८. अन्धकरणसुत्तवण्णना
८७. अट्ठमे अकुसलवितक्काति अकोसल्लसम्भूता वितक्का. अन्धकरणातिआदीसु यस्स सयं उप्पज्जन्ति, तं यथाभूतदस्सननिवारणेन अन्धं करोन्तीति अन्धकरणा. न पञ्ञाचक्खुं करोन्तीति अचक्खुकरणा. अञ्ञाणं करोन्तीति अञ्ञाणकरणा. पञ्ञानिरोधिकाति कम्मस्सकतापञ्ञा, झानपञ्ञा, विपस्सनापञ्ञाति इमा तिस्सो पञ्ञा अप्पवत्तिकरणेन निरोधेन्तीति पञ्ञानिरोधिका. अनिट्ठफलदायकत्ता दुक्खसङ्खातस्स विघातस्स पक्खे वत्तन्तीति विघातपक्खिका. किलेसनिब्बानं न संवत्तयन्तीति अनिब्बानसंवत्तनिका.
कामवितक्कोति कामपटिसंयुत्तो वितक्को. सो हि किलेसकामसहितो हुत्वा वत्थुकामेसु पवत्तति. ब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को ब्यापादवितक्को. विहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को विहिंसावितक्को. इमे द्वे च सत्तेसुपि सङ्खारेसुपि उप्पज्जन्ति. कामवितक्को हि पियमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा वितक्केन्तस्स उप्पज्जति, ब्यापादवितक्को अप्पिये अमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा कुज्झित्वा ओलोकनकालतो पट्ठाय याव नासना उप्पज्जति, विहिंसावितक्को सङ्खारेसु न उप्पज्जति, सङ्खारा दुक्खापेतब्बा नाम नत्थि, ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तु वा बज्झन्तु वा उच्छिज्जन्तु वा विनस्सन्तु वा मा वा अहेसु’’न्ति चिन्तनकाले पन सत्तेसु उप्पज्जति.
इमेयेव पन कामसङ्कप्पादयो. अत्थतो हि कामवितक्कादीनं कामसङ्कप्पादीनञ्च नानाकरणं नत्थि, तंसम्पयुत्ता पन सञ्ञादयो कामसञ्ञादयो. कामधातुआदीनं पन यस्मा पाळियं –
‘‘कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति कामधातु, सब्बेपि अकुसला धम्मा कामधातु. ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति ब्यापादधातु. दससु आघातवत्थूसु चित्तस्स आघातो पटिघातो…पे… अनत्तमनता चित्तस्स, अयं वुच्चति ब्यापादधातु. विहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति विहिंसाधातु. इधेकच्चो पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा रज्जुया वा अञ्ञतरञ्ञतरेन सत्ते विहेठेति, अयं विहिंसाधातू’’ति (विभ. १८२, ९१०) –
आगतत्ता विसेसो लब्भति.
तत्थ द्वे कथा सब्बसङ्गाहिका च असम्भिन्ना च. तत्थ कामधातुया गहिताय इतरा द्वेपि गहिता नाम होन्ति. ततो पन नीहरित्वा अयं ब्यापादधातु, अयं विहिंसाधातूति दस्सेतीति अयं सब्बसङ्गाहिका नाम. कामधातुं कथेन्तो पन भगवा ब्यापादधातुं ब्यापादधातुट्ठाने, विहिंसाधातुं विहिंसाधातुट्ठाने ठपेत्वाव अवसेसं कामधातु नामाति कथेसीति अयं असम्भिन्नकथा नाम.
सुक्कपक्खे वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. नेक्खम्मपटिसंयुत्तो वितक्को नेक्खम्मवितक्को. सो असुभपुब्बभागे कामावचरो होति, असुभज्झाने रूपावचरो, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. अब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को अब्यापादवितक्को. सो मेत्तापुब्बभागे कामावचरो होति, मेत्ताझाने रूपावचरो, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. अविहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को अविहिंसावितक्को. सो करुणापुब्बभागे कामावचरो, करुणाज्झाने रूपावचरो, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. यदा पन अलोभो सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका होन्ति. यदा मेत्ता सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका होन्ति. यदा करुणा सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका होन्ति.
इमेयेव पन नेक्खम्मसङ्कप्पादयो. अत्थतो हि नेक्खम्मवितक्कादीनं नेक्खम्मसङ्कप्पादीनञ्च नानाकरणं नत्थि, तंसम्पयुत्ता पन सञ्ञादयो नेक्खम्मसञ्ञादयो. नेक्खम्मधातुआदीनं पन यस्मा पाळियं –
‘‘नेक्खम्मपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो, अयं वुच्चति नेक्खम्मधातु, सब्बेपि कुसला धम्मा नेक्खम्मधातु. अब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो, अयं वुच्चति अब्यापादधातु. या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्ताचेतोविमुत्ति, अयं वुच्चति अब्यापादधातु. अविहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो – अयं वुच्चति अविहिंसाधातु. या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति अविहिंसाधातू’’ति. (विभ. १८२) –
आगतत्ता विसेसो लब्भति. इधापि सब्बसङ्गाहिका, असम्भिन्नाति द्वे कथा वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
गाथासु वितक्कयेति वितक्केय्य. निराकरेति अत्तनो सन्तानतो नीहरेय्य विनोदेय्य, पजहेय्याति अत्थो. सवे वितक्कानि विचारितानि, समेति वुट्ठीव रजं समूहतन्ति यथा नाम गिम्हानं पच्छिमे मासे पथवियं समूहतं समन्ततो उट्ठितं रजं महतो अकालमेघस्स वस्सतो वुट्ठि ठानसो वूपसमेति, एवमेव सो योगावचरो वितक्कानि मिच्छावितक्के च विचारितानि तंसम्पयुत्तविचारे च समेति वूपसमेति समुच्छिन्दति. तथाभूतो च वितक्कूपसमेन चेतसा सब्बेसं मिच्छावितक्कानं उपसमनतो वितक्कूपसमेन अरियमग्गचित्तेन. इधेव दिट्ठेव धम्मे, सन्तिपदं निब्बानं, समज्झगा समधिगतो होतीति.
अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.