९. दानसुत्तवण्णना
९८. नवमे दानन्ति दातब्बं, सवत्थुका वा चेतना दानं, सम्पत्तिपरिच्चागस्सेतं अधिवचनं. आमिसदानन्ति चत्तारो पच्चया देय्यभाववसेन आमिसदानं नाम. ते हि तण्हादीहि आमसितब्बतो आमिसन्ति वुच्चन्ति. तेसं वा परिच्चागचेतना आमिसदानं. धम्मदानन्ति इधेकच्चो ‘‘इमे धम्मा कुसला, इमे धम्मा अकुसला, इमे धम्मा सावज्जा, इमे धम्मा अनवज्जा, इमे विञ्ञुगरहिता, इमे विञ्ञुप्पसत्था; इमे समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, इमे हिताय सुखाय संवत्तन्ती’’ति कुसलाकुसलकम्मपथे विभजन्तो कम्मकम्मविपाके इधलोकपरलोके पच्चक्खतो दस्सेन्तो विय पाकटं करोन्तो अकुसलेहि धम्मेहि निवत्तापेन्तो, कुसलेसु धम्मेसु पतिट्ठापेन्तो, धम्मं देसेति, इदं धम्मदानं. यो पन ‘‘इमे धम्मा अभिञ्ञेय्या, इमे परिञ्ञेय्या, इमे पहातब्बा, इमे सच्छिकातब्बा, इमे भावेतब्बा’’ति सच्चानि विभावेन्तो अमताधिगमाय पटिपत्तिधम्मं देसेति, इदं सिखाप्पत्तं धम्मदानं नाम. एतदग्गन्ति एतं अग्गं. यदिदन्ति यं इदं धम्मदानं वुत्तं, एतं इमेसु द्वीसु दानेसु अग्गं सेट्ठं उत्तमं. विवट्टगामिधम्मदानञ्हि निस्साय सब्बानत्थतो परिमुच्चति, सकलं वट्टदुक्खं अतिक्कमति. लोकियं पन धम्मदानं सब्बेसं दानानं निदानं सब्बसम्पत्तीनं मूलं. तेनाह –
‘‘सब्बदानं धम्मदानं जिनाति, सब्बरसं धम्मरसो जिनाति;
सब्बरतिं धम्मरती जिनाति, तण्हक्खयो सब्बदुक्खं जिनाती’’ति. (ध. प. ३५४) –
अभयदानमेत्थ धम्मदानेनेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं.
साधारणभोगिताधिप्पायेन अत्तना परिभुञ्जितब्बतो चतुपच्चयतो सयमेव अभुञ्जित्वा परेसं संविभजनं आमिससंविभागो. साधारणभोगिताधिप्पायेनेव अत्तना विदितस्स अधिगतस्स धम्मस्स अप्पोस्सुक्को अहुत्वा परेसं उपदेसो धम्मसंविभागो. चतूहि पच्चयेहि चतूहि च सङ्गहवत्थूहि परेसं अनुग्गण्हनं अनुकम्पनं आमिसानुग्गहो. वुत्तनयेनेव धम्मेन परेसं अनुग्गण्हनं अनुकम्पनं धम्मानुग्गहो. सेसं वुत्तनयमेव.
गाथासु यमाहु दानं परमन्ति यं दानं चित्तखेत्तदेय्यधम्मानं उळारभावेन परमं उत्तमं, भोगसम्पत्तिआदीनं वा पूरणतो फलनतो, परस्स वा लोभमच्छरियादिकस्स पटिपक्खस्स मद्दनतो हिंसनतो ‘‘परम’’न्ति बुद्धा भगवन्तो आहु. अनुत्तरन्ति यं दानं चेतनादिसम्पत्तिया सातिसयपवत्तिया अग्गभावेन अग्गविपाकत्ता च उत्तररहितं अनुत्तरभावसाधनं चाति आहु. यं संविभागन्ति एत्थापि ‘‘परमं अनुत्तर’’न्ति पदद्वयं आनेत्वा योजेतब्बं. अवण्णयीति कित्तयि, ‘‘भोजनं, भिक्खवे, ददमानो दायको पटिग्गाहकानं पञ्च ठानानि देती’’तिआदिना (अ. नि. ५.३७), ‘‘एवं चे, भिक्खवे, सत्ता जानेय्युं दानसंविभागस्स विपाक’’न्तिआदिना (इतिवु. २६) च पसंसयि. यथा पन दानं संविभागो च परमं अनुत्तरञ्च होति, तं दस्सेतुं ‘‘अग्गम्ही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अग्गम्हीति सीलादिगुणविसेसयोगेन सेट्ठे अनुत्तरे पुञ्ञक्खेत्ते सम्मासम्बुद्धे अरियसङ्घे च. पसन्नचित्तोति कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च चित्तं पसादेन्तो ओकप्पेन्तो. चित्तसम्पत्तिया हि खेत्तसम्पत्तिया च परित्तेपि देय्यधम्मे दानं महानुभावं होति महाजुतिकं महाविप्फारं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘नत्थि चित्ते पसन्नम्हि, अप्पका नाम दक्खिणा;
तथागते वा सम्बुद्धे, अथ वा तस्स सावके’’ति. (वि. व. ८०४; नेत्ति. ९५);
विञ्ञूति सप्पञ्ञो. पजानन्ति सम्मदेव दानफलं दानानिसंसं पजानन्तो. को न यजेथ कालेति युत्तप्पत्तकाले को नाम दानं न ददेय्य? सद्धा, देय्यधम्मो, पटिग्गाहकाति इमेसं तिण्णं सम्मुखिभूतकालेयेव हि दानं सम्भवति, न अञ्ञथा, पटिग्गाहकानं वा दातुं युत्तकाले.
एवं पठमगाथाय आमिसदानसंविभागानुग्गहे दस्सेत्वा इदानि धम्मदानसंविभागानुग्गहे दस्सेतुं ‘‘ये चेव भासन्ती’’ति दुतियगाथमाह. तत्थ उभयन्ति ‘‘भासन्ति सुणन्ती’’ति वुत्ता देसका पटिग्गाहकाति उभयं. अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो – ये सुगतस्स भगवतो सासने सद्धम्मे पसन्नचित्ता विमुत्तायतनसीसे ठत्वा देसेन्ति पटिग्गण्हन्ति च, तेसं देसकपटिग्गाहकानं सो धम्मदानधम्मसंविभागधम्मानुग्गहसङ्खातो अत्थो. परमत्थसाधनतो परमो. तण्हासंकिलेसादिसब्बसंकिलेसमलविसोधनेन विसुज्झति. कीदिसानं? ये अप्पमत्ता सुगतस्स सासने. ये च –
‘‘सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा;
सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासन’’न्ति. (दी. नि. २.९०; ध. प. १८३) –
सङ्खेपतो एवं पकासिते सम्मासम्बुद्धस्स सासने ओवादे अनुसिट्ठियं अप्पमत्ता अधिसीलसिक्खादयो सक्कच्चं सम्पादेन्ति. तेसं विसुज्झति, अरहत्तफलविसुद्धिया अतिविय वोदायतीति.
नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.