६. छक्कनिपातो

१. अवारियवग्गो

[३७६] १. अवारियजातकवण्णना

मासु कुज्झ भूमिपतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं तित्थनाविकं आरब्भ कथेसि. सो किर बालो अहोसि अञ्ञाणो, नेव सो बुद्धादीनं रतनानं, न अञ्ञेसं पुग्गलानं गुणं जानाति, चण्डो फरुसो साहसिको. अथेको जानपदो भिक्खु ‘‘बुद्धुपट्ठानं करिस्सामी’’ति आगच्छन्तो सायं अचिरवतीतित्थं पत्वा तं एवमाह ‘‘उपासक, परतीरं गमिस्सामि, नावं मे देही’’ति. ‘‘भन्ते, इदानि अकालो, एकस्मिं ठाने वसस्सू’’ति. ‘‘उपासक, इध कुहिं वसिस्सामि, मं गण्हित्वा गच्छा’’ति. सो कुज्झित्वा ‘‘एहि रे समण, वहामी’’ति थेरं नावं आरोपेत्वा उजुकं अगन्त्वा हेट्ठा नावं नेत्वा उल्लोळं कत्वा तस्स पत्तचीवरं तेमेत्वा किलमेत्वा तीरं पत्वा अन्धकारवेलायं उय्योजेसि. अथ सो विहारं गन्त्वा तं दिवसं बुद्धुपट्ठानस्स ओकासं अलभित्वा पुनदिवसे सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा सत्थारा कतपटिसन्थारो ‘‘कदा आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘हिय्यो, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘अथ कस्मा अज्ज बुद्धुपट्ठानं आगतोसी’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसि. तं सुत्वा सत्था ‘‘न खो भिक्खु इदानेव, पुब्बेपेस चण्डो फरुसो साहसिको, इदानि पन तेन त्वं किलमितो, पुब्बेपेस पण्डिते किलमेसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा दीघमद्धानं हिमवन्ते फलाफलेन यापेत्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे नगरं भिक्खाय पाविसि. अथ नं राजङ्गणप्पत्तं राजा दिस्वा तस्स इरियापथे पसीदित्वा अन्तेपुरं आनेत्वा भोजेत्वा पटिञ्ञं गहेत्वा राजुय्याने वसापेसि, देवसिकं उपट्ठानं अगमासि. तमेनं बोधिसत्तो ‘‘रञ्ञा नाम, महाराज, चत्तारि अगतिगमनानि वज्जेत्वा अप्पमत्तेन खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नेन हुत्वा धम्मेन रज्जं कारेतब्ब’’न्ति वत्वा देवसिकं ओवदन्तो –

१. ‘‘मासु कुज्झ भूमिपति, मासु कुज्झ रथेसभ;

कुद्धं अप्पटिकुज्झन्तो, राजा रट्ठस्स पूजितो.

२. ‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले;

सब्बत्थ अनुसासामि, मासु कुज्झ रथेसभा’’ति. – द्वे गाथा अभासि;

तत्थ रट्ठस्स पूजितोति एवरूपो राजा रट्ठस्स पूजनीयो होतीति अत्थो. सब्बत्थ अनुसासामीति एतेसु गामादीसु यत्थ कत्थचि वसन्तोपाहं महाराज, इमाय एव अनुसिट्ठिया तमनुसासामि, एतेसु वा गामादीसु यत्थ कत्थचि एकस्मिम्पि एकसत्तेपि अनुसासामि. मासु कुज्झ रथेसभाति एवमेवाहं तं अनुसासामि, रञ्ञा नाम कुज्झतुं न वट्टति. किंकारणा? राजानो नाम वाचावुधा, तेसं कुद्धानं वचनमत्तेनेव बहू जीवितक्खयं पापुणन्तीति.

एवं बोधिसत्तो रञ्ञो आगतागतदिवसे इमा द्वे गाथा अभासि. राजा अनुसिट्ठिया पसन्नचित्तो महासत्तस्स सतसहस्सुट्ठानकं एकं गामवरं अदासि, बोधिसत्तो पटिक्खिपि. इति सो तत्थेव द्वादससंवच्छरं वसित्वा ‘‘अतिचिरं निवुत्थोम्हि, जनपदचारिकं ताव चरित्वा आगमिस्सामी’’ति रञ्ञो अकथेत्वाव उय्यानपालं आमन्तेत्वा ‘‘तात, उक्कण्ठितरूपोस्मि, जनपदं चरित्वा आगमिस्सामि, त्वं रञ्ञो कथेय्यासी’’ति वत्वा पक्कन्तो गङ्गाय नावातित्थं पापुणि. तत्थ अवारियपिता नाम नाविको अहोसि. सो बालो नेव गुणवन्तानं गुणं जानाति, न अत्तनो आयापायं जानाति, सो गङ्गं तरितुकामं जनं पठमं तारेत्वा पच्छा वेतनं याचति, वेतनं अदेन्तेहि सद्धिं कलहं करोन्तो अक्कोसप्पहारेयेव बहू लभति, अप्पं लाभं, एवरूपो अन्धबालो. तं सन्धाय सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा ततियं गाथमाह –

३. ‘‘अवारियपिता नाम, अहु गङ्गाय नाविको;

पुब्बे जनं तारेत्वान, पच्छा याचति वेतनं;

तेनस्स भण्डनं होति, न च भोगेहि वड्ढती’’ति.

तत्थ अवारियपिता नामाति अवारिया नाम तस्स धीता, तस्सा वसेन अवारियपिता नाम जातो. तेनस्स भण्डनन्ति तेन कारणेन, तेन वा पच्छा याचियमानेन जनेन सद्धिं तस्स भण्डनं होति.

बोधिसत्तो तं नाविकं उपसङ्कमित्वा ‘‘आवुसो, परतीरं मं नेही’’ति आह. तं सुत्वा सो आह ‘‘समण, किं मे नावावेतनं दस्ससी’’ति? ‘‘आवुसो, अहं भोगवड्ढिं अत्थवड्ढिं धम्मवड्ढिं नाम ते कथेस्सामी’’ति. तं सुत्वा नाविको ‘‘धुवं एस मय्हं किञ्चि दस्सती’’ति तं परतीरं नेत्वा ‘‘देहि मे नावाय वेतन’’न्ति आह. सो तस्स ‘‘साधु, आवुसो’’ति पठमं भोगवड्ढिं कथेन्तो –

४. ‘‘अतिण्णंयेव याचस्सु, अपारं तात नाविक;

अञ्ञो हि तिण्णस्स मनो, अञ्ञो होति पारेसिनो’’ति. – गाथमाह;

तत्थ अपारन्ति तात, नाविक परतीरं अतिण्णमेव जनं ओरिमतीरे ठितञ्ञेव वेतनं याचस्सु, ततो लद्धञ्च गहेत्वा गुत्तट्ठाने ठपेत्वा पच्छा मनुस्से परतीरं नेय्यासि, एवं ते भोगवड्ढि भविस्सति. अञ्ञो हि तिण्णस्स मनोति तात नाविक, परतीरं गतस्स अञ्ञो मनो भवति, अदत्वाव गन्तुकामो होति. यो पनेस पारेसी नाम परतीरं एसति, परतीरं गन्तुकामो होति, सो अतिरेकम्पि दत्वा गन्तुकामो होति, इति पारेसिनो अञ्ञो मनो होति, तस्मा त्वं अतिण्णमेव याचेय्यासि, अयं ताव ते भोगानं वड्ढि नामाति.

तं सुत्वा नाविको चिन्तेसि ‘‘अयं ताव मे ओवादो भविस्सति, इदानि पनेस अञ्ञं किञ्चि मय्हं दस्सती’’ति. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘अयं ताव ते, आवुसो, भोगवड्ढि, इदानि अत्थधम्मवड्ढिं सुणाही’’ति वत्वा ओवदन्तो –

५. ‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले;

सब्बत्थ अनुसासामि, मासु कुज्झित्थ नाविका’’ति. – गाथमाह;

इतिस्स इमाय गाथाय अत्थधम्मवड्ढिं कथेत्वा ‘‘अयं ते अत्थवड्ढि च धम्मवड्ढि चा’’ति आह. सो पन दन्धपुरिसो तं ओवादं न किञ्चि मञ्ञमानो ‘‘इदं, समण, तया मय्हं दिन्नं नावावेतन’’न्ति आह. ‘‘आमावुसो’’ति. ‘‘मय्हं इमिना कम्मं नत्थि, अञ्ञं मे देही’’ति. ‘‘आवुसो, इदं ठपेत्वा मय्हं अञ्ञं नत्थी’’ति. ‘‘अथ त्वं कस्मा मम नावं आरुळ्होसी’’ति तापसं गङ्गातीरे पातेत्वा उरे निसीदित्वा मुखमेवस्स पोथेसि.

सत्था ‘‘इति सो, भिक्खवे, तापसो यं ओवादं दत्वा रञ्ञो सन्तिका गामवरं लभि, तमेव ओवादं अन्धबालस्स नाविकस्स कथेत्वा मुखपोथनं पापुणि, तस्मा ओवादं देन्तेन युत्तजनस्सेव दातब्बो, न अयुत्तजनस्सा’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा तदनन्तरं गाथमाह –

६. ‘‘यायेवानुसासनिया, राजा गामवरं अदा;

तायेवानुसासनिया, नाविको पहरी मुख’’न्ति.

तस्स तं पहरन्तस्सेव भरिया भत्तं गहेत्वा आगता पापपुरिसं दिस्वा ‘‘सामि, अयं तापसो नाम राजकुलूपको, मा पहरी’’ति आह. सो कुज्झित्वा ‘‘त्वं मे इमं कूटतापसं पहरितुं न देसी’’ति उट्ठाय तं पहरित्वा पातेसि. अथ भत्तपाति पतित्वा भिज्जि, तस्सा च पन गरुगब्भाय गब्भो भूमियं पति. अथ नं मनुस्सा सम्परिवारेत्वा ‘‘पुरिसघातकचोरो’’ति गहेत्वा बन्धित्वा रञ्ञो दस्सेसुं. राजा विनिच्छिनित्वा तस्स राजाणं कारेसि. सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा तमत्थं पकासेन्तो ओसानगाथमाह –

७. ‘‘भत्तं भिन्नं हता भरिया, गब्भो च पतितो छमा;

मिगोव जातरूपेन, न तेनत्थं अबन्धि सू’’ति.

तत्थ भत्तं भिन्नन्ति भत्तपाति भिन्ना. हताति पहता. छमाति भूमियं. मिगोव जातरूपेनाति यथा मिगो सुवण्णं वा हिरञ्ञं वा मुत्तामणिआदीनि वा मद्दित्वा गच्छन्तोपि अत्थरित्वा निपज्जन्तोपि तेन जातरूपेन अत्तनो अत्थं वड्ढेतुं निब्बत्तेतुं न सक्कोति, एवमेव सो अन्धबालो पण्डितेहि दिन्नं ओवादं सुत्वापि अत्तनो अत्थं वड्ढेतुं निब्बत्तेतुं नासक्खीति वुत्तं होति. अबन्धि सूति एत्थ अबन्धि सोति एवमत्थो दट्ठब्बो. स-ओइति इमेसं पदानञ्हि सूति सन्धि होति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तदा नाविको इदानि नाविकोव अहोसि, राजा आनन्दो, तापसो पन अहमेव अहोसिन्ति.

अवारियजातकवण्णना पठमा.

[३७७] २. सेतकेतुजातकवण्णना

मा तात कुज्झि न हि साधु कोधोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि, पच्चुप्पन्नवत्थु उद्दालजातके (जा. १.१४.६२ आदयो) आवि भविस्सति.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चसते माणवे मन्ते वाचेसि. तेसं जेट्ठको सेतकेतु नाम उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तमाणवो, तस्स जातिं निस्साय महन्तो मानो अहोसि. सो एकदिवसं अञ्ञेहि माणवेहि सद्धिं नगरा निक्खमन्तो नगरं पविसन्तं एकं चण्डालं दिस्वा ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘चण्डालोहमस्मी’’ति वुत्ते तस्स सरीरं पहरित्वा आगतवातस्स अत्तनो सरीरे फुसनभयेन ‘‘नस्स, चण्डाल, काळकण्णी, अधोवातं याही’’ति वत्वा वेगेन तस्स उपरिवातं अगमासि. चण्डालो सीघतरं गन्त्वा तस्स उपरिवाते अट्ठासि. अथ नं सो ‘‘नस्स काळकण्णी’’ति सुट्ठुतरं अक्कोसि परिभासि. तं सुत्वा चण्डालो ‘‘त्वं कोसी’’ति पुच्छि. ‘‘ब्राह्मणमाणवोहमस्मी’’ति. ‘‘ब्राह्मणो होतु, मया पन पुट्ठपञ्हं कथेतुं सक्खिस्ससी’’ति. ‘‘आम, सक्खिस्सामी’’ति. ‘‘सचे न सक्कोसि, पादन्तरेन तं गमेमी’’ति. सो अत्तानं तक्केत्वा ‘‘गमेही’’ति आह.

चण्डालपुत्तो तस्स कथं परिसं गाहापेत्वा ‘‘माणव, दिसा नाम कतरा’’ति पञ्हं पुच्छि. ‘‘दिसा नाम पुरत्थिमादयो चतस्सो दिसा’’ति. चण्डालो ‘‘नाहं तं एतं दिसं पुच्छामि, त्वं एत्तकम्पि अजानन्तो मम सरीरे पहटवातं जिगुच्छसी’’ति तं खन्धट्ठिके गहेत्वा ओनमेत्वा अत्तनो पादन्तरेन गमेसि. माणवा तं पवत्तिं आचरियस्स आचिक्खिंसु. तं सुत्वा आचरियो ‘‘सच्चं किर, तात, सेतकेतु चण्डालेनासि पादन्तरेन गमितो’’ति? ‘‘आम, आचरिय, सो मं चण्डालदासिपुत्तो दिसामत्तम्पि न जानासी’’ति अत्तनो पादन्तरेन गमेसि, इदानि दिस्वा कत्तब्बं अस्स जानिस्सामीति कुद्धो चण्डालपुत्तं अक्कोसि परिभासि. अथ नं आचरियो ‘तात, सेतकेतु मा तस्स कुज्झि, पण्डितो चण्डालदासिपुत्तो, न सो तं एतं दिसं पुच्छति, अञ्ञं दिसं पुच्छि, तया पन दिट्ठसुतविञ्ञाततो अदिट्ठासुताविञ्ञातमेव बहुतर’’न्ति ओवदन्तो द्वे गाथा अभासि –

८. ‘‘मा तात कुज्झि न हि साधु कोधो, बहुम्पि ते अदिट्ठमस्सुतञ्च;

माता पिता दिसता सेतकेतु, आचरियमाहु दिसतं पसत्था.

९. ‘‘अगारिनो अन्नदपानवत्थदा, अव्हायिका तम्पि दिसं वदन्ति;

एसा दिसा परमा सेतकेतु, यं पत्वा दुक्खी सुखिनो भवन्ती’’ति.

तत्थ न हि साधु कोधोति कोधो नाम उप्पज्जमानो सुभासितदुब्भासितं अत्थानत्थं हिताहितं जानितुं न देतीति न साधु न लद्धको. बहुम्पि ते अदिट्ठन्ति तया चक्खुना अदिट्ठं सोतेन च अस्सुतमेव बहुतरं. दिसताति दिसा. मातापितरो पुत्तानं पुरिमतरं उप्पन्नत्ता पुरत्थिमदिसा नाम जाताति वदति. आचरियमाहु दिसतं पसत्थाति आचरिया पन दक्खिणेय्यत्ता दिसतं पसत्था दक्खिणा दिसाति बुद्धादयो अरिया आहु कथेन्ति दीपेन्ति.

अगारिनोति गहट्ठा. अन्नदपानवत्थदाति अन्नदा, पानदा, वत्थदा च. अव्हायिकाति ‘‘एथ देय्यधम्मं पटिग्गण्हथा’’ति पक्कोसनका. तम्पि दिसं वदन्तीति तम्पि बुद्धादयो अरिया एकं दिसं वदन्ति. इमिना चतुपच्चयदायका गहट्ठा पच्चये अपदिसित्वा धम्मिकसमणब्राह्मणेहि उपगन्तब्बत्ता एका दिसा नामाति दीपेति. अपरो नयो – ये एते अगारिनो अन्नपानवत्थदा, तेसं छकामसग्गसम्पत्तिदायकट्ठेन उपरूपरि अव्हायनतो ये अव्हायिका धम्मिकसमणब्राह्मणा, तम्पि दिसं वदन्ति, बुद्धादयो अरिया उपरिमदिसं नाम वदन्तीति दीपेति. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘माता पिता दिसा पुब्बा, आचरिया दक्खिणा दिसा;

पुत्तदारा दिसा पच्छा, मित्तामच्चा च उत्तरा.

‘‘दासकम्मकरा हेट्ठा, उद्धं समणब्राह्मणा;

एता दिसा नमस्सेय्य, अलमत्तो कुले गिही’’ति. (दी. नि. ३.२७३);

एसा दिसाति इदं पन निब्बानं सन्धाय वुत्तं. जातिआदिना हि नानप्पकारेन दुक्खेन दुक्खिता सत्ता यं पत्वा निद्दुक्खा सुखिनो भवन्ति, एसा एव च सत्तेहि अगतपुब्बा दिसा नाम. तेनेव च निब्बानं ‘‘परमा’’ति आह. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘समतित्तिकं अनवसेसकं, तेलपत्तं यथा परिहरेय्य;

एवं सचित्तमनुरक्खे, पत्थयानो दिसं अगतपुब्ब’’न्ति. (जा. १.१.९६);

एवं महासत्तो माणवस्स दिसा कथेसि. सो पन ‘‘चण्डालेनम्हि पादन्तरेन गमितो’’ति तस्मिं ठाने अवसित्वा तक्कसिलं गन्त्वा दिसापामोक्खाचरियस्स सन्तिके सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा आचरियेन अनुञ्ञातो तक्कसिलतो निक्खमित्वा सब्बसमयसिप्पं सिक्खन्तो विचरि. सो एकं पच्चन्तगामं पत्वा तं निस्साय वसन्ते पञ्चसते तापसे दिस्वा तेसं सन्तिके पब्बजित्वा यं ते जानन्ति सिप्पमन्तचरणं, तं उग्गण्हित्वा गणसत्था हुत्वा तेहि परिवारितो बाराणसिं गन्त्वा पुनदिवसे भिक्खं चरन्तो राजङ्गणं अगमासि. राजा तापसानं इरियापथे पसीदित्वा अन्तोनिवेसने भोजेत्वा ते अत्तनो उय्याने वसापेसि. सो एकदिवसं तापसे परिविसित्वा ‘‘अज्ज सायन्हे उय्यानं गन्त्वा अय्ये वन्दिस्सामी’’ति आह.

सेतकेतु उय्यानं गन्त्वा तापसे सन्निपातेत्वा ‘‘मारिसा, अज्ज राजा आगमिस्सति, राजानो च नाम सकिं आराधेत्वा यावतायुकं सुखं जीवितुं सक्का, अज्ज एकच्चे वग्गुलिवतं चरथ, एकच्चे कण्टकसेय्यं कप्पेथ, एकच्चे पञ्चातपं तप्पेथ, एकच्चे उक्कुटिकप्पधानमनुयुञ्जथ, एकच्चे उदकोरोहणकम्मं करोथ, एकच्चे मन्ते सज्झायथा’’ति विचारेत्वा सयं पक्कसालद्वारे अपस्सयपीठके निसीदित्वा पञ्चवण्णरङ्गसमुज्जलवासनं एकं पोत्थकं विचित्रवण्णे आधारके ठपेत्वा सुसिक्खितेहि चतूहि पञ्चहि माणवेहि पुच्छिते पुच्छिते पञ्हे कथेसि. तस्मिं खणे राजा आगन्त्वा ते मिच्छातपं करोन्ते दिस्वा तुट्ठो सेतकेतुं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो पुरोहितेन सद्धिं सल्लपन्तो ततियं गाथमाह –

१०. ‘‘खराजिना जटिला पङ्कदन्ता, दुम्मक्खरूपा येमे जप्पन्ति मन्ते;

कच्चि नु ते मानुसके पयोगे, इदं विदू परिमुत्ता अपाया’’ति.

तत्थ खराजिनाति सखुरेहि अजिनचम्मेहि समन्नागता. पङ्कदन्ताति दन्तकट्ठस्स अखादनेन मलग्गहितदन्ता. दुम्मक्खरूपाति अनञ्जितामण्डितलूखनिवासनपारुपना मालागन्धविलेपनवज्जिता, किलिट्ठरूपाति वुत्तं होति. येमे जप्पन्तीति ये इमे मन्ते सज्झायन्ति. मानुसके पयोगेति मनुस्सेहि कत्तब्बपयोगे ठिता. इदं विदू परिमुत्ता अपायाति इमस्मिं पयोगे ठत्वा इमं लोकं विदित्वा पाकटं कत्वा ‘‘कच्चि एते इसयो चतूहि अपायेहि मुत्ता’’ति पुच्छति.

तं सुत्वा पुरोहितो चतुत्थं गाथमाह –

११. ‘‘पापानि कम्मानि करित्व राज, बहुस्सुतो चे न चरेय्य धम्मं;

सहस्सवेदोपि न तं पटिच्च, दुक्खा पमुञ्चे चरणं अपत्वा’’ति.

तत्थ करित्वाति कत्वा. चरणन्ति सह सीलेन अट्ठ समापत्तियो. इदं वुत्तं होति. महाराज, ‘‘अहं बहुस्सुतोम्ही’’ति सहस्सवेदोपि चे तिविधं सुचरितधम्मं न चरेय्य, पापानेव करेय्य, सो तानि पापानि कम्मानि कत्वा तं बाहुसच्चं पटिच्च सीलसमापत्तिसङ्खातं चरणं अप्पत्वा दुक्खा न पमुञ्चे, अपायदुक्खतो न मुच्चतेवाति.

तं सुत्वा राजा तापसेसु पसादं हरि. ततो सेतकेतु चिन्तेसि ‘‘इमस्स रञ्ञो तापसेसु पसादो उदपादि, तं पनेस पुरोहितो वासिया पहरित्वा विय छिन्दि, मया एतेन सद्धिं कथेतुं वट्टती’’ति. सो तेन सद्धिं कथेन्तो पञ्चमं गाथमाह –

१२. ‘‘सहस्सवेदोपि न तं पटिच्च, दुक्खा पमुञ्चे चरणं अपत्वा;

मञ्ञामि वेदा अफला भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्च’’न्ति.

तस्सत्थो – सचे सहस्सवेदोपि तं बाहुसच्चं पटिच्च चरणं अप्पत्वा अत्तानं दुक्खा न पमुञ्चे, एवं सन्ते अहं मञ्ञामि ‘‘तयो वेदा अफला होन्ति, ससीलं समापत्तिचरणमेव सच्चं होती’’ति.

तं सुत्वा पुरोहितो छट्ठं गाथमाह –

१३. ‘‘न हेव वेदा अफला भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्चं;

कित्तिञ्हि पप्पोति अधिच्च वेदे, सन्तिं पुणेति चरणेन दन्तो’’ति.

तस्सत्थो – तयो वेदा अफला न भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्चं सेय्यं उत्तमं पवरं न हेव होति. किंकारणा? कित्तिञ्हि पप्पोति अधिच्च वेदेति तयो वेदे अधिच्च दिट्ठधम्मे कित्तिमत्तं यसमत्तं लाभमत्तं लभति, इतो परं अञ्ञं नत्थि, तस्मा न ते अफला. सन्तिं पुणेति चरणेन दन्तोति सीले पतिट्ठाय समापत्तियो निब्बत्तेत्वा समापत्तिपदट्ठानं विपस्सनं वड्ढेन्तो अच्चन्तं सन्तं निब्बानं नाम तं एति पापुणाति.

इति पुरोहितो सेतकेतुनो वादं भिन्दित्वा ते सब्बे गिही कारेत्वा फलकावुधानि गाहापेत्वा महन्ततरके कत्वा रञ्ञो उपट्ठाके कारेसि. अयं किर महन्ततरकानं वंसो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सेतकेतु कुहकभिक्खु अहोसि, चण्डालो सारिपुत्तो, राजा आनन्दो, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

सेतकेतुजातकवण्णना दुतिया.

[३७८] ३. दरीमुखजातकवण्णना

पङ्को च कामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो महाभिनिक्खमनं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा कथितमेव.

अतीते राजगहनगरे मगधराजा नाम रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति, ब्रह्मदत्तकुमारोतिस्स नामं अकंसु. तस्स जातदिवसेयेव पुरोहितस्सपि पुत्तो जायि, तस्स मुखं अतिविय सोभति, तेनस्स दरीमुखोति नामं अकंसु. ते उभोपि राजकुलेयेव संवड्ढा अञ्ञमञ्ञं पियसहाया हुत्वा सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा ‘‘सब्बसमयसिप्पञ्च सिक्खिस्साम, देसचारित्तञ्च जानिस्सामा’’ति गामनिगमादीसु चरन्ता बाराणसिं पत्वा देवकुले वसित्वा पुनदिवसे बाराणसिं भिक्खाय पविसिंसु. तत्थ एकस्मिं कुले ‘‘ब्राह्मणे भोजेत्वा वाचनकं दस्सामा’’ति पायासं पचित्वा आसनानि पञ्ञत्तानि होन्ति. मनुस्सा ते उभोपि भिक्खाय चरन्ते दिस्वा ‘‘ब्राह्मणा आगता’’ति गेहं पवेसेत्वा महासत्तस्स आसने सुद्धवत्थं पञ्ञापेसुं, दरीमुखस्स आसने रत्तकम्बलं. दरीमुखो तं निमित्तं दिस्वा ‘‘अज्ज मय्हं सहायो बाराणसिराजा भविस्सति, अहं सेनापती’’ति अञ्ञासि. ते तत्थ भुञ्जित्वा वाचनकं गहेत्वा मङ्गलं वत्वा निक्खम्म तं राजुय्यानं अगमंसु. तत्थ महासत्तो मङ्गलसिलापट्टे निपज्जि, दरीमुखो पनस्स पादे परिमज्जन्तो निसीदि.

तदा बाराणसिरञ्ञो मतस्स सत्तमो दिवसो होति. पुरोहितो रञ्ञो सरीरकिच्चं कत्वा अपुत्तके रज्जे सत्तमे दिवसे फुस्सरथं विस्सज्जेसि. फुस्सरथविस्सज्जनकिच्चं महाजनकजातके (जा. २.२२.१२३ आदयो) आवि भविस्सति. फुस्सरथो नगरा निक्खमित्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय परिवुतो अनेकसतेहि तूरियेहि वज्जमानेहि उय्यानद्वारं पापुणि. दरीमुखो तूरियसद्दं सुत्वा ‘‘सहायस्स मे फुस्सरथो आगच्छति, अज्जेवेस राजा हुत्वा मय्हं सेनापतिट्ठानं दस्सति, को मे घरावासेनत्थो, निक्खमित्वा पब्बजिस्सामी’’ति बोधिसत्तं अनामन्तेत्वाव एकमन्तं गन्त्वा पटिच्छन्ने अट्ठासि. पुरोहितो उय्यानद्वारे रथं ठपेत्वा उय्यानं पविट्ठो बोधिसत्तं मङ्गलसिलापट्टे निपन्नं दिस्वा पादेसु लक्खणानि ओलोकेत्वा ‘‘अयं पुञ्ञवा सत्तो द्विसहस्सदीपपरिवारानं चतुन्नम्पि महादीपानं रज्जं कारेतुं समत्थो, धिति पनस्स कीदिसा’’ति सब्बतूरियानि पग्गण्हापेसि. बोधिसत्तो पबुज्झित्वा मुखतो साटकं अपनेत्वा महाजनं ओलोकेत्वा पुन साटकेन मुखं पटिच्छादेत्वा थोकं निपज्जित्वा पस्सद्धदरथो उट्ठाय सिलापट्टे पल्लङ्केन निसीदि. पुरोहितो जाणुकेन पतिट्ठाय ‘‘देव, रज्जं तुम्हाकं पापुणाती’’ति आह. ‘‘अपुत्तकं भणे रज्ज’’न्ति. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तेन हि साधू’’ति सम्पटिच्छि. ते तस्स उय्यानेयेव अभिसेकं अकंसु. सो यसमहन्तताय दरीमुखं असरित्वाव रथं अभिरुय्ह महाजनपरिवुतो नगरं पविसित्वा पदक्खिणं कत्वा राजद्वारे ठितोव अमच्चानं ठानन्तरानि विचारेत्वा पासादं अभिरुहि.

तस्मिं खणे दरीमुखो ‘‘सुञ्ञं दानि उय्यान’’न्ति आगन्त्वा मङ्गलसिलाय निसीदि, अथस्स पुरतो पण्डुपलासं पति. सो तस्मिंयेव पण्डुपलासे खयवयं पट्ठपेत्वा तिलक्खणं सम्मसित्वा पथविं उन्नादेन्तो पच्चेकबोधिं निब्बत्तेसि. तस्स तङ्खणञ्ञेव गिहिलिङ्गं अन्तरधायि, इद्धिमयपत्तचीवरं आकासतो ओतरित्वा सरीरे पटिमुञ्चि. तावदेव अट्ठपरिक्खारधरो इरियापथसम्पन्नो वस्ससट्ठिकत्थेरो विय हुत्वा इद्धिया आकासे उप्पतित्वा हिमवन्तपदेसे नन्दमूलकपब्भारं अगमासि. बोधिसत्तोपि धम्मेन रज्जं कारेसि, यसमहन्तताय पन यसेन पमत्तो हुत्वा चत्तालीस वस्सानि दरीमुखं न सरि, चत्तालीसे पन संवच्छरे अतीते तं सरित्वा ‘‘मय्हं सहायो दरीमुखो नाम अत्थि, कहं नु खो सो’’ति तं दट्ठुकामो अहोसि. सो ततो पट्ठाय अन्तेपुरेपि परिसमज्झेपि ‘‘कहं नु खो मय्हं सहायो दरीमुखो, यो मे तस्स वसनट्ठानं कथेति, महन्तमस्स यसं दस्सामी’’ति वदति. एवं तस्स पुनप्पुनं तं सरन्तस्सेव अञ्ञानि दस संवच्छरानि अतिक्कन्तानि.

दरीमुखपच्चेकबुद्धोपि पञ्ञासवस्सच्चयेन आवज्जेन्तो ‘‘मं खो सहायो सरती’’ति ञत्वा ‘‘इदानि सो महल्लको पुत्तधीतादीहि वुद्धिप्पत्तो, गन्त्वा धम्मं कथेत्वा पब्बाजेस्सामि न’’न्ति इद्धिया आकासेन आगन्त्वा उय्याने ओतरित्वा सुवण्णपटिमा विय सिलापट्टे निसीदि. उय्यानपालो तं दिस्वा उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, कुतो तुम्हे एथा’’ति पुच्छि. ‘‘नन्दमूलकपब्भारतो’’ति. ‘‘के नाम तुम्हे’’ति? ‘‘दरीमुखपच्चेकबुद्धो नामाहं, आवुसो’’ति. ‘‘भन्ते, अम्हाकं राजानं जानाथा’’ति? ‘‘आम जानामि, गिहिकाले नो सहायो’’ति. ‘‘भन्ते, राजा तुम्हे दट्ठुकामो, कथेस्सामि तस्स तुम्हाकं आगतभाव’’न्ति. ‘‘गच्छ कथेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति वत्वा तुरिततुरितोव गन्त्वा तस्स सिलापट्टे निसिन्नभावं रञ्ञो कथेसि. राजा ‘‘आगतो किर मे सहायो, पस्सिस्सामि न’’न्ति रथं आरुय्ह महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा पच्चेकबुद्धं वन्दित्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं निसीदि. अथ नं पच्चेकबुद्धो ‘‘किं, ब्रह्मदत्त, धम्मेन रज्जं कारेसि, अगतिगमनं न गच्छसि, धनत्थाय लोकं न पीळेसि, दानादीनि पुञ्ञानि करोसी’’तिआदीनि वदन्तो पटिसन्थारं कत्वा ‘‘ब्रह्मदत्त, महल्लकोसि, एतरहि कामे पहाय पब्बजितुं ते समयो’’ति वत्वा तस्स धम्मं देसेन्तो पठमं गाथमाह –

१४. ‘‘पङ्को च कामा पलिपो च कामा, भयञ्च मेतं तिमूलं पवुत्तं;

रजो च धूमो च मया पकासिता, हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्ता’’ति.

तत्थ पङ्कोति उदके जातानि तिणसेवालकुमुदगच्छादीनि अधिप्पेतानि. यथा हि उदकं तरन्तं तानि लग्गापेन्ति सज्जापेन्ति, तथा संसारसागरं तरन्तस्स योगावचरस्स पञ्च कामगुणा सब्बे वा पन वत्थुकामकिलेसकामा लग्गापनवसेन पङ्को नाम. इमस्मिञ्हि पङ्के आसत्ता विसत्ता देवापि मनुस्सापि तिरच्छानापि किलमन्ति रोदन्ति परिदेवन्ति. पलिपो च कामाति पलिपो वुच्चति महाकद्दमो, यम्हि लग्गा सूकरमिगादयोपि सीहापि वारणापि अत्तानं उद्धरित्वा गन्तुं न सक्कोन्ति, वत्थुकामकिलेसकामापि तंसरिक्खताय ‘‘पलिपा’’ति वुत्ता. पञ्ञवन्तोपि हि सत्ता तेसु कामेसु सकिं लग्गकालतो पट्ठाय ते कामे पदालेत्वा सीघं उट्ठाय अकिञ्चनं अपलिबोधं रमणीयं पब्बज्जं उपगन्तुं न सक्कोन्ति. भयञ्च मेतन्ति भयञ्च एतं, म-कारो ब्यञ्जनसन्धिवसेन वुत्तो. तिमूलन्ति तीहि मूलेहि पतिट्ठितं विय अचलं. बलवभयस्सेतं नामं. पवुत्तन्ति महाराज, एते कामा नाम दिट्ठधम्मिकसम्परायिकस्स अत्तानुवादभयादिकस्स चेव द्वत्तिंसकम्मकरणछनवुतिरोगवसप्पवत्तस्स च भयस्स पच्चयट्ठेन बलवभयन्ति बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकेहि चेव सब्बञ्ञुबोधिसत्तेहि च पवुत्तं कथितं, दीपितन्ति अत्थो. अथ वा भयञ्च मेतन्ति भयञ्च मया एतं तिमूलं पवुत्तन्ति एवञ्चेत्थ अत्थो दट्ठब्बोयेव.

रजो च धूमो चाति रजधूमसदिसत्ता ‘‘रजो’’ति च ‘‘धूमो’’ति च मया पकासिता. यथा हि सुन्हातस्स सुविलित्तालङ्कतस्स पुरिसस्स सरीरे सुखुमरजं पतितं, तं सरीरं दुब्बण्णं सोभारहितं किलिट्ठं करोति, एवमेव इद्धिबलेन आकासेन आगन्त्वा चन्दो विय च सूरियो विय च लोके पञ्ञातापि सकिं कामरजस्स अन्तो पतितकालतो पट्ठाय गुणवण्णगुणसोभागुणसुद्धीनं उपहतत्ता दुब्बण्णा सोभारहिता किलिट्ठायेव होन्ति. यथा च धूमेन पहटकालतो पट्ठाय सुपरिसुद्धापि भित्ति काळवण्णा होति, एवं अतिपरिसुद्धञ्ञाणापि कामधूमेन पहटकालतो पट्ठाय गुणविनासप्पत्तिया महाजनमज्झे काळकाव हुत्वा पञ्ञायन्ति. इति रजधूमसरिक्खताय एते कामा ‘‘रजो च धूमो चा’’ति मया तुय्हं पकासिता, तस्मा इमे कामे हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्ताति राजानं पब्बज्जाय उस्साहं जनेति.

तं सुत्वा राजा किलेसेहि अत्तनो बद्धभावं कथेन्तो दुतियं गाथमाह –

१५. ‘‘गधितो च रत्तो च अधिमुच्छितो च, कामेस्वहं ब्राह्मण भिंसरूपं;

तं नुस्सहे जीविकत्थो पहातुं, काहामि पुञ्ञानि अनप्पकानी’’ति.

तत्थ गधितोति अभिज्झाकायगन्थेन बद्धो. रत्तोति पकतिजहापनेन रागेन रत्तो. अधिमुच्छितोति अतिविय मुच्छितो. कामेस्वहन्ति दुविधेसुपि कामेसु अहं. ब्राह्मणाति दरीमुखपच्चेकबुद्धं आलपति. भिंसरूपन्ति बलवरूपं. तं नुस्सहेति तं दुविधम्पि कामं न उस्सहामि न सक्कोमि. जीविकत्थो पहातुन्ति इमाय जीविकाय अत्थिको अहं तं कामं पहातुं न सक्कोमीति वदति. काहामि पुञ्ञानीति इदानि दानसीलउपोसथकम्मसङ्खातानि पुञ्ञानि अनप्पकानि बहूनि करिस्सामीति.

एवं किलेसकामो नामेस सकिं अल्लीनकालतो पट्ठाय अपनेतुं न सक्कोति, येन संकिलिट्ठचित्तो महापुरिसो पच्चेकबुद्धेन पब्बज्जाय गुणे कथितेपि ‘‘पब्बजितुं न सक्कोमी’’ति आह. योयं दीपङ्करपादमूले अत्तनि सम्भवेन ञाणेन बुद्धकरधम्मे विचिनन्तो ततियं नेक्खम्मपारमिं दिस्वा –

‘‘इमं त्वं ततियं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय;

नेक्खम्मपारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि.

‘‘यथा अन्दुघरे पुरिसो, चिरवुत्थो दुखट्टितो;

न तत्थ रागं जनेति, मुत्तिंयेव गवेसति.

‘‘तथेव त्वं सब्बभवे, पस्स अन्दुघरे विय;

नेक्खम्माभिमुखो हुत्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति. –

एवं नेक्खम्मे गुणं परिकित्तेसि, सो पच्चेकबुद्धेन पब्बज्जाय वण्णं वत्वा ‘‘किलेसे छड्डेत्वा समणो होही’’ति वुच्चमानोपि ‘‘नाहं किलेसे छड्डेत्वा समणो भवितुं सक्कोमी’’ति वदति.

इमस्मिं किर लोके अट्ठ उम्मत्तका नाम. तेनाहु पोराणा ‘‘अट्ठ पुग्गला उम्मत्तकसञ्ञं पटिलभन्ति, कामुम्मत्तको लोभवसं गतो, कोधुम्मत्तको दोसवसं गतो, दिट्ठुम्मत्तको विपल्लासवसं गतो, मोहुम्मत्तको अञ्ञाणवसं गतो, यक्खुम्मत्तको यक्खवसं गतो, पित्तुम्मत्तको पित्तवसं गतो, सुरुम्मत्तको पानवसं गतो, ब्यसनुम्मत्तको सोकवसं गतो’’ति. इमेसु अट्ठसु उम्मत्तकेसु महासत्तो इमस्मिं जातके कामुम्मत्तको हुत्वा लोभवसं गतो पब्बज्जाय गुणं न अञ्ञासि.

एवं अनत्थकारकं पन इमं गुणपरिधंसकं लोभजातं कस्मा सत्ता परिमुञ्चितुं न सक्कोन्तीति? अनमतग्गे संसारे अनेकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि एकतो बन्धितभावेन. एवं सन्तेपि तं पण्डिता ‘‘अप्पस्सादा कामा’’तिआदीनं अनेकेसं पच्चवेक्खणानं वसेन पजहन्ति. तेनेव दरीमुखपच्चेकबुद्धो महासत्तेन ‘‘पब्बजितुं न सक्कोमी’’ति वुत्तेपि धुरनिक्खेपं अकत्वा उत्तरिम्पि ओवदन्तो द्वे गाथा आह.

१६. ‘‘यो अत्थकामस्स हितानुकम्पिनो, ओवज्जमानो न करोति सासनं;

इदमेव सेय्यो इति मञ्ञमानो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो.

१७. ‘‘सो घोररूपं निरयं उपेति, सुभासुभं मुत्तकरीसपूरं;

सत्ता सकाये न जहन्ति गिद्धा, ये होन्ति कामेसु अवीतरागा’’ति.

तत्थ अत्थकामस्साति वुड्ढिकामस्स. हितानुकम्पिनोति हितेन मुदुचित्तेन अनुकम्पन्तस्स. ओवज्जमानोति ओवदियमानो. इदमेव सेय्योति यं अत्तना गहितं असेय्यं अनुत्तमम्पि समानं, तं इदमेव सेय्यो इति मञ्ञमानो. मन्दोति सो अञ्ञाणपुग्गलो मातुकुच्छियं वासं नातिक्कमति, पुनप्पुनं गब्भं उपेतियेवाति अत्थो.

सो घोररूपन्ति महाराज, सो मन्दो तं मातुकुच्छिं उपेन्तो घोररूपं दारुणजातिकं निरयं उपेति नाम. मातुकुच्छि हि निरस्सादट्ठेन इध ‘‘निरयो’’ति वुत्तो, ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो’’ति वुच्चति. ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो नाम कतरो’’ति वुत्ते मातुकुच्छिमेव वत्तुं वट्टति. अवीचिमहानिरये निब्बत्तसत्तस्स हि अपरापरं आधावनपरिधावनं होतियेव, तस्मा तं ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो’’ति वत्तुं न लब्भति, मातुकुच्छियं पन नव वा दस वा मासे चतूहिपि पस्सेहि इतो चितो च धावितुं नाम न सक्का, अतिसम्बाधे ओकासे चतुकोटेन चतुसङ्कुटितेनेव हुत्वा अच्छितब्बं, तस्मा एस ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो’’ति वुच्चति.

सुभासुभन्ति सुभानं असुभं. सुभानञ्हि संसारभीरुकानं योगावचरकुलपुत्तानं मातुकुच्छि एकन्तं असुभसम्मतो. तेन वुत्तं –

‘‘अजञ्ञं जञ्ञसङ्खातं, असुचिं सुचिसम्मतं;

नानाकुणपपरिपूरं, जञ्ञरूपं अपस्सतो.

‘‘धिरत्थुमं आतुरं पूतिकायं, जेगुच्छियं अस्सुचिं ब्याधिधम्मं;

यत्थप्पमत्ता अधिमुच्छिता पजा, हापेन्ति मग्गं सुगतूपपत्तिया’’ति. (जा. १.३.१२८-१२९);

सत्ताति आसत्ता विसत्ता लग्गा लग्गिता सकाये न जहन्तीति तं मातुकुच्छिं न परिच्चजन्ति. गिद्धाति गधिता. ये होन्तीति ये कामेसु अवीतरागा होन्ति, ते एतं गब्भवासं न जहन्तीति.

एवं दरीमुखपच्चेकबुद्धो गब्भओक्कन्तिमूलकञ्च, परिहारमूलकञ्च दुक्खं दस्सेत्वा इदानि गब्भवुट्ठानमूलकं दस्सेतुं दियड्ढगाथमाह.

१८. ‘‘मीळ्हेन लित्ता रुहिरेन मक्खिता, सेम्हेन लित्ता उपनिक्खमन्ति;

यं यञ्हि कायेन फुसन्ति तावदे, सब्बं असातं दुखमेव केवलं.

१९. ‘‘दिस्वा वदामि न हि अञ्ञतो सवं, पुब्बेनिवासं बहुकं सरामी’’ति.

तत्थ मीळ्हेन लित्ताति महाराज, इमे सत्ता मातुकुच्छितो निक्खमन्ता न चतुज्जातिगन्धेहि विलिम्पित्वा सुरभिमालं पिळन्धित्वा निक्खमन्ति, पुराणगूथेन पन मक्खिता पलिबुद्धा हुत्वा निक्खमन्ति. रुहिरेन मक्खिताति रत्तलोहितचन्दनानुलित्तापि च हुत्वा न निक्खमन्ति, रत्तलोहितमक्खिता पन हुत्वा निक्खमन्ति. सेम्हेन लित्ताति न चापि सेतचन्दनविलित्ता निक्खमन्ति, बहलपिच्छिलसेम्हलित्ता पन हुत्वा निक्खमन्ति. इत्थीनञ्हि गब्भवुट्ठानकाले एता असुचियो निक्खमन्ति. तावदेति तस्मिं समये. इदं वुत्तं होति – महाराज, इमे सत्ता तस्मिं मातुकुच्छितो निक्खमनसमये एवं मीळ्हादिलित्ता निक्खमन्ता यं यं निक्खमनमग्गपदेसं वा हत्थं वा पादं वा फुसन्ति, तं सब्बं असातं अमधुरं केवलं असम्मिस्सं दुक्खमेव फुसन्ति, सुखं नाम तेसं तस्मिं समये नत्थीति.

दिस्वा वदामि न हि अञ्ञतो सवन्ति महाराज, अहं इमं एत्तकं वदन्तो न अञ्ञतो सवं, अञ्ञस्स समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा तं सुत्वा न वदामि, अत्तनो पन पच्चेकबोधिञाणेन दिस्वा पटिविज्झित्वा पच्चक्खं कत्वा वदामीति अत्थो. पुब्बेनिवासं बहुकन्ति इदं अत्तनो आनुभावं दस्सेन्तो आह. इदं वुत्तं होति – महाराज, अहञ्हि पुब्बे निवुत्थक्खन्धपटिपाटिसङ्खातं पुब्बेनिवासं बहुकं सरामि, सतसहस्सकप्पाधिकानि द्वे असङ्ख्येय्यानि सरामीति.

इदानि सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा ‘‘एवं सो पच्चेकबुद्धो राजानं सुभासितकथाय सङ्गण्ही’’ति वत्वा ओसाने उपड्ढगाथमाह –

‘‘चित्राहि गाथाहि सुभासिताहि, दरीमुखो निज्झापयि सुमेध’’न्ति.

तत्थ चित्राहीति अनेकत्थसन्निस्सिताहि. सुभासिताहीति सुकथिताहि. दरीमुखो निज्झापयि सुमेधन्ति भिक्खवे, सो दरीमुखपच्चेकबुद्धो तं सुमेधं सुन्दरपञ्ञं कारणाकारणजाननसमत्थं राजानं निज्झापेसि सञ्ञापेसि, अत्तनो वचनं गण्हापेसीति अत्थो.

एवं पच्चेकबुद्धो कामेसु दोसं दस्सेत्वा अत्तनो वचनं गाहापेत्वा ‘‘महाराज, इदानि पब्बज वा मा वा, मया पन तुय्हं कामेसु आदीनवो पब्बज्जाय च आनिसंसो कथितो, त्वं अप्पमत्तो होही’’ति वत्वा सुवण्णराजहंसो विय आकासे उप्पतित्वा वलाहकगब्भं मद्दन्तो नन्दमूलकपब्भारमेव गतो. महासत्तो दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं सिरस्मिं ठपेत्वा नमस्समानो तस्मिं दस्सनविसये अतीते जेट्ठपुत्तं पक्कोसापेत्वा रज्जं पटिच्छापेत्वा महाजनस्स रोदन्तस्स परिदेवन्तस्स कामे पहाय हिमवन्तं पविसित्वा पण्णसालं मापेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा न चिरस्सेव अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापन्नादयो अहेसुं. तदा राजा अहमेव अहोसिन्ति.

दरीमुखजातकवण्णना ततिया.

[३७९] ४. नेरुजातकवण्णना

काकोला काकसङ्घा चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा एकं पच्चन्तगामं अगमासि. मनुस्सा तस्स इरियापथे पसीदित्वा तं भोजेत्वा पटिञ्ञं गहेत्वा अरञ्ञे पण्णसालं कत्वा तत्थ वसापेसुं, अतिविय चस्स सक्कारं करिंसु. अथेके सस्सतवादा आगमंसु. ते तेसं वचनं सुत्वा थेरस्स वादं विस्सज्जेत्वा सस्सतवादं गहेत्वा तेसञ्ञेव सक्कारं करिंसु. ततो उच्छेदवादा आगमंसु ते सस्सतवादं विस्सज्जेत्वा उच्छेदवादमेव गण्हिंसु. अथञ्ञे अचेलका आगमिंसु. ते उच्छेदवादं विस्सज्जेत्वा अचेलकवादं गण्हिंसु. सो तेसं गुणागुणं अजानन्तानं मनुस्सानं सन्तिके दुक्खेन वसित्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा कतपटिसन्थारो ‘‘कहं वस्संवुत्थोसी’’ति वुत्ते ‘‘पच्चन्तं निस्साय, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘सुखं वुत्थोसी’’ति पुट्ठो ‘‘भन्ते, गुणागुणं अजानन्तानं सन्तिके दुक्खं वुत्थोस्मी’’ति आह. सत्था ‘‘भिक्खु पोराणकपण्डिता तिरच्छानयोनियं निब्बत्तापि गुणागुणं अजानन्तेहि सद्धिं एकदिवसम्पि न वसिंसु, त्वं अत्तनो गुणागुणं अजाननट्ठाने कस्मा वसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुवण्णहंसयोनियं निब्बत्ति, कनिट्ठभातापिस्स अत्थि. ते चित्तकूटपब्बते वसन्ता हिमवन्तपदेसे सयंजातसालिं खादन्ति. ते एकदिवसं तत्थ चरित्वा चित्तकूटं आगच्छन्ता अन्तरामग्गे एकं नेरुं नाम कञ्चनपब्बतं दिस्वा तस्स मत्थके निसीदिंसु. तं पन पब्बतं निस्साय वसन्ता सकुणसङ्घा चतुप्पदा च गोचरभूमियं नानावण्णा होन्ति, पब्बतं पविट्ठकालतो पट्ठाय ते सब्बे तस्सोभासेन सुवण्णवण्णा होन्ति. तं दिस्वा बोधिसत्तस्स कनिट्ठो तं कारणं अजानित्वा ‘‘किं नु खो एत्थ कारण’’न्ति भातरा सद्धिं सल्लपन्तो द्वे गाथा अभासि –

२०. ‘‘काकोला काकसङ्घा च, मयञ्च पततं वरा;

सब्बेव सदिसा होम, इमं आगम्म पब्बतं.

२१. ‘‘इध सीहा च ब्यग्घा च, सिङ्गाला च मिगाधमा;

सब्बेव सदिसा होन्ति, अयं को नाम पब्बतो’’ति.

तत्थ काकोलाति वनकाका. काकसङ्घाति पकतिकाकसङ्घा च. पततं वराति पक्खीनं सेट्ठा. सदिसा होमाति सदिसवण्णा होम.

तस्स वचनं सुत्वा बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –

२२. ‘‘इमं नेरूति जानन्ति, मनुस्सा पब्बतुत्तमं;

इध वण्णेन सम्पन्ना, वसन्ति सब्बपाणिनो’’ति.

तत्थ इध वण्णेनाति इमस्मिं नेरुपब्बते ओभासेन वण्णसम्पन्ना हुत्वा.

तं सुत्वा कनिट्ठो सेसगाथा अभासि –

२३. ‘‘अमानना यत्थ सिया, अन्तानं वा विमानना;

हीनसम्मानना वापि, न तत्थ विसतिंवसे.

२४. ‘‘यत्थालसो च दक्खो च, सूरो भीरु च पूजिया;

न तत्थ सन्तो वसन्ति, अविसेसकरे नरे.

२५. ‘‘नायं नेरु विभजति, हीनउक्कट्ठमज्झिमे;

अविसेसकरो नेरु, हन्द नेरुं जहामसे’’ति.

तत्थ पठमगाथाय अयमत्थो – यत्थ सन्तानं पण्डितानं सीलसम्पन्नानं माननस्स अभावेन अमानना अवमञ्ञना च अवमानवसेन विमानना वा हीनानं वा दुस्सीलानं सम्मानना सिया, तत्थ निवासे न वसेय्य. पूजियाति एते एत्थ एकसदिसाय पूजाय पूजनीया होन्ति, समकं सक्कारं लभन्ति. हीनउक्कट्ठमज्झिमेति जातिगोत्तकुलप्पदेससीलाचारञाणादीहि हीने च मज्झिमे च उक्कट्ठे च अयं न विभजति. हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो. जहामसेति परिच्चजाम. एवञ्च पन वत्वा उभोपि ते हंसा उप्पतित्वा चित्तकूटमेव गता.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तदा कनिट्ठहंसो आनन्दो अहोसि, जेट्ठकहंसो पन अहमेव अहोसिन्ति.

नेरुजातकवण्णना चतुत्था.

[३८०] ५. आसङ्कजातकवण्णना

आसावती नाम लताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि. वत्थु इन्द्रियजातके (जा. १.८.६० आदयो) आवि भविस्सति. इध पन सत्था तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति वत्वा ‘‘पुराणदुतियिकाय, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु एसा इत्थी तुय्हं अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतं निस्साय चतुरङ्गिनिसेनं जहित्वा हिमवन्तपदेसे महन्तं दुक्खं अनुभवन्तो तीणि संवच्छरानि वसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिगामे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं उग्गहितसिप्पो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा वनमूलफलाहारो अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्तपदेसे वसि. तस्मिं काले एको पुञ्ञसम्पन्नो सत्तो तावतिंसभवनतो चवित्वा तस्मिं ठाने पदुमसरे एकस्मिं पदुमगब्भे दारिका हुत्वा निब्बत्ति, सेसपदुमेसु पुराणभावं पत्वा पतन्तेसुपि तं महाकुच्छिकं हुत्वा तिट्ठतेव. तापसो नहायितुं पदुमसरं गतो तं दिस्वा ‘‘अञ्ञेसु पदुमेसु पतन्तेसुपि इदं महाकुच्छिकं हुत्वा तिट्ठति, किं नु खो कारण’’न्ति चिन्तेत्वा उदकसाटकं निवासेत्वा ओतरन्तो गन्त्वा तं पदुमं विवरित्वा तं दारिकं दिस्वा धीतुसञ्ञं उप्पादेत्वा पण्णसालं आनेत्वा पटिजग्गि. सा अपरभागे सोळसवस्सिका हुत्वा अभिरूपा अहोसि उत्तमरूपधरा अतिक्कन्ता मानुसकवण्णं, अपत्ता देववण्णं. तदा सक्को बोधिसत्तस्स उपट्ठानं आगच्छति, सो तं दारिकं दिस्वा ‘‘कुतो एसा’’ति पुच्छित्वा लद्धनियामं सुत्वा ‘‘इमिस्सा किं लद्धुं वट्टती’’ति पुच्छि. ‘‘निवासट्ठानं वत्थालङ्कारभोजनविधानं, मारिसा’’ति. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति तस्सा वसनट्ठानस्स आसन्ने फलिकपासादं मापेत्वा दिब्बसयनदिब्बवत्थालङ्कारदिब्बन्नपानानि मापेसि.

सो पासादो तस्सा अभिरुहनकाले ओतरित्वा भूमियं पतिट्ठाति, अभिरुळ्हकाले लङ्घित्वा आकासे तिट्ठति. सा बोधिसत्तस्स वत्तपटिवत्तं कुरुमाना पासादे वसति. तमेको वनचरको दिस्वा ‘‘अयं, वो भन्ते, किं होती’’ति पुच्छित्वा ‘‘धीता मे’’ति सुत्वा बाराणसिं गन्त्वा ‘‘देव, मया हिमवन्तपदेसे एवरूपा नाम एकस्स तापसस्स धीता दिट्ठा’’ति रञ्ञो आरोचेसि. तं सुत्वा सो सवनसंसग्गेन बज्झित्वा वनचरकं मग्गदेसकं कत्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय तं ठानं गन्त्वा खन्धावारं निवासापेत्वा वनचरकं आदाय अमच्चगणपरिवुतो अस्समपदं पविसित्वा महासत्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘भन्ते, इत्थियो नाम ब्रह्मचरियस्स मलं, तुम्हाकं धीतरं अहं पटिजग्गिस्सामी’’ति आह. बोधिसत्तो पन ‘‘किं नु खो एतस्मिं पदुमे’’ति आसङ्कं कत्वा उदकं ओतरित्वा आनीतभावेन तस्सा कुमारिकाय आसङ्काति नामं अकासि. सो तं राजानं ‘‘इमं गहेत्वा गच्छा’’ति उजुकं अवत्वा ‘‘महाराज, इमाय कुमारिकाय नामं जानन्तो गण्हित्वा गच्छा’’ति आह. ‘‘तुम्हेहि कथिते ञस्सामि, भन्ते’’ति. ‘‘अहं ते न कथेमि, त्वं अत्तनो पञ्ञाबलेन नामं जानन्तोव गहेत्वा याही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय अमच्चेहि सद्धिं ‘‘किन्नामा नु खो एसा’’ति नामं उपधारेति. सो यानि दुज्जानानि नामानि, तानि कित्तेत्वा ‘‘असुका नाम भविस्सती’’ति बोधिसत्तेन सद्धिं कथेति. बोधिसत्तो ‘‘न एवंनामा’’ति पटिक्खिपति.

रञ्ञो च नामं उपधारेन्तस्स संवच्छरो अतीतो. तदा हत्थिअस्समनुस्से सीहादयो वाळा गण्हन्ति, दीघजातिकपरिपन्थो होति, मक्खिकपरिपन्थो होति, सीतेन किलमित्वा बहू मनुस्सा मरन्ति. अथ राजा कुज्झित्वा ‘‘किं मे एताया’’ति बोधिसत्तस्स कथेत्वा पायासि. आसङ्का कुमारिका तं दिवसं फलिकवातपानं विवरित्वा अत्तानं दस्सेन्ती अट्ठासि. राजा तं दिस्वा ‘‘मयं तव नामं जानितुं न सक्कोम, त्वं हिमवन्तेयेव वस, मयं गमिस्सामा’’ति आह. ‘‘कहं, महाराज, गच्छन्तो मादिसं इत्थिं लभिस्ससि, मम वचनं सुणाहि, तावतिंसदेवलोके चित्तलतावने आसावती नाम लता अत्थि, तस्सा फलस्स अब्भन्तरे दिब्बपानं निब्बत्तं, तं एकवारं पिवित्वा चत्तारो मासे मत्ता हुत्वा दिब्बसयने सयन्ति, सा पन वस्ससहस्सेन फलति, सुरासोण्डा देवपुत्ता ‘इतो फलं लभिस्सामा’ति दिब्बपानपिपासं अधिवासेत्वा वस्ससहस्सं निबद्धं गन्त्वा तं लतं ‘अरोगा नु खो’ति ओलोकेन्ति, त्वं पन एकसंवच्छरेनेव उक्कण्ठितो, आसाफलवती नाम सुखा, मा उक्कण्ठी’’ति वत्वा तिस्सो गाथा अभासि –

२६. ‘‘आसावती नाम लता, जाता चित्तलतावने;

तस्सा वस्ससहस्सेन, एकं निब्बत्तते फलं.

२७. ‘‘तं देवा पयिरुपासन्ति, ताव दूरफलं सतिं;

आसीसेव तुवं राज, आसा फलवती सुखा.

२८. ‘‘आसीसतेव सो पक्खी, आसीसतेव सो दिजो;

तस्स चासा समिज्झति, ताव दूरगता सती;