु भिक्खस्सु, मा तं कालो उपच्चगा’’ति.
तत्थ अभुत्वा भिक्खसि भिक्खूति भिक्खु त्वं दहरकाले किलेसकामवसेन वत्थुकामे अभुत्वाव भिक्खाय चरसि. न हि भुत्वान भिक्खसीति ननु नाम पञ्च कामगुणे भुत्वा भिक्खाय चरितब्बं, कामे अभुत्वाव भिक्खाचरियं उपगतोसि. भुत्वान भिक्खु भिक्खस्सूति भिक्खु दहरकाले ताव कामे भुञ्जित्वा पच्छा महल्लककाले भिक्खस्सु. मा तं कालो उपच्चगाति अयं कामे भुञ्जनकालो दहरकालो, तं मा अतिक्कमतूति.
बोधिसत्तो देवताय वचनं सुत्वा अत्तनो अज्झासयं पकासेन्तो दुतियं गाथमाह –
३४. ‘‘कालं वोहं न जानामि, छन्नो कालो न दिस्सति;
तस्मा अभुत्वा भिक्खामि, मा मं कालो उपच्चगा’’ति.
तत्थ कालं वोहं न जानामीति वोति निपातमत्तं. अहं पन ‘‘पठमवये वा मया मरितब्बं मज्झिमवये वा पच्छिमवये वा’’ति एवं अत्तनो मरणकालं न जानामि. पण्डितेन हि पुग्गलेन –
‘‘जीवितं ब्याधि कालो च, देहनिक्खेपनं गति;
पञ्चेते जीवलोकस्मिं, अनिमित्ता न नायरे’’ति.
छन्नो कालो न दिस्सतीति यस्मा ‘‘असुकस्मिं नाम वयकाले हेमन्तादिउतुकाले वा मया मरितब्ब’’न्ति मय्हम्पेस छन्नो हुत्वा कालो न दिस्सति, सुप्पटिच्छन्नो हुत्वा ठितो न पञ्ञायति. तस्मा अभुत्वा भिक्खामीति तेन कारणेन पञ्च कामगुणे अभुत्वा भिक्खामि. मा मं कालो उपच्चगाति मं समणधम्मकरणकालो मा अतिक्कमतूति अत्थो. इमिना कारणेन दहरोव समानो पब्बजित्वा समणधम्मं करोमीति. देवधीता बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा तत्थेव अन्तरधायि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा देवधीता अयं देवधीता अहोसि, अहमेव तेन समयेन तापसो अहोसि’’न्ति.
समिद्धिजातकवण्णना सत्तमा.
[१६८] ८. सकुणग्घिजातकवण्णना
सेनो बलसा पतमानोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अत्तज्झासयं सकुणोवादसुत्तं (सं. नि. ५.३७२) आरब्भ कथेसि. एकदिवसञ्हि सत्था भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘गोचरे, भिक्खवे, चरथ सके पेत्तिके विसये’’ति (सं. नि. ५.३७२) इमं संयुत्तमहावग्गे सुत्तन्तं कथेन्तो ‘‘तुम्हे ताव तिट्ठथ, पुब्बे तिरच्छानगतापि सकं पेत्तिकविसयं पहाय अगोचरे चरन्ता पच्चामित्तानं हत्थपथं गन्त्वापि अत्तनो पञ्ञासम्पत्तिया उपायकोसल्लेन पच्चामित्तानं हत्था मुच्चिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो लापसकुणयोनियं निब्बत्तित्वा नङ्गलकट्ठकरणे लेड्डुट्ठाने वासं कप्पेसि. सो एकदिवसं ‘‘सकविसये गोचरगहणं पहाय परविसये गोचरं गण्हिस्सामी’’ति अटविपरियन्तं अगमासि. अथ नं तत्थ गोचरं गण्हन्तं दिस्वा सकुणग्घि सहसा अज्झप्पत्ता अग्गहेसि. सो सकुणग्घिया हरियमानो एवं परिदेवसि – ‘‘मयमेवम्ह अलक्खिका, मयं अप्पपुञ्ञा, ये मयं अगोचरे चरिम्ह परविसये, सचेज्ज मयं गोचरे चरेय्याम सके पेत्तिके विसये, न म्यायं सकुणग्घि अलं अभविस्स यदिदं युद्धाया’’ति. ‘‘को पन, ते लाप, गोचरो सको पेत्तिको विसयो’’ति? ‘‘यदिदं नङ्गलकट्ठकरणं लेड्डुट्ठान’’न्ति. अथ नं सकुणग्घि सके बले अपत्थद्धा अमुञ्चि – ‘‘गच्छ खो, त्वं लाप, तत्रपि मे गन्त्वा न मोक्खसी’’ति. सो तत्थ गन्त्वा महन्तं लेड्डुं अभिरुहित्वा ‘‘एहि खो दानि सकुणग्घी’’ति सेनं अव्हयन्तो अट्ठासि. सकुणग्घि सके बले अपत्थद्धा उभो पक्खे सन्नय्ह लापसकुणं सहसा अज्झप्पत्ता. यदा पन तं लापो ‘‘बहुआगता खो म्यायं सकुणग्घी’’ति अञ्ञासि, अथ परिवत्तित्वा तस्सेव लेड्डुस्स अन्तरं पच्चापादि. सकुणग्घि वेगं सन्धारेतुं असक्कोन्ती तत्थेव उरं पच्चताळेसि. एवं सा भिन्नेन हदयेन निक्खन्तेहि अक्खीहि जीवितक्खयं पापुणि.
सत्था इमं अतीतं दस्सेत्वा ‘‘एवं, भिक्खवे, तिरच्छानगतापि अगोचरे चरन्ता सपत्तहत्थं गच्छन्ति, गोचरे पन सके पेत्तिके विसये चरन्ता सपत्ते निग्गण्हन्ति, तस्मा तुम्हेपि मा अगोचरे चरथ परविसये. अगोचरे, भिक्खवे, चरतं परविसये लच्छति मारो ओतारं, लच्छति मारो आरम्मणं. को च, भिक्खवे, भिक्खुनो अगोचरो परविसयो? यदिदं पञ्च कामगुणा. कतमे पञ्च? चक्खुविञ्ञेय्या रूपा…पे… अयं, भिक्खवे, भिक्खुनो अगोचरो परविसयो’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा पठमं गाथमाह –
३५. ‘‘सेनो बलसा पतमानो, लापं गोचरठायिनं;
सहसा अज्झप्पत्तोव, मरणं तेनुपागमी’’ति.
तत्थ बलसा पतमानोति ‘‘लापं गण्हिस्सामी’’ति बलेन थामेन पतमानो. गोचरठायिनन्ति सकविसया निक्खमित्वा गोचरत्थाय अटविपरियन्ते ठितं. अज्झप्पत्तोति सम्पत्तो. मरणं तेनुपागमीति तेन कारणेन मरणं पत्तो.
तस्मिं पन मरणं पत्ते लापो निक्खमित्वा ‘‘दिट्ठा वत मे पच्चामित्तस्स पिट्ठी’’ति तस्स हदये ठत्वा उदानं उदानेन्तो दुतियं गाथमाह –
३६. ‘‘सोहं नयेन सम्पन्नो, पेत्तिके गोचरे रतो;
अपेतसत्तु मोदामि, सम्पस्सं अत्थमत्तनो’’ति.
तत्थ नयेनाति उपायेन. अत्थमत्तनोति अत्तनो अरोगभावसङ्खातं वुड्ढिं.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू भिक्खू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु. ‘‘तदा सेनो देवदत्तो अहोसि, लापो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सकुणग्घिजातकवण्णना अट्ठमा.
[१६९] ९. अरकजातकवण्णना
यो वे मेत्तेन चित्तेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो मेत्तसुत्तं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये सत्था भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘मेत्ताय, भिक्खवे, चेतोविमुत्तिया आसेविताय भाविताय बहुलीकताय यानीकताय वत्थुकताय अनुट्ठिताय परिचिताय सुसमारद्धाय एकादसानिसंसा पाटिकङ्खा. कतमे एकादस? सुखं सुपति, सुखं पटिबुज्झति, न पापकं सुपिनं पस्सति, मनुस्सानं पियो होति, अमनुस्सानं पियो होति, देवता रक्खन्ति, नास्स अग्गि वा विसं वा सत्थं वा कमति, तुवटं चित्तं समाधियति, मुखवण्णो विप्पसीदति, असम्मूळ्हो कालं करोति, उत्तरि अप्पटिविज्झन्तो ब्रह्मलोकूपगो होति. मेत्ताय, भिक्खवे, चेतोविमुत्तिया आसेविताय…पे… सुसमारद्धाय इमे एकादसानिसंसा पाटिकङ्खा’’ति (अ. नि. ११.१५). इमे एकादसानिसंसे गहेत्वा ठितं मेत्ताभावनं वण्णेत्वा ‘‘भिक्खवे, भिक्खुना नाम सब्बसत्तेसु ओदिस्सकानोदिस्सकवसेन मेत्ता भावेतब्बा, हितोपि हितेन फरितब्बो, अहितोपि हितेन फरितब्बो, मज्झत्तोपि हितेन फरितब्बो. एवं सब्बसत्तेसु ओदिस्सकानोदिस्सकवसेन मेत्ता भावेतब्बा, करुणा मुदिता उपेक्खा भावेतब्बा, चतूसु ब्रह्मविहारेसु कम्मं कातब्बमेव. एवं करोन्तो हि मग्गं वा फलं वा अलभन्तोपि ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि, पोराणकपण्डितापि सत्त वस्सानि मेत्तं भावेत्वा सत्त संवट्टविवट्टकप्पे ब्रह्मलोकस्मिंयेव वसिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते एकस्मिं कप्पे बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा चतुन्नं ब्रह्मविहारानं लाभी अरको नाम सत्था हुत्वा हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि, तस्स महा परिवारो अहोसि. सो इसिगणं ओवदन्तो ‘‘पब्बजितेन नाम मेत्ता भावेतब्बा, करुणा मुदिता उपेक्खा भावेतब्बा. मेत्तचित्तञ्हि नामेतं अप्पनाप्पत्तं ब्रह्मलोकपरायणतं साधेती’’ति मेत्ताय आनिसंसं पकासेन्तो इमा गाथा आह –
३७. ‘‘यो वे मेत्तेन चित्तेन, सब्बलोकानुकम्पति;
उद्धं अधो च तिरियं, अप्पमाणेन सब्बसो.
३८. ‘‘अप्पमाणं हितं चित्तं, परिपुण्णं सुभावितं;
यं पमाणकतं कम्मं, न तं तत्रावसिस्सती’’ति.
तत्थ यो वे मेत्तेन चित्तेन, सब्बलोकानुकम्पतीति खत्तियादीसु वा समणब्राह्मणेसु वा यो कोचि अप्पमाणेन मेत्तेन चित्तेन सकलं सत्तलोकं अनुकम्पति. उद्धन्ति पथवितो याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतनब्रह्मलोका. अधोति पथविया हेट्ठा उस्सदे महानिरये. तिरियन्ति मनुस्सलोके, यत्तकानि चक्कवाळानि च तेसु सब्बेसु एत्तके ठाने निब्बत्ता सब्बे सत्ता अवेरा होन्तु, अब्यापज्झा अनीघा, सुखी अत्तानं परिहरन्तूति एवं भावितेन मेत्तेन चित्तेनाति अत्थो. अप्पमाणेनाति अप्पमाणसत्तानं अप्पमाणारम्मणत्ता अप्पमाणेन. सब्बसोति सब्बाकारेन, उद्धं अधो तिरियन्ति एवं सब्बसुगतिदुग्गतिवसेनाति अत्थो.
अप्पमाणं हितं चित्तन्ति अप्पमाणं कत्वा भावितं सब्बसत्तेसु हितचित्तं. परिपुण्णन्ति अविकलं. सुभावितन्ति सुवड्ढितं, अप्पनाचित्तस्सेतं नामं. यं पमाणकतं कम्मन्ति यं ‘‘अप्पमाणं अप्पमाणारम्मण’’न्ति एवं आरम्मणत्तिकवसेन च वसीभावप्पत्तिवसेन च अवड्ढित्वा कतं परित्तं कामावचरकम्मं. न तं तत्रावसिस्सतीति तं परित्तं कम्मं यं तं ‘‘अप्पमाणं हितं चित्त’’न्ति सङ्खगतं रूपावचरकम्मं, तत्र न अवसिस्सति. यथा नाम महोघेन अज्झोत्थटं परित्तोदकं ओघस्स अब्भन्तरे तेन असंहीरमानं नावसिस्सति न तिट्ठति, अथ खो महोघोव तं अज्झोत्थरित्वा तिट्ठति, एवमेव तं परित्तकम्मं तस्स महग्गतकम्मस्स अब्भन्तरे तेन महग्गतकम्मेन अच्छिन्दित्वा अग्गहितविपाकोकासं हुत्वा न अवसिस्सति न तिट्ठति, न सक्कोति अत्तनो विपाकं दातुं, अथ खो महग्गतकम्ममेव तं अज्झोत्थरित्वा तिट्ठति विपाकं देतीति.
एवं बोधिसत्तो अन्तेवासिकानं मेत्ताभावनाय आनिसंसं कथेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा सत्त संवट्टविवट्टकप्पे न इमं लोकं पुन अगमासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा इसिगणो बुद्धपरिसा अहोसि, अरको पन सत्था अहमेव अहोसि’’न्ति.
अरकजातकवण्णना नवमा.
[१७०] १०. ककण्टकजातकवण्णना
नायं पुरे उण्णमतीति इदं ककण्टकजातकं महाउमङ्गजातके (जा. २.२२.५९० आदयो) आविभविस्सति.
ककण्टकजातकवण्णना दसमा.
सन्थववग्गो दुतियो.
तस्सुद्दानं –
इन्दसमानगोत्तञ्च, सन्थवं सुसीमं गिज्झं;
नकुलं उपसाळकं, समिद्धि च सकुणग्घि;
अरकञ्च ककण्टकं.