२. खरपुत्तवग्गो

[३८६] १. खरपुत्तजातकवण्णना

सच्चं किरेवमाहंसूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति वत्वा ‘‘पुराणदुतियिकाया’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु अयं ते इत्थी अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं इमं निस्साय अग्गिं पविसित्वा मरन्तो पण्डिते निस्साय जीवितं लभी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं सेनके नाम रञ्ञे रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सक्कत्तं कारेसि. तदा सेनकस्स रञ्ञो एकेन नागराजेन सद्धिं मित्तभावो होति. सो किर नागराजा नागभवना निक्खमित्वा थले गोचरं गण्हन्तो चरति. अथ नं गामदारका दिस्वा ‘‘सप्पो अय’’न्ति लेड्डुदण्डादीहि पहरिंसु. अथ राजा उय्यानं कीळितुं गच्छन्तो दिस्वा ‘‘किं एते दारका करोन्ती’’ति पुच्छित्वा ‘‘एकं सप्पं पहरन्ती’’ति सुत्वा ‘‘पहरितुं मा देथ, पलापेथ ने’’ति पलापेसि. नागराजा जीवितं लभित्वा नागभवनं गन्त्वा बहूनि रतनानि आदाय अड्ढरत्तसमये रञ्ञो सयनघरं पविसित्वा तानि रतनानि दत्वा ‘‘महाराज, मया तुम्हे निस्साय जीवितं लद्ध’’न्ति रञ्ञा सद्धिं मित्तभावं कत्वा पुनप्पुनं गन्त्वा राजानं पस्सति. सो अत्तनो नागमाणविकासु एकं कामेसु अतित्तं नागमाणविकं रक्खणत्थाय रञ्ञो सन्तिके ठपेत्वा ‘‘यदा एतं न पस्ससि, तदा इमं मन्तं परिवत्तेय्यासी’’ति तस्स एकं मन्तं अदासि.

सो एकदिवसं उय्यानं गन्त्वा नागमाणविकाय सद्धिं पोक्खरणियं उदककीळं कीळि. नागमाणविका एकं उदकसप्पं दिस्वा अत्तभावं विजहित्वा तेन सद्धिं असद्धम्मं पटिसेवि. राजा तं अपस्सन्तो ‘‘कहं नु खो गता’’ति मन्तं परिवत्तेत्वा अनाचारं करोन्तिं दिस्वा वेळुपेसिकाय पहरि. सा कुज्झित्वा ततो नागभवनं गन्त्वा ‘‘कस्मा आगतासी’’ति पुट्ठा ‘‘तुम्हाकं सहायो मं अत्तनो वचनं अगण्हन्तिं पिट्ठियं पहरी’’ति पहारं दस्सेसि. नागराजा तथतो अजानित्वाव चत्तारो नागमाणवके आमन्तेत्वा ‘‘गच्छथ, सेनकस्स सयनघरं पविसित्वा नासवातेन तं भुसं विय विद्धंसेथा’’ति पेसेसि. ते गन्त्वा रञ्ञो सिरिसयने निपन्नकाले गब्भं पविसिंसु. तेसं पविसनवेलायमेव राजा देविं आह – ‘‘जानासि नु खो भद्दे, नागमाणविकाय गतट्ठान’’न्ति? ‘‘न जानामि, देवा’’ति. ‘‘अज्ज सा अम्हाकं पोक्खरणियं कीळनकाले अत्तभावं विजहित्वा एकेन उदकसप्पेन सद्धिं अनाचारं अकासि, अथ नं अहं ‘एवं मा करी’ति सिक्खापनत्थाय वेळुपेसिकाय पहरिं, सा ‘नागभवनं गन्त्वा सहायस्स मे अञ्ञं किञ्चि कथेत्वा मेत्तिं भिन्देय्या’ति मे भयं उप्पज्जती’’ति. तं सुत्वा नागमाणवका ततोव निवत्तित्वा नागभवनं गन्त्वा नागराजस्स तमत्थं आरोचेसुं. सो संवेगप्पत्तो हुत्वा तङ्खणञ्ञेव रञ्ञो सयनघरं आगन्त्वा तमत्थं आचिक्खित्वा खमापेत्वा ‘‘इदं मे दण्डकम्म’’न्ति सब्बरुतजाननं नाम मन्तं दत्वा ‘‘अयं, महाराज, अनग्घो मन्तो, सचे इमं मन्तं अञ्ञस्स ददेय्यासि, दत्वाव अग्गिं पविसित्वा मरेय्यासी’’ति आह. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. सो ततो पट्ठाय किपिल्लिकानम्पि सद्दं जानाति.

तस्सेकदिवसं महातले निसीदित्वा मधुफाणितेहि खादनीयं खादन्तस्स एकं मधुबिन्दु च फाणितबिन्दु च पूवखण्डञ्च भूमियं पति. एका किपिल्लिका तं दिस्वा ‘‘रञ्ञो महातले मधुचाटि भिन्ना, फाणितसकटं पूवसकटं निक्कुज्जितं, मधुफाणितञ्च पूवञ्च खादथा’’ति विरवन्ती विचरति. अथ राजा तस्सा रवं सुत्वा हसि. रञ्ञो समीपे ठिता देवी ‘‘किं नु खो दिस्वा राजा हसी’’ति चिन्तेसि. तस्मिं खादनीयं खादित्वा न्हत्वा पल्लङ्के निसिन्ने एकं मक्खिकं सामिको ‘‘एहि भद्दे, किलेसरतिया रमिस्सामा’’ति आह. अथ नं सा ‘‘अधिवासेहि ताव सामि, इदानि रञ्ञो गन्धे आहरिस्सन्ति, तस्स विलिम्पन्तस्स पादमूले गन्धचुण्णं पतिस्सति, अहं तत्थ वट्टेत्वा सुगन्धा भविस्सामि, ततो रञ्ञो पिट्ठियं निपज्जित्वा रमिस्सामा’’ति आह. राजा तम्पि सद्दं सुत्वा हसि. देवीपि ‘‘किं नु खो दिस्वा हसी’’ति पुन चिन्तेसि. पुन रञ्ञो सायमासं भुञ्जन्तस्स एकं भत्तसित्थं भूमियं पति. किपिल्लिका ‘‘राजकुले भत्तसकटं भग्गं, भत्तं भुञ्जथा’’ति विरवि. तं सुत्वा राजा पुनपि हसि. देवी सुवण्णकटच्छुं गहेत्वा राजानं परिविसन्ती ‘‘मं नु खो दिस्वा राजा हसती’’ति वितक्केसि.

सा रञ्ञा सद्धिं सयनं आरुय्ह निपज्जनकाले ‘‘किंकारणा देव, हसी’’ति पुच्छि. सो ‘‘किं ते मम हसितकारणेना’’ति वत्वा पुनप्पुनं निबद्धो कथेसि. अथ नं सा ‘‘तुम्हाकं जाननमन्तं मय्हं देथा’’ति वत्वा ‘‘न सक्का दातु’’न्ति पटिक्खित्तापि पुनप्पुनं निबन्धि. राजा ‘‘सचाहं इमं मन्तं तुय्हं दस्सामि, मरिस्सामी’’ति आह. ‘‘मरन्तोपि मय्हं देहि, देवा’’ति. राजा मातुगामवसिको हुत्वा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ‘‘इमिस्सा मन्तं दत्वा अग्गिं पविसिस्सामी’’ति रथेन उय्यानं पायासि.

तस्मिं खणे सक्को लोकं ओलोकेन्तो इमं कारणं दिस्वा ‘‘अयं बालराजा मातुगामं निस्साय ‘अग्गिं पविसिस्सामी’ति गच्छति, जीवितमस्स दस्सामी’’ति सुजं असुरकञ्ञं आदाय बाराणसिं आगन्त्वा तं अजिकं कत्वा अत्तना अजो हुत्वा ‘‘महाजनो मा पस्सतू’’ति अधिट्ठाय रञ्ञो रथस्स पुरतो अहोसि. तं राजा चेव रथे युत्तसिन्धवा च पस्सन्ति, अञ्ञो कोचि न पस्सति. अजो कथासमुट्ठापनत्थं रथपुरतो अजिकाय सद्धिं मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो विय अहोसि. तमेको रथे युत्तसिन्धवो दिस्वा ‘‘सम्म अजराज, मयं पुब्बे ‘अजा किर बाला अहिरिका’ति अस्सुम्ह, न च तं पस्सिम्ह, त्वं पन रहो पटिच्छन्नट्ठाने कत्तब्बं अनाचारं अम्हाकं एत्तकानं पस्सन्तानञ्ञेव करोसि, न लज्जसि, तं नो पुब्बे सुतं इमिना दिट्ठेन समेती’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –

७७. ‘‘सच्चं किरेवमाहंसु, वस्तं बालोति पण्डिता;

पस्स बालो रहोकम्मं, आविकुब्बं न बुज्झती’’ति.

तत्थ वस्तन्ति अजं. पण्डिताति ञाणसम्पन्ना तं बालोति वदन्ति, सच्चं किर वदन्ति. पस्साति आलपनं, पस्सथाहि अत्थो. न बुज्झतीति एवं कातुं अयुत्तन्ति न जानाति.

तं सुत्वा अजो द्वे गाथा अभासि –

७८. ‘‘त्वं खोपि सम्म बालोसि, खरपुत्त विजानहि;

रज्जुया हि परिक्खित्तो, वङ्कोट्ठो ओहितोमुखो.

७९. ‘‘अपरम्पि सम्म ते बाल्यं, यो मुत्तो न पलायसि;

सो च बालतरो सम्म, यं त्वं वहति सेनक’’न्ति.

तत्थ त्वं खोपि सम्माति सम्म सिन्धव मयापि खो त्वं बालतरो. खरपुत्ताति सो किर गद्रभस्स जातको, तेन तं एवमाह. विजानहीति अहमेव बालोति एवं जानाहि. परिक्खित्तोति युगेन सद्धिं गीवाय परिक्खित्तो. वङ्कोट्ठोति वङ्कओट्ठो. ओहितोमुखोति मुखबन्धनेन पिहितमुखो. यो मुत्तो न पलायसीति यो त्वं रथतो मुत्तो समानो मुत्तकाले पलायित्वा अरञ्ञं न पविससि, तं ते अपलायनं अपरम्पि बाल्यं, सो च बालतरोति यं त्वं सेनकं वहसि, सो सेनको तयापि बालतरो.

राजा तेसं उभिन्नम्पि कथं जानाति, तस्मा तं सुणन्तो सणिकं रथं पेसेसि. सिन्धवोपि तस्स कथं सुत्वा पुन चतुत्थं गाथमाह –

८०. ‘‘यं नु सम्म अहं बालो, अजराज विजानहि;

अथ केन सेनको बालो, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति.

तत्थ यन्ति करणत्थे पच्चत्तवचनं. नूति अनुस्सवत्थे निपातो. इदं वुत्तं होति – सम्म अजराज, येन ताव तिरच्छानगतत्तेन कारणेन अहं बालो, तं त्वं कारणं जानाहि, सक्का एतं तया ञातुं, अहञ्हि तिरच्छानगतत्ताव बालो, तस्मा मं खरपुत्तातिआदीनि वदन्तो सुट्ठु वदसि, अयं पन सेनको राजा केन कारणेन बालो, तं मे कारणं पुच्छितो अक्खाहीति.

तं सुत्वा अजो आचिक्खन्तो पञ्चमं गाथमाह –

८१. ‘‘उत्तमत्थं लभित्वान, भरियाय यो पदस्सति;

तेन जहिस्सतत्तानं, सा चेवस्स न हेस्सती’’ति.

तत्थ उत्तमत्थन्ति सब्बरुतजाननमन्तं. तेनाति तस्सा मन्तप्पदानसङ्खातेन कारणेन तं दत्वा अग्गिं पविसन्तो अत्तानञ्च जहिस्सति, सा चस्स भरिया न भविस्सति, तस्मा एस तयापि बालतरो, यो लद्धं यसं रक्खितुं न सक्कोतीति.

राजा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘अजराज, अम्हाकं सोत्थिं करोन्तोपि त्वञ्ञेव करिस्ससि, कथेहि ताव नो कत्तब्बयुत्तक’’न्ति आह. अथ नं अजराजा ‘‘महाराज, इमेसं सत्तानं अत्तना अञ्ञो पियतरो नाम नत्थि, एकं पियभण्डं निस्साय अत्तानं नासेतुं लद्धयसं पहातुं न वट्टती’’ति वत्वा छट्ठं गाथमाह –

८२. ‘‘न वे पियम्मेति जनिन्द तादिसो, अत्तं निरंकत्वा पियानि सेवति;

अत्ताव सेय्यो परमा च सेय्यो, लब्भा पिया ओचितत्थेन पच्छा’’ति.

तत्थ पियम्मेति पियं मे, अयमेव वा पाठो. इदं वुत्तं होति – जनिन्द, तादिसो तुम्हादिसो यसमहत्ते ठितो पुग्गलो एकं पियभण्डं निस्साय ‘‘इदं पियं मे’’ति अत्तं निरंकत्वा अत्तानं छड्डेत्वा तानि पियानि न सेवतेव. किंकारणा? अत्ताव सेय्यो परमा च सेय्योति, यस्मा सतगुणेन सहस्सगुणेन अत्ताव सेय्यो वरो उत्तमो, परमा च सेय्यो, परमा उत्तमापि अञ्ञस्मा पियभण्डाति अत्थो. एत्थ हि च-कारो पि-कारत्थे निपातोति दट्ठब्बो. लब्भा पिया ओचितत्थेन पच्छाति ओचितत्थेन वड्ढितत्थेन यससम्पन्नेन पुरिसेन पच्छा पिया नाम सक्का लद्धुं, न तस्सा कारणा अत्ता नासेतब्बोति.

एवं महासत्तो रञ्ञो ओवादं अदासि. राजा तुस्सित्वा ‘‘अजराज, कुतो आगतोसी’’ति पुच्छि. सक्को अहं, महाराज, तव अनुकम्पाय तं मरणा मोचेतुं आगतोम्हीति. देवराज, अहं एतिस्सा ‘‘मन्तं दस्सामी’’ति अवचं, इदानि ‘‘किं करोमी’’ति? ‘‘महाराज, तुम्हाकं उभिन्नम्पि विनासेन किच्चं नत्थि, ‘सिप्पस्स उपचारो’ति वत्वा एतं कतिपये पहारे पहरापेहि, इमिना उपायेन न गण्हिस्सती’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. महासत्तो रञ्ञो ओवादं दत्वा सकट्ठानमेव गतो. राजा उय्यानं गन्त्वा देविं पक्कोसापेत्वा आह ‘‘गण्हिस्ससि भद्दे, मन्त’’न्ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तेन हि उपचारं करोमी’’ति. ‘‘को उपचारो’’ति? ‘‘पिट्ठियं पहारसते पवत्तमाने सद्दं कातुं न वट्टती’’ति. सा मन्तलोभेन ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. राजा चोरघातके पक्कोसापेत्वा कसा गाहापेत्वा उभोसु पस्सेसु पहरापेसि. सा द्वे तयो पहारे अधिवासेत्वा ततो परं ‘‘न मे मन्तेन अत्थो’’ति रवि. अथ नं राजा ‘‘त्वं मं मारेत्वा मन्तं गण्हितुकामासी’’ति पिट्ठियं निच्चम्मं कारेत्वा विस्सज्जापेसि. सा ततो पट्ठाय पुन कथेतुं नासक्खि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तदा राजा उक्कण्ठितभिक्खु अहोसि, देवी पुराणदुतियिका, अस्सो सारिपुत्तो, सक्को पन अहमेव अहोसिन्ति.

खरपुत्तजातकवण्णना पठमा.

[३८७] २. सूचिजातकवण्णना

अकक्कसं अफरुसन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्ञापारमिं आरब्भ कथेसि. वत्थु महाउमङ्गजातके (जा. २.२२.५९० आदयो) आवि भविस्सति. तदा पन सत्था भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि तथागतो पञ्ञवा उपायकुसलोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे कम्मारकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो परियोदातसिप्पो अहोसि. मातापितरो पनस्स दलिद्दा, तेसं गामतो अविदूरे अञ्ञो सहस्सकुटिको कम्मारगामो. तत्थ कम्मारसहस्सजेट्ठको कम्मारो राजवल्लभो अड्ढो महद्धनो, तस्सेका धीता अहोसि उत्तमरूपधरा देवच्छरापटिभागा जनपदकल्याणिलक्खणेहि समन्नागता. सामन्तगामेसु मनुस्सा वासिफरसुफालपाचनादिकारापनत्थाय तं गामं गन्त्वा येभुय्येन तं कुमारिकं पस्सन्ति, ते अत्तनो अत्तनो गामं गन्त्वा निसिन्नट्ठानादीसु तस्सा रूपं वण्णेन्ति. बोधिसत्तो तं सुत्वा सवनसंसग्गेन बज्झित्वा ‘‘पादपरिचारिकं नं करिस्सामी’’ति उत्तमजातिकं अयं गहेत्वा एकं सुखुमं घनं सूचिं कत्वा पासे विज्झित्वा उदके उप्पिलापेत्वा अपरम्पि तथारूपमेव तस्सा कोसकं कत्वा पासे विज्झि. इमिना नियामेन तस्सा सत्त कोसके अकासि, ‘‘कथं अकासी’’ति न वत्तब्बं. बोधिसत्तानञ्हि ञाणमहन्तताय करणं समिज्झतियेव. सो तं सूचिं नाळिकाय पक्खिपित्वा ओवट्टिकाय कत्वा तं गामं गन्त्वा कम्मारजेट्ठकस्स वसनवीथिं पुच्छित्वा तत्थ गन्त्वा द्वारे ठत्वा ‘‘को मम हत्थतो एवरूपं नाम सूचिं मूलेन किणितुं इच्छती’’ति सूचिं वण्णेन्तो जेट्ठककम्मारस्स घरद्वारसमीपे ठत्वा पठमं गाथमाह –

८३. ‘‘अकक्कसं अफरुसं, खरधोतं सुपासियं;

सुखुमं तिखिणग्गञ्च, को सूचिं केतुमिच्छती’’ति.

तस्सत्थो – मम पटलस्स वा तिलकस्स वा ओधिनो वा अभावेन अकक्कसं, सुमट्ठताय अफरुसं, खरेन पासाणेन धोतत्ता खरधोतं, सुन्दरेन सुविद्धेन पासेन समन्नागतत्ता सुपासियं, सण्हताय सुखुमं, अग्गस्स तिखिणताय तिखिणग्गं सूचिं मम हत्थतो मूलं दत्वा को किणितुं इच्छतीति.

एवञ्च पन वत्वा पुनपि तं वण्णेन्तो दुतियं गाथमाह –

८४. ‘‘सुमज्जञ्च सुपासञ्च, अनुपुब्बं सुवट्टितं;

घनघातिमं पटिथद्धं, को सूचिं केतुमिच्छती’’ति.

तत्थ सुमज्जञ्चाति कुरुविन्दकचुण्णेन सुट्ठु मज्जितं. सुपासञ्चाति सण्हेन पासवेधकेन विद्धत्ता सुन्दरपासं. घनघातिमन्ति या घातियमाना अधिकरणिं अनुपविसति, अयं ‘‘घनघातिमा’’ति वुच्चति, तादिसिन्ति अत्थो. पटिथद्धन्ति थद्धं अमुदुकं.

तस्मिं खणे सा कुमारिका भुत्तपातरासं पितरं दरथपटिप्पस्सम्भनत्थं चूळसयने निपन्नं तालवण्टेन बीजयमाना बोधिसत्तस्स मधुरसद्दं सुत्वा अल्लमंसपिण्डेन हदये पहटा विय घटसहस्सेन निब्बापितदरथा विय हुत्वा ‘‘को नु खो एस अतिमधुरेन सद्देन कम्मारानं वसनगामे सूचिं विक्किणाति, केन नु खो कम्मेन आगतो, जानिस्सामि न’’न्ति तालवण्टं ठपेत्वा गेहा निक्खम्म बहिआळिन्दके ठत्वा तेन सद्धिं कथेसि. बोधिसत्तानञ्हि पत्थितं नाम समिज्झति, सो हि तस्सायेवत्थाय तं गामं आगतो. सा च तेन सद्धिं कथेन्ती ‘‘माणव, सकलरट्ठवासिनो सूचिआदीनं अत्थाय इमं गामं आगच्छन्ति, त्वं बालताय कम्मारगामे सूचिं विक्किणितुं इच्छसि, सचेपि दिवसं सूचिया वण्णं भासिस्ससि, न ते कोचि हत्थतो सूचिं गण्हिस्सति, सचे त्वं मूलं लद्धुं इच्छसि, अञ्ञं गामं याही’’ति वत्वा द्वे गाथा अभासि –

८४. ‘‘इतोदानि पतायन्ति, सूचियो बळिसानि च;

कोयं कम्मारगामस्मिं, सूचिं विक्केतुमिच्छति.

८५. ‘‘इतो सत्थानि गच्छन्ति, कम्मन्ता विविधा पुथू;

कोयं कम्मारगामस्मिं, सूचिं विक्केतुमिच्छती’’ति.

तत्थ इतोदानीति इमस्मिं रट्ठे इदानि सूचियो च बळिसानि च अञ्ञानि च उपकरणानि इमम्हा कम्मारगामा पतायन्ति निक्खमन्ति, तं तं दिसं पत्थरन्ता निग्गच्छन्ति. कोयन्ति एवं सन्ते को अयं इमस्मिं कम्मारगामे सूचिं विक्किणितुं इच्छति. सत्थानीति बाराणसिं गच्छन्तानि नानप्पकारानि सत्थानि इतोव गच्छन्ति. विविधा पुथूति नानप्पकारा बहू कम्मन्तापि सकलरट्ठवासीनं इतो गहितउपकरणेहेव पवत्तन्ति.

बोधिसत्तो तस्सा वचनं सुत्वा ‘‘भद्दे, त्वं अजानन्ती अञ्ञाणेन एवं वदेसी’’ति वत्वा द्वे गाथा अभासि –

८६. ‘‘सूचिं कम्मारगामस्मिं, विक्केतब्बा पजानता;

आचरियाव जानन्ति, कम्मं सुकतदुक्कटं.

८७. ‘‘इमञ्चे ते पिता भद्दे, सूचिं जञ्ञा मया कतं;

तया च मं निमन्तेय्य, यञ्चत्थञ्ञं घरे धन’’न्ति.

तत्थ सूचिन्ति विभत्तिविपल्लासो कतो. इदं वुत्तं होति – सूचि नाम पजानता पण्डितेन पुरिसेन कम्मारगामस्मिंयेव विक्केतब्बा. किंकारणा? आचरियाव जानन्ति, कम्मं सुकतदुक्कटन्ति, तस्स तस्स सिप्पस्स आचरियाव तस्मिं तस्मिं सिप्पे सुकतदुक्कटकम्मं जानन्ति, स्वाहं कम्मारकम्मं अजानन्तानं गहपतिकानं गामं गन्त्वा मम सूचिया सुकतदुक्कटभावं कथं जानापेस्सामि, इमस्मिं पन गामे मम बलं जानापेस्सामीति. एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय अत्तनो बलं वण्णेसि.

तया च मं निमन्तेय्याति भद्दे सचे तव पिता इमं मया कतं सूचिं ‘‘ईदिसा वा एसा, एवं वा कता’’ति जानेय्य, ‘‘इमं मे धीतरं तव पादपरिचारिकं दम्मि, गण्हाहि न’’न्ति एवं तया च मं निमन्तेय्य. यञ्चत्थञ्ञं घरे धनन्ति यञ्च अञ्ञं सविञ्ञाणकं वा अविञ्ञाणकं वा घरे धनं अत्थि, तेन मं निमन्तेय्य. ‘‘यञ्चस्सञ्ञ’’न्तिपि पाठो, यञ्च अस्स घरे अञ्ञं धनं अत्थीति अत्थो.

कम्मारजेट्ठको सब्बं तेसं कथं सुत्वा ‘‘अम्मा’’ति धीतरं पक्कोसित्वा ‘‘केन सद्धिं सल्लपसी’’ति पुच्छि. तात, एको पुरिसो सूचिं विक्किणाति, तेन सद्धिं सल्लपेमीति. ‘‘तेन हि पक्कोसाहि न’’न्ति. सा गन्त्वा पक्कोसि. बोधिसत्तो गेहं पविसित्वा कम्मारजेट्ठकं वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. अथ नं सो ‘‘कतरगामवासिकोसी’’ति पुच्छि. ‘‘अहं असुकगामवासिकोम्हि असुककम्मारस्स पुत्तो’’ति. ‘‘कस्मा इधागतोसी’’ति. ‘‘सूचिविक्कयत्थाया’’ति. ‘‘आहर, सूचिं ते पस्सामा’’ति. बोधिसत्तो अत्तनो गुणं सब्बेसं मज्झे पकासेतुकामो ‘‘ननु एककानं ओलोकिततो सब्बेसं मज्झे ओलोकेतुं वरतर’’न्ति आह. सो ‘‘साधु, ताता’’ति सब्बे कम्मारे सन्निपातापेत्वा तेहि परिवुतो ‘‘आहर, तात, मयं पस्साम ते सूचि’’न्ति आह. ‘‘आचरिय, एकं अधिकरणिञ्च उदकपूरञ्च कंसथालं आहरापेथा’’ति. सो आहरापेसि. बोधिसत्तो ओवट्टिकतो सूचिनाळिकं नीहरित्वा अदासि. कम्मारजेट्ठको ततो सूचिं नीहरित्वा ‘‘तात, अयं सूची’’ति पुच्छि. ‘‘नायं सूचि, कोसको एसो’’ति. सो उपधारेन्तो नेव अन्तं, न कोटिं अद्दस. बोधिसत्तो आहरापेत्वा नखेन कोसकं अपनेत्वा ‘‘अयं सूचि, अयं कोसको’’ति महाजनस्स दस्सेत्वा सूचिं आचरियस्स हत्थे, कोसकं पादमूले ठपेसि. पुन तेन ‘‘अयं मञ्ञे सूची’’ति वुत्तो ‘‘अयम्पि सूचिकोसकोयेवा’’ति वत्वा नखेन पहरन्तो पटिपाटिया छ सूचिकोसके कम्मारजेट्ठकस्स पादमूले ठपेत्वा ‘‘अयं सूची’’ति तस्स हत्थे ठपेसि. कम्मारसहस्सानि अङ्गुलियो फोटेसुं, चेलुक्खेपा पवत्तिंसु.

अथ नं कम्मारजेट्ठको ‘‘तात, इमाय सूचिया किं बल’’न्ति पुच्छि. ‘‘आचरिय बलवता पुरिसेन अधिकरणिं उक्खिपापेत्वा अधिकरणिया हेट्ठा उदकपातिं ठपापेत्वा अधिकरणिया मज्झे इमं सूचिं पहरथा’’ति. सो तथा कारेत्वा अधिकरणिया मज्झे सूचिं अग्गेन पहरि. सा अधिकरणिं विनिविज्झित्वा उदकपिट्ठे केसग्गमत्तम्पि उद्धं वा अधो वा अहुत्वा तिरियं पतिट्ठासि. सब्बे कम्मारा ‘‘अम्हेहि एत्तकं कालं ‘कम्मारा नाम एदिसा होन्ती’ति सुतिवसेनपि न सुतपुब्ब’’न्ति अङ्गुलियो फोटेत्वा चेलुक्खेपसहस्सं पवत्तयिंसु. कम्मारजेट्ठको धीतरं पक्कोसित्वा तस्मिञ्ञेव परिसमज्झे ‘‘अयं कुमारिका तुय्हमेव अनुच्छविका’’ति उदकं पातेत्वा अदासि. सो अपरभागे कम्मारजेट्ठकस्स अच्चयेन तस्मिं गामे कम्मारजेट्ठको अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कम्मारजेट्ठकस्स धीता राहुलमाता अहोसि, पण्डितकम्मारपुत्तो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सूचिजातकवण्णना दुतिया.

[३८८] ३. तुण्डिलजातकवण्णना

नवछन्नकेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं मरणभीरुकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो बुद्धसासने पब्बजित्वा मरणभीरुको अहोसि, अप्पमत्तकम्पि साखाचलनं दण्डकपतनं सकुणचतुप्पदसद्दं वा अञ्ञं वा तथारूपं सुत्वा मरणभयतज्जितो हुत्वा कुच्छियं विद्धससो विय कम्पन्तो विचरि. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुको किर भिक्खु मरणभीरुको अप्पमत्तकम्पि सद्दं सुत्वा विकम्पमानो पलायति, इमेसञ्च सत्तानं मरणमेव धुवं, जीवितं अद्धुवं, ननु तदेव योनिसो मनसि कातब्ब’’न्ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु मरणभीरुको’’ति वत्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति तेन पटिञ्ञातो ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस मरणभीरुकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सूकरिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. सूकरी परिणतगब्भा द्वे पुत्ते विजायि. सा एकदिवसं ते गहेत्वा एकस्मिं आवाटे निपज्जि. अथेका बाराणसिद्वारगामवासिनी महल्लिका कप्पासखेत्ततो पच्छिपुण्णं कप्पासं आदाय यट्ठिया भूमिं आकोटेन्ती आगच्छि. सूकरी तं सद्दं सुत्वा मरणभयेन पुत्तके छड्डेत्वा पलायि. महल्लिका सूकरपोतके दिस्वा पुत्तसञ्ञं पटिलभित्वा पच्छियं पक्खिपित्वा घरं नेत्वा जेट्ठकस्स महातुण्डिलो, कनिट्ठस्स चूळतुण्डिलोति नामं करित्वा ते पुत्तके विय पोसेसि. ते अपरभागे वड्ढित्वा थूलसरीरा अहेसुं. महल्लिका ‘‘इमे नो मूलेन देही’’ति वुच्चमानापि ‘‘पुत्ता मे’’ति वत्वा कस्सचि न देति. अथेकस्मिं छणकाले धुत्ता सुरं पिवन्ता मंसे खीणे ‘‘कुतो नु खो मंसं लभिस्सामा’’ति वीमंसन्ता महल्लिकाय गेहे सूकरानं अत्थिभावं ञत्वा मूलं गहेत्वा तत्थ गन्त्वा ‘‘अम्म, मूलं गहेत्वा एकं नो सूकरं देही’’ति आहंसु. सा ‘‘अलं, ताता, पुत्ता मे एते, पुत्तं नाम मंसं खादनत्थाय किणन्तानं ददन्ता नाम नत्थी’’ति पटिक्खिपि. धुत्ता ‘‘अम्म, मनुस्सानं सूकरा नाम पुत्ता न होन्ति, देहि नो’’ति पुनप्पुनं याचन्तापि अलभित्वा महल्लिकं सुरं पायेत्वा मत्तकाले ‘‘अम्म, सूकरेहि किं करिस्ससि, मूलं गहेत्वा परिब्बयं करोही’’ति तस्सा हत्थे कहापणे ठपयिंसु.

सा कहापणे गहेत्वा ‘‘ताता, महातुण्डिलं दातुं न सक्कोमि. चूळतुण्डिलं पन गण्हथा’’ति आह. ‘‘कहं सो’’ति? ‘‘अयं एतस्मिं गच्छेति, सद्दमस्स देही’’ति. ‘‘आहारं न पस्सामी’’ति. धुत्ता मूलेन एकं भत्तपातिं आहरापेसुं. महल्लिका तं गहेत्वा द्वारे ठपितं सूकरदोणिं पूरेत्वा दोणिसमीपे अट्ठासि. तिंसमत्तापि धुत्ता पासहत्था तत्थेव अट्ठंसु. महल्लिका ‘‘तात, चूळतुण्डिल, एही’’ति तस्स सद्दमकासि. तं सुत्वा महातुण्डिलो ‘‘एत्तकं कालं मम मातरा चूळतुण्डिलस्स सद्दो न दिन्नपुब्बो, मंयेव पठमं सद्दायति, अवस्सं अज्ज अम्हाकं भयं उप्पन्नं भविस्सती’’ति अञ्ञासि. सो कनिट्ठं आमन्तेसि ‘‘तात, मम माता तं पक्कोसति, गच्छ ताव जानाही’’ति. सो गच्छा निक्खमित्वा भत्तदोणिसमीपे तेसं ठितभावं दिस्वा ‘‘अज्ज मे मरणं उप्पन्न’’न्ति मरणभयतज्जितो निवत्तित्वा कम्पमानो भातु सन्तिकं आगन्त्वा थम्भितुं नासक्खि, कम्पमानो परिब्भमि. महातुण्डिलो तं दिस्वा ‘‘तात, त्वं अज्ज पन पवेधसि परिब्भमसि, पविसनट्ठानं ओलोकेसि, किं नामेतं करोसी’’ति पुच्छि. सो अत्तना दिट्ठकारणं कथेन्तो पठमं गाथमाह –

८८. ‘‘नवछन्नकेदानि दिय्यति, पुण्णायं दोणि सुवामिनी ठिता;

बहुके जने पासपाणिके, नो च खो मे पटिभाति भुञ्जितु’’न्ति.

तत्थ नवछन्नकेदानि दिय्यतीति भातिक, पुब्बे अम्हाकं कुण्डकयागु वा झामभत्तं वा दिय्यति, अज्ज पन नवछन्नकं नवाकारं दानं दिय्यति. पुण्णायं दोणीति अयं अम्हाकं भत्तदोणि सुद्धभत्तस्स पुण्णा. सुवामिनी ठिताति अय्यापि नो तस्सा सन्तिके ठिता. बहुके जनेति न केवलञ्च अय्याव, अञ्ञोपि बहुको जनो पासपाणिको ठितो. नो च खो मे पटिभातीति अयं एवं एतेसं ठितभावोपि इदं भत्तं भुञ्जितुम्पि मय्हं न पटिभाति, न रुच्चतीति अत्थो.

तं सुत्वा महासत्तो ‘‘तात चूळतुण्डिल, मम किर माता एत्थेव सूकरे पोसेन्ती नाम यदत्थं पोसेति, स्वास्सा अत्थो अज्ज मत्थकं पत्तो, त्वं मा चिन्तयी’’ति वत्वा मधुरेन सरेन बुद्धलीळाय धम्मं देसेन्तो द्वे गाथा अभासि –

८९. ‘‘तससि भमसि लेणमिच्छसि, अत्ताणोसि कुहिं गमिस्ससि;

अप्पोस्सुक्को भुञ्ज तुण्डिल, मंसत्थाय हि पोसिताम्हसे.

९०. ‘‘ओगह रहदं अकद्दमं, सब्बं सेदमलं पवाहय;

गण्हाहि नवं विलेपनं, यस्स गन्धो न कदाचि छिज्जती’’ति.

तत्थ तससि भमसीति मरणभयेन उत्तससि, तेनेव किलमन्तो भमसि. लेणमिच्छसीति पतिट्ठं ओलोकेसि. अत्ताणोसीति तात, पुब्बे अम्हाकं माता पटिसरणं अहोसि, सा अज्ज पन निरपेक्खा अम्हे छड्डेसि, इदानि कुहिं गमिस्ससि. ओगहाति ओगाह, अयमेव वा पाठो. पवाहयाति पवाहेहि, हारेहीति अत्थो. न छिज्जतीति न नस्सति. इदं वुत्तं होति – तात, सचे मरणतो तससि, अकद्दमं पोक्खरणिं ओतरित्वा तव सरीरे सब्बं सेदञ्च मलञ्च पवाहेत्वा सुरभिगन्धविलेपनं विलिम्पाति.

तस्स दस पारमियो आवज्जेत्वा मेत्तापारमिं पुरेचारिकं कत्वा पठमं पदं उदाहरन्तस्सेव सद्दो सकलं द्वादसयोजनिकं बाराणसिं अज्झोत्थरित्वा गतो. सुतसुतक्खणेयेव राजउपराजादयो आदिं कत्वा बाराणसिवासिनो आगमंसु. अनागतापि गेहे ठिताव सुणिंसु. राजपुरिसा गच्छे छिन्दित्वा भूमिं समं कत्वा वालुकं ओकिरिंसु. धुत्तानं सुरामदो छिज्जि. पासे छड्डेत्वा धम्मं सुणमाना अट्ठंसु. महल्लिकायपि सुरामदो छिज्जि. महासत्तो महाजनमज्झे चूळतुण्डिलस्स धम्मदेसनं आरभि. तं सुत्वा चूळतुण्डिलो ‘‘मय्हं भाता एवं वदेति, अम्हाकञ्च वंसे पोक्खरणिं ओतरित्वा नहानं, सरीरतो सेदमलपवाहनं, पुराणविलेपनं हारेत्वा नवविलेपनगहणञ्च किस्मिञ्चि काले नत्थि, किं नु खो सन्धाय भाता मं एव माहा’’ति पुच्छन्तो चतुत्थं गाथमाह –

९१. ‘‘कतमो रहदो अकद्दमो, किंसु सेदमलन्ति वुच्चति;

कतमञ्च नवं विलेपनं, यस्स गन्धो न कदाचि छिज्जती’’ति.

तं सुत्वा महासत्तो ‘‘तेन हि कनिट्ठ ओहितसोतो सुणाही’’ति बुद्धलीळाय धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –

९२. ‘‘धम्मो रहदो अकद्दमो, पापं सेदमलन्ति वुच्चति;

सीलञ्च नवं विलेपनं, तस्स गन्धो न कदाचि छिज्जति.

९३. ‘‘नन्दन्ति सरीरघातिनो, न च नन्दन्ति सरीरधारिनो;

पुण्णाय च पुण्णमासिया, रममानाव जहन्ति जीवित’’न्ति.

तत्थ धम्मोति पञ्चसीलअट्ठसीलदससीलानि तीणि सुचरितानि सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मा अमतमहानिब्बानन्ति सब्बोपेस धम्मो नाम. अकद्दमोति रागदोसमोहमानदिट्ठिकिलेसकद्दमानं अभावेन अकद्दमो. इमिना सेसधम्मतो विनिवत्तेत्वा निब्बानमेव दस्सेति. ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायति, यदिदं मदनिम्मदनो पिपासविनयो आलयसमुग्घातो वट्टुपच्छेदो तण्हक्खयो विरागो निरोधो निब्बान’’न्ति (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) हि वुत्तं, तदेव दस्सेन्तो, तात चूळतुण्डिल, अहं निब्बानतळाकं ‘‘रहदो’’ति कथेमि. जातिजराब्याधिमरणादीनि हि तत्थ नत्थि, सचे मरणतो मुञ्चितुकामो, निब्बानगामिनिं पटिपदं गण्हाति. उपनिस्सयपच्चयवसेन किर बोधिसत्तो एवं कथेसि.

पापं सेदमलन्ति तात चूळतुण्डिल, पापं सेदमलसदिसत्ता ‘‘सेदमल’’न्ति पोराणकपण्डितेहि कथितं. तं पनेतं एकविधेन पापं यदिदं मनोपदोसो, दुविधेन पापं पापकञ्च सीलं, पापिका च दिट्ठि, तिविधेन पापं तीणि दुच्चरितानि, चतुब्बिधेन पापं चत्तारि अगतिगमनानि, पञ्चविधेन पापं पञ्च चेतोखिला, छब्बिधेन पापं छ अगारवा, सत्तविधेन पापं सत्त असद्धम्मा, अट्ठविधेन पापं अट्ठ मिच्छत्ता, नवविधेन पापं नव आघातवत्थूनि, दसविधेन पापं दस अकुसलकम्मपथा, बहुविधेन पापं रागो दोसो मोहोति एककदुकतिकादिवसेन विभत्ता अकुसला धम्मा, इति सब्बम्पेतं पापं ‘‘सरीरनिस्सितसेदमलसदिस’’न्ति पण्डितेहि कथितं.

सीलन्ति पञ्चसीलं दससीलं चतुपारिसुद्धिसीलं. ‘‘इदं, तात, सीलं चतुज्जातिगन्धविलेपनसदिस’’न्ति वदति. तस्साति तस्स सिलस्स गन्धो तीसु वयेसु कदाचि न छिज्जति, सकललोकं पत्थरित्वा गच्छति.

‘‘न पुप्फगन्धो पटिवातमेति, न चन्दनं तग्गरमल्लिका वा;

सतञ्च गन्धो पटिवातमेति, सब्बा दिसा सप्पुरिसो पवायति.

‘‘चन्दनं तगरं वापि, उप्पलं अथ वस्सिकी;

एतेसं गन्धजातानं, सीलगन्धो अनुत्तरो.

‘‘अप्पमत्तो अयं गन्धो, य्वायं तगरचन्दनं;

यो च सीलवतं गन्धो, वाति देवेसु उत्तमो’’ति. (ध. प. ५४-५६);

नन्दन्ति सरीरघातिनोति तात चूळतुण्डिल, इमे अञ्ञाणमनुस्सा ‘‘मधुरमंसं खादिस्साम, पुत्तदारम्पि खादापेस्सामा’’ति पाणातिपातं करोन्ता नन्दन्ति तुस्सन्ति, पाणातिपातो आसेवितो भावितो बहुलीकतो निरयसंवत्तनिको होति, तिरच्छानयोनि…पे… पेत्तिविसयसंवत्तनिको होति, यो सब्बलहुको पाणातिपातस्स विपाको, सो मनुस्सभूतस्स अप्पायुकसंवत्तनिको होतीति इमं पाणातिपाते आदीनवं न जानन्ति. अजानन्ता –

‘‘मधुवा मञ्ञति बालो, याव पापं न पच्चति;

यदा च पच्चति पापं, बालो दुक्खं निगच्छती’’ति. (ध. प. ६९) –

मधुरसञ्ञिनो हुत्वा –

‘‘चरन्ति बाला दुम्मेधा, अमित्तेनेव अत्तना;

करोन्ता पापकं कम्मं, यं होति कटुकप्फल’’न्ति. (ध. प. ६६) –

एत्तकम्पि न जानन्ति.

‘‘न तं कम्मं कतं साधु, यं कत्वा अनुतप्पति;

यस्स अस्सुमुखो रोदं, विपाकं पटिसेवती’’ति. (ध. प. ६७);

न च नन्दन्ति सरीरधारिनोति तात चूळतुण्डिल, ये पनेते सरीरधारिनो सत्ता, ते अत्तनो मरणे आगच्छन्ते ठपेत्वा सीहमिगराजहत्थाजानीयअस्साजानीयखीणासवे अवसेसा बोधिसत्तं आदिं कत्वा अभायन्ता नाम नत्थि.

‘‘सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो;

अत्तानं उपमं कत्वा, न हनेय्य न घातये’’ति. (ध. प. १२९);

पुण्णायाति गुणपुण्णाय. पुण्णमासियाति पुण्णचन्दयुत्ताय, मासं वा पूरेत्वा ठिताय. तदा किर पुण्णमासी उपोसथदिवसो होति. रममानाव जहन्ति जीवितन्ति तात चूळतुण्डिल, मा सोचि मा परिदेवि, मरणस्स नाम ते भायन्ति, येसं अब्भन्तरे सीलादिगुणा नत्थि. मयं पन सीलाचारसम्पन्ना पुञ्ञवन्तो, तस्मा अम्हादिसा सत्ता रममानाव जहन्ति जीवितन्ति.

एवं महासत्तो मधुरेन सरेन बुद्धलीळाय धम्मं देसेसि. महाजनकाया अङ्गुलियो फोटेसुं, चेलुक्खेपा च पवत्तिंसु, साधुकारसद्दपुण्णं अन्तलिक्खं अहोसि. बाराणसिराजा बोधिसत्तं रज्जेन पूजेत्वा महल्लिकाय यसं दत्वा उभोपि ते गन्धोदकेन न्हापेत्वा गन्धादीहि विलिम्पापेत्वा गीवासु मणिरतनानि पिळन्धापेत्वा घरं नेत्वा पुत्तट्ठाने ठपेत्वा महन्तेन परिवारेन पटिजग्गि. बोधिसत्तो रञ्ञो पञ्च सीलानि अदासि. सब्बे बाराणसिवासिनो च कासिरट्ठवासिनो च पञ्च सीलानि रक्खिंसु. महासत्तो नेसं पक्खदिवसेसु धम्मं देसेसि, विनिच्छये निसीदित्वा अड्डे तीरेसि. तस्मिं धरमाने कूटड्डकारका नाम नाहेसुं. अपरभागे राजा कालमकासि. महासत्तो तस्स सरीरपरिहारं कारेत्वा विनिच्छये पोत्थके लिखापेत्वा ‘‘इमं पोत्थकं ओलोकेत्वा अड्डं तीरेय्याथा’’ति वत्वा महाजनस्स धम्मं देसेत्वा अप्पमादेन ओवादं दत्वा सब्बेसं रोदन्तानं परिदेवन्तानञ्ञेव सद्धिं चूळतुण्डिलेन अरञ्ञं पाविसि. तदा बोधिसत्तस्स ओवादो सट्ठि वस्ससहस्सानि पवत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो मरणभीरुको भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि.

तदा राजा आनन्दो अहोसि, चूळतुण्डिलो मरणभीरुको भिक्खु, परिसा बुद्धपरिसा, महातुण्डिलो पन अहमेव अहोसिन्ति.

तुण्डिलजातकवण्णना ततिया.

[३८९] ४. सुवण्णकक्कटकजातकवण्णना

सिङ्गीमिगोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो आनन्दत्थेरस्स अत्तनो अत्थाय जीवितपरिच्चागं आरब्भ कथेसि. वत्थु याव धनुग्गहपयोजना खण्डहालजातके (जा. २.२२.९८२ आदयो) धनपालविस्सज्जनं चूळहंसमहाहंसजातके (जा. १.१५.१३३ आदयो) कथितं. तदा हि भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, धम्मभण्डागारिकआनन्दत्थेरो सेक्खपटिसम्भिदाप्पत्तो हुत्वा धनपालके आगच्छन्ते सम्मासम्बुद्धस्स जीवितं परिच्चजी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि आनन्दो मय्हं जीवितं परिच्चजियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते राजगहस्स पुब्बपस्से सालिन्दियो नाम ब्राह्मणगामो होति. तदा बोधिसत्तो तस्मिं गामे कस्सकब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो कुटुम्बं सण्ठपेत्वा तस्स गामस्स पुब्बुत्तराय दिसाय एकस्मिं गामखेत्ते करीससहस्समत्तं कसिं कारेसि. सो एकदिवसं मनुस्सेहि सद्धिं खेत्तं गन्त्वा कम्मकारे ‘‘कसथा’’ति आणापेत्वा मुखधोवनत्थाय खेत्तकोटियं महन्तं सोब्भं उपसङ्कमि. तस्मिं खो पन सोब्भे एको सुवण्णवण्णो कक्कटको पटिवसति अभिरूपो पासादिको. बोधिसत्तो दन्तकट्ठं खादित्वा तं सोब्भं ओतरि. तस्स मुखधोवनकाले कक्कटको सन्तिकं आगमासि. अथ नं सो उक्खिपित्वा अत्तनो उत्तरिसाटकन्तरे निपज्जापेत्वा गहेत्वा खेत्ते कत्तब्बकिच्चं कत्वा गच्छन्तो तत्थेव नं सोब्भे पक्खिपित्वा गेहं अगमासि. ततो पट्ठाय खेत्तं आगच्छन्तो पठमं तं सोब्भं गन्त्वा कक्कटकं उक्खिपित्वा उत्तरिसाटकन्तरे निपज्जापेत्वा पच्छा कम्मन्तं विचारेसि. इति तेसं अञ्ञमञ्ञं विस्सासो दळ्हो अहोसि.

बोधिसत्तो निबद्धं खेत्तं आगच्छति, अक्खीसु च पनस्स पञ्च पसादा तीणि मण्डलानि विसुद्धानि हुत्वा पञ्ञायन्ति. अथस्स खेत्तकोटियं एकस्मिं ताले काककुलावके काकी अक्खीनि दिस्वा खादितुकामा हुत्वा काकं आह – ‘‘सामि, दोहळो मे उप्पन्नो’’ति. ‘‘किं दोहळो नामा’’ति? ‘‘एतस्स ब्राह्मणस्स अक्खीनि खादितुकामाम्ही’’ति. ‘‘दुद्दोहळो ते उप्पन्नो, को एतानि आहरितुं सक्खिस्सती’’ति. ‘‘त्वं न सक्कोसी’’ति अहम्पेतं जानामि, यो पनेस तालस्स अविदूरे वम्मिको, एत्थ कण्हसप्पो वसति. ‘‘तं उपट्ठह, सो एतं डंसित्वा मारेस्सति, अथस्स अक्खीनि उप्पाटेत्वा त्वं आहरिस्ससी’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय कण्हसप्पं उपट्ठहि. बोधिसत्तेनपि वापितसस्सानं गब्भग्गहणकाले कक्कटको महा अहोसि. अथेकदिवसं सप्पो काकमाह ‘‘सम्म, त्वं निबद्धं मं उपट्ठहसि, किं ते करोमी’’ति. ‘‘सामि, तुम्हाकं दासिया एतस्स खेत्तसामिकस्स अक्खीसु दोहळो उप्पज्जि, स्वाहं तुम्हाकं आनुभावेन तस्स अक्खीनि लभिस्सामीति तुम्हे उपट्ठहामी’’ति. सप्पो ‘‘होतु, नयिदं गरुकं, लभिस्ससी’’ति तं अस्सासेत्वा पुन दिवसे ब्राह्मणस्स आगमनमग्गे केदारमरियादं निस्साय तिणेहि पटिच्छन्नो हुत्वा तस्सागमनं ओलोकेन्तो निपज्जि.

बोधिसत्तो आगच्छन्तो पठमं सोब्भं ओतरित्वा मुखं धोवित्वा सिनेहं पच्चुपट्ठापेत्वा सुवण्णकक्कटकं आलिङ्गेत्वा उत्तरिसाटकन्तरे निपज्जापेत्वा खेत्तं पाविसि. सप्पो तं आगच्छन्तं दिस्वाव वेगेन पक्खन्दित्वा पिण्डिकमंसे डंसित्वा तत्थेव पातेत्वा वम्मिकं सन्धाय पलायि. बोधिसत्तस्स पतनञ्च कक्कटकस्स साटकन्तरतो लङ्घनञ्च काकस्स आगन्त्वा बोधिसत्तस्स उरे निलीयनञ्च अपच्छाअपुरिमं अहोसि. काको निलीयित्वा अक्खीनि तुण्डेन पहरि. कक्कटको ‘‘इमं काकं निस्साय मम सहायस्स भयं उप्पन्नं, एतस्मिं गहिते सप्पो आगच्छिस्सती’’ति सण्डासेन गण्हन्तो विय काकं गीवायं अळेन दळ्हं गहेत्वा किलमेत्वा थोकं सिथिलमकासि. काको ‘‘किस्स मं सम्म, छड्डेत्वा पलायसि, एस मं कक्कटको भिय्यो विहेठेति, याव न मरामि, ताव एही’’ति सप्पं पक्कोसन्तो पठमं गाथमाह –

९४. ‘‘सिङ्गीमिगो आयतचक्खुनेत्तो, अट्ठित्तचो वारिसयो अलोमो;

तेनाभिभूतो कपणं रुदामि, हरे सखा किस्स नु मं जहासी’’ति.

तत्थ सिङ्गीमिगोति सिङ्गीसुवण्णवण्णताय वा अळसङ्खातानं वा सिङ्गानं अत्थिताय कक्कटको वुत्तो. आयतचक्खुनेत्तोति दीघेहि चक्खुसङ्खातेहि नेत्तेहि समन्नागतो. अट्ठिमेव तचो अस्साति अट्ठित्तचो. हरे सखाति आलपनमेतं, अम्भो सहायाति अत्थो.

सप्पो तं सुत्वा महन्तं फणं कत्वा काकं अस्सासेन्तो अगमासि. सत्था इममत्थं दीपेन्तो अभिसम्बुद्धो हुत्वा दुतियं गाथमाह –

९५. ‘‘सो पस्ससन्तो महता फणेन, भुजङ्गमो कक्कटमज्झपत्तो;

सखा सखारं परितायमानो, भुजङ्गमं कक्कटको गहेसी’’ति.

तत्थ कक्कटमज्झपत्तोति कक्कटकं सम्पत्तो. सखा सखारन्ति सहायो सहायं. ‘‘सकं सखार’’न्तिपि पाठो, अत्तनो सहायन्ति अत्थो. परितायमानोति रक्खमानो. गहेसीति दुतियेन अळेन गीवायं दळ्हं गहेसि.

अथ नं किलमेत्वा थोकं सिथिलमकासि. अथ सप्पो ‘‘कक्कटका नाम नेव काकमंसं खादन्ति, न सप्पमंसं, अथ केन नु खो कारणेन अयं अम्हे गण्ही’’ति चिन्तेत्वा तं पुच्छन्तो ततियं गाथमाह –

९६. ‘‘न वायसं नो पन कण्हसप्पं, घासत्थिको कक्कटको अदेय्य;

पुच्छामि तं आयतचक्खुनेत्त, अथ किस्स हेतुम्ह उभो गहीता’’ति.

तत्थ घासत्थिकोति आहारत्थिको हुत्वा. अदेय्यातिआदियेय्य, न-कारेन योजेत्वा न गण्हीति अत्थो.

तं सुत्वा कक्कटको गहणकारणं कथेन्तो द्वे गाथा अभासि –

९७. ‘‘अयं पुरिसो मम अत्थकामो, यो मं गहेत्वान दकाय नेति;

तस्मिं मते दुक्खमनप्पकं मे, अहञ्च एसो च उभो न होम.

९८. ‘‘ममञ्च दिस्वान पवद्धकायं, सब्बो जनो हिंसितुमेव मिच्छे;

सादुञ्च थूलञ्च मुदुञ्च मंसं, काकापि मं दिस्व विहेठयेय्यु’’न्ति.

तत्थ अयन्ति बोधिसत्तं निद्दिसति. अत्थकामोति हितकामो. दकाय नेतीति यो मं सम्पियायमानो उत्तरिसाटकेन गहेत्वान उदकाय नेति, अत्तनो वसनकसोब्भं पापेति. तस्मिं मतेति सचे सो इमस्मिं ठाने मरिस्सति, एतस्मिं मते मम कायिकं चेतसिकं महन्तं दुक्खं भविस्सतीति दीपेति. उभो न होमाति द्वेपि जना न भविस्साम. ममञ्च दिस्वानाति गाथाय अयमत्थो – इदञ्च अपरं कारणं, इमस्मिं मते अनाथं निप्पच्चयं मं पवड्ढितकायं दिस्वा सब्बो जनो ‘‘इमस्स कक्कटकस्स सादुञ्च थूलञ्च मुदुञ्च मंस’’न्ति मं मारेतुं इच्छेय्य, न केवलञ्च जनो मनुस्सो, तिरच्छानभूता काकापि मं दिस्वा विहेठयेय्युं विहेसेय्युं मारेय्युं.

तं सुत्वा सप्पो चिन्तेसि ‘‘एकेनुपायेन इमं वञ्चेत्वा काकञ्च अत्तानञ्च मोचेस्सामी’’ति. अथ नं वञ्चेतुकामो छट्ठं गाथमाह –

९९. ‘‘सचेतस्स हेतुम्ह उभो गहीता, उट्ठातु पोसे विसमावमामि;

ममञ्च काकञ्च पमुञ्च खिप्पं, पुरे विसं गाळ्हमुपेति मच्च’’न्ति.

तत्थ सचेतस्स हेतूति सचे एतस्स कारणा. उट्ठातूति निब्बिसो होतु. विसमावमामीति अहमस्स विसं आकड्ढामि, निब्बिसं नं करोमि. पुरे विसं गाळ्हमुपेति मच्चन्ति इमञ्हि मच्चं मया अनावमियमानं विसं गाळ्हं बलवं हुत्वा उपगच्छेय्य, तं याव न उपगच्छति, तावदेव अम्हे द्वेपि जने खिप्पं मुञ्चाति.

तं सुत्वा कक्कटको चिन्तेसि ‘‘अयं एकेनुपायेन मं द्वेपि जने विस्सज्जापेत्वा पलायितुकामो, मय्हं उपायकोसल्लं न जानाति, अहं दानि यथा सप्पो सञ्चरितुं सक्कोति, एवं अळं सिथिलं करिस्सामि, काकं पन नेव विस्सज्जेस्सामी’’ति एवं चिन्तेत्वा सत्तमं गाथमाह –

१००. ‘‘सप्पं पमोक्खामि न ताव काकं, पटिबन्धको होहिति ताव काको;

पुरिसञ्च दिस्वान सुखिं अरोगं, काकं पमोक्खामि यथेव सप्प’’न्ति.

तत्थ पटिबन्धकोति पाटिभोगो. यथेव सप्पन्ति यथा भवन्तं सप्पं मुञ्चामि, तथा काकं पमोक्खामि, केवलं त्वं इमस्स ब्राह्मणस्स सरीरतो सीघं विसं आवमाहीति.

एवञ्च पन वत्वा तस्स सुखसञ्चारणत्थं अळं सिथिलमकासि. सप्पो विसं आवमित्वा महासत्तस्स सरीरं निब्बिसं अकासि. सो निद्दुक्खो उट्ठाय पकतिवण्णेनेव अट्ठासि. कक्कटको ‘‘सचे इमे द्वेपि जना अरोगा भविस्सन्ति, मय्हं सहायस्स वड्ढि नाम न भविस्सति, विनासेस्सामि ने’’ति चिन्तेत्वा कत्तरिकाय उप्पलमकुळं विय अळेहि उभिन्नम्पि सीसं कप्पेत्वा जीवितक्खयं पापेसि. काकीपि तम्हा ठाना पलायि. बोधिसत्तो सप्पस्स सरीरं दण्डके वेठेत्वा गुम्बपिट्ठे खिपि. सुवण्णकक्कटकं सोब्भे विस्सज्जेत्वा न्हत्वा सालिन्दियगाममेव गतो. ततो पट्ठाय कक्कटकेन सद्धिं अधिकतरो विस्सासो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेन्तो ओसानगाथमाह –

१०१. ‘‘काको तदा देवदत्तो अहोसि, मारो पन कण्हसप्पो अहोसि;

आनन्दभद्दो कक्कटको अहोसि, अहं तदा ब्राह्मणो होमि सत्था’’ति.

सच्चपरियोसाने बहू सोतापन्नादयो अहेसुं. काकी पन गाथाय न वुत्ता, सा चिञ्चमाणविका अहोसीति.

सुवण्णकक्कटकजातकवण्णना चतुत्था.

[३९०] ५. मय्हकजातकवण्णना

सकुणो मय्हको नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आगन्तुकसेट्ठिं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि आगन्तुकसेट्ठि नाम अड्ढो अहोसि महद्धनो. सो नेव अत्तना भोगे भुञ्जि, न परेसं अदासि, नानग्गरसे पणीते भोजने उपनीते तं न भुञ्जति, बिलङ्गदुतियं कणाजकं एव भुञ्जति, धूपितवासितेसु कासिकवत्थेसु उपनीतेसु तानि हारेत्वा थूलथूलसाटके निवासेति, आजानीययुत्ते मणिकनकविचित्ते रथे उपनीते तम्पि हरापेत्वा कत्तररथकेन गच्छति, सुवण्णच्छत्ते धारियमाने तं अपनेत्वा पण्णच्छत्तेन धारियमानेन. सो यावजीवं दानादीसु पुञ्ञेसु एकम्पि अकत्वा कालं कत्वा रोरुवनिरये निब्बत्ति. तस्स अपुत्तकं सापतेय्यं राजबलं सत्तहि रत्तिदिवसेहि राजकुलं पवेसेसि. तस्मिं पवेसिते राजा भुत्तपातरासो जेतवनं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा निसिन्नो ‘‘किं, महाराज, बुद्धुपट्ठानं न करोसी’’ति वुत्ते ‘‘भन्ते, सावत्थियं आगन्तुकसेट्ठिनो नाम कालकतस्स अस्सामिकधने अम्हाकं घरे आहरियमानेयेव सत्त रत्तिदिवसा गता, सो पन एतं धनं लभित्वापि नेव अत्तना परिभुञ्जि, न परेसं अदासि, रक्खसपरिग्गहितपोक्खरणी वियस्स धनं अहोसि, सो एकदिवसम्पि पणीतभोजनादीनं रसं अननुभवित्वाव मरणमुखं पविट्ठो, एवं मच्छरी अपुञ्ञसत्तो किं कत्वा एत्तकं धनं लभि, केन चस्स भोगेसु चित्तं न रमी’’ति सत्थारं पुच्छि. सत्था ‘‘महाराज, धनलाभो च, धनं लद्धा अपरिभुञ्जनकारणञ्च तेनेव कत’’न्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बाराणसिसेट्ठि अस्सद्धो अहोसि मच्छरी, न कस्सचि किञ्चि देति, न कञ्चि सङ्गण्हाति. सो एकदिवसं राजुपट्ठानं गच्छन्तो तगरसिखिं नाम पच्चेकबुद्धं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा वन्दित्वा ‘‘लद्धा, भन्ते, भिक्खा’’ति पुच्छित्वा ‘‘ननु चराम महासेट्ठी’’ति वुत्ते पुरिसं आणापेसि ‘‘गच्छ, इमं अम्हाकं घरं आनेत्वा मम पल्लङ्के निसीदापेत्वा अम्हाकं पटियत्तभत्तस्स पत्तं पूरेत्वा दापेही’’ति. सो पच्चेकबुद्धं घरं नेत्वा निसीदापेत्वा सेट्ठिभरियाय आचिक्खि. सा नानग्गरसभत्तस्स पत्तं पूरेत्वा तस्स अदासि. सो भत्तं गहेत्वा सेट्ठिनिवेसना निक्खमित्वा अन्तरवीथियं पटिपज्जि. सेट्ठि राजकुलतो पच्चागच्छन्तो तं दिस्वा वन्दित्वा ‘‘लद्धं, भन्ते, भत्त’’न्ति पुच्छि. ‘‘लद्धं महासेट्ठी’’ति. सो पत्तं ओलोकेत्वा चित्तं पसादेतुं नासक्खि, ‘‘इमं मे भत्तं दासा वा कम्मकरा वा भुञ्जित्वा दुक्करम्पि कम्मं करेय्युं, अहो वत मे जानी’’ति अपरचेतनं परिपुण्णं कातुं नासक्खि. दानञ्हि नाम तिस्सो चेतना परिपुण्णं कातुं सक्कोन्तस्सेव महप्फलं होति.

‘‘पुब्बेव दाना सुमना भवाम, ददम्पि वे अत्तमना भवाम;

दत्वापि वे नानुतप्पाम पच्छा, तस्मा हि अम्हं दहरा नमिय्यरे. (जा. १.१०.९५);

‘‘पुब्बेव दाना सुमनो, ददं चित्तं पसादये;

दत्वा अत्तमनो होति, एसा यञ्ञस्स सम्पदा’’. (अ. नि. ६.३७; पे. व. ३०५);

इति, महाराज, आगन्तुकसेट्ठि तगरसिखिपच्चेकबुद्धस्स दिन्नपच्चयेन बहुं धनं लभि, दत्वा अपरचेतनं पणीतं कातुं असमत्थताय भोगे भुञ्जितुं नासक्खीति. ‘‘पुत्तं पन कस्मा न लभि, भन्ते’’ति? सत्था ‘‘पुत्तस्स अलभनकारणम्पि तेनेव कतं, महाराजा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.