४. चतुत्थवग्गो

१. वितक्कसुत्तवण्णना

८०. चतुत्थवग्गस्स पठमे अकुसलवितक्काति अकोसल्लसम्भूता वितक्का, मिच्छावितक्काति अत्थो. अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तोति एत्थ अनवञ्ञत्तीति अनवञ्ञा परेहि अत्तनो अहीळितता अपरिभूतता, ‘‘अहो वत मं परे न अवजानेय्यु’’न्ति एवं पवत्तो इच्छाचारो, ताय अनवञ्ञत्तिया पटिसंयुत्तो संसट्ठो, तं वा आरब्भ पवत्तो अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को. तस्मा ‘‘कथं नु खो मं परे गहट्ठा चेव पब्बजिता च न ओरकतो दहेय्यु’’न्ति सम्भावनकम्यताय इच्छाचारे, ठत्वा पवत्तितवितक्कस्सेतं अधिवचनं. लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तोति चीवरादिलाभेन चेव सक्कारेन च कित्तिसद्देन च आरम्मणकरणवसेन पटिसंयुत्तो. परानुद्दयतापटिसंयुत्तोति परेसु अनुद्दयतापतिरूपकेन गेहसितपेमेन पटिसंयुत्तो. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘संसट्ठो विहरति राजूहि राजमहामत्तेहि ब्राह्मणेहि गहपतिकेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि सहनन्दी सहसोकी, सुखितेसु सुखितो, दुक्खितेसु दुक्खितो, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु अत्तनाव योगं आपज्जती’’ति (सं. नि. ३.३; ४.२४१; विभ. ८८८).

गाथासु अनवञ्ञत्तिया पटिसंयुत्तो पुग्गलो अनवञ्ञत्तिसंयुत्तो. लाभसक्कारे गारवो एतस्स, न धम्मेति लाभसक्कारगारवो. सुखदुक्खेसु अमा सह भवाति अमच्चा, सहायसदिसा उपट्ठाका. तेहि गेहसितपेमवसेन सह नन्दनसीलो सहनन्दी अमच्चेहि, इमिना परानुद्दयतापटिसंयुत्तं वितक्कं दस्सेति. आरा संयोजनक्खयाति इमेहि तीहि वितक्केहि अभिभूतो पुग्गलो संयोजनक्खयतो अरहत्ततो दूरे, तस्स तं दुल्लभन्ति अत्थो.

पुत्तपसुन्ति पुत्ते च पसवो च. पुत्तसद्देन चेत्थ दारादयो; पसुसद्देन अस्समहिंसखेत्तवत्थादयो च सङ्गहिता. विवाहेति विवाहकारापने. इमिना आवाहोपि सङ्गहितो. संहरानीति परिग्गहानि, परिक्खारसङ्गहानीति अत्थो. ‘‘सन्थवानी’’ति च पठन्ति, मित्तसन्थवानीति अत्थो. सब्बत्थ हित्वाति सम्बन्धो. भब्बो सो तादिसो भिक्खूति सो यथावुत्तं सब्बं पपञ्चं परिच्चजित्वा यथा सत्थारा वुत्ताय सम्मापटिपत्तिया, तथा पस्सितब्बतो तादिसो संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु उत्तमं सम्बोधिं अरहत्तं पत्तुं अरहति.

पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. सक्कारसुत्तवण्णना

८१. दुतिये सक्कारेनाति सक्कारेन हेतुभूतेन, अथ वा सक्कारेनाति सक्कारहेतुना, सक्कारहेतुकेन वा. सक्कारञ्हि निस्साय इधेकच्चे पुग्गला पापिच्छा इच्छापकता इच्छाचारे ठत्वा ‘‘सक्कारं निब्बत्तेस्सामा’’ति अनेकविहितं अनेसनं अप्पतिरूपं आपज्जित्वा इतो चुता अपायेसु निब्बत्तन्ति, अपरे यथासक्कारं लभित्वा तन्निमित्तं मानमदमच्छरियादिवसेन पमादं आपज्जित्वा इतो चुता अपायेसु निब्बत्तन्ति. यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सक्कारेन अभिभूता परियादिन्नचित्ता’’ति. तत्थ अभिभूताति अज्झोत्थटा. परियादिन्नचित्ताति खेपितचित्ता, इच्छाचारेन मानमदादिना च खयं पापितकुसलचित्ता. अथ वा परियादिन्नचित्ताति परितो आदिन्नचित्ता, वुत्तप्पकारेन अकुसलकोट्ठासेन यथा कुसलचित्तस्स उप्पत्तिवारो न होति, एवं समन्ततो गहितचित्तसन्तानाति अत्थो. असक्कारेनाति हीळेत्वा परिभवित्वा परेहि अत्तनि पवत्तितेन असक्कारेन हेतुना, असक्कारहेतुकेन वा मानादिना. सक्कारेन च असक्कारेन चाति केहिचि पवत्तितेन सक्कारेन केहिचि पवत्तितेन असक्कारेन च. ये हि केहिचि पठमं सक्कता हुत्वा तेहियेव असारभावं ञत्वा पच्छा असक्कता होन्ति, तादिसे सन्धाय वुत्तं ‘‘सक्कारेन च असक्कारेन चा’’ति.

एत्थ सक्कारेन अभिभूता देवदत्तादयो निदस्सेतब्बा. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘फलं वे कदलिं हन्ति, फलं वेळुं फलं नळं;

सक्कारो कापुरिसं हन्ति, गब्भो अस्सतरिं यथा’’ति. (सं. नि. १.१८३; अ. नि. ४.६८; चूळव. ३३५);

साधूनं उपरि कतेन असक्कारेन अभिभूता दण्डकीराजकालिङ्गराजमज्झराजादयो निदस्सेतब्बा. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘किसञ्हि वच्छं अवकिरिय दण्डकी,

उच्छिन्नमूलो सजनो सरट्ठो;

कुक्कुळनामे निरयम्हि पच्चति,

तस्स फुलिङ्गानि पतन्ति काये.

‘‘यो सञ्ञते पब्बजिते अवञ्चयि,

धम्मं भणन्ते समणे अदूसके;

तं नाळिकेरं सुनखा परत्थ,

सङ्गम्म खादन्ति विफन्दमानं’’. (जा. २.१७.७०-७१);

‘‘उपहच्च मनं मज्झो, मातङ्गस्मिं यसस्सिने;

सपारिसज्जो उच्छिन्नो, मज्झारञ्ञं तदा अहू’’ति. (जा. २.१९.९६);

सक्कारेन च असक्कारेन च अभिभूता अञ्ञतित्थिया नाटपुत्तादयो निदस्सेतब्बा.

गाथासु उभयन्ति उभयेन सक्कारेन च असक्कारेन च. समाधि न विकम्पतीति न चलति, एकग्गभावेन तिट्ठति. कस्स पन न चलतीति आह ‘‘अप्पमादविहारिनो’’ति. यो पमादकरधम्मानं रागादीनं सुट्ठु पहीनत्ता अप्पमादविहारी अरहा, तस्स. सो हि लोकधम्मेहि न विकम्पति. सुखुमदिट्ठिविपस्सकन्ति फलसमापत्तिअत्थं सुखुमाय दिट्ठिया पञ्ञाय अभिण्हं पवत्तविपस्सनत्ता सुखुमदिट्ठिविपस्सकं. उपादानक्खयारामन्ति चतुन्नं उपादानानं खयं परियोसानभूतं अरहत्तफलं आरमितब्बं एतस्साति उपादानक्खयारामं. सेसं वुत्तनयमेव.

दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. देवसद्दसुत्तवण्णना

८२. ततिये देवेसूति ठपेत्वा अरूपावचरदेवे चेव असञ्ञदेवे च तदञ्ञेसु उपपत्तिदेवेसु. देवसद्दाति देवानं पीतिसमुदाहारसद्दा. निच्छरन्तीति अञ्ञमञ्ञं आलापसल्लापवसेन पवत्तन्ति. समया समयं उपादायाति समयतो समयं पटिच्च. इदं वुत्तं होति – यस्मिं काले ठिता ते देवा तं कालं आगम्म नं पस्सिस्सन्ति, ततो तं समयं सम्पत्तं आगम्माति. ‘‘समयं समयं उपादाया’’ति च केचि पठन्ति, तेसं तं तं समयं पटिच्चाति अत्थो. यस्मिं समयेति यदा ‘‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा’’तिआदिना (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७), ‘‘सम्बाधो घरावासो’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१; सं. नि. २.१५४) च कामेसु घरावासे च आदीनवा, तप्पटिपक्खतो नेक्खम्मे आनिसंसा च सुदिट्ठा होन्ति, तस्मिं समये. तदा हिस्स एकन्तेन पब्बज्जाय चित्तं नमति. अरियसावकोति अरियस्स बुद्धस्स भगवतो सावको, सावकभावं उपगन्तुकामो, अरियसावको वा अवस्संभावी. अन्तिमभविकं सावकबोधिसत्तं सन्धाय अयमारम्भो. केसमस्सुं ओहारेत्वाति केसे च मस्सुञ्च ओहारेत्वा अपनेत्वा. कासायानि वत्थानि अच्छादेत्वाति कसायेन रत्तताय कासायानि ब्रह्मचरियं चरन्तानं अनुच्छविकानि वत्थानि निवासेत्वा चेव पारुपित्वा च. अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाय चेतेतीति अगारस्मा घरा निक्खमित्वा अनगारियं पब्बज्जं पब्बजेय्यन्ति पब्बज्जाय चेतेति पकप्पेति, पब्बजतीति अत्थो. एत्थ च यस्मा अगारस्स हितं कसिवणिज्जादिकम्मं अगारियन्ति वुच्चति, तञ्च पब्बज्जाय नत्थि, तस्मा पब्बज्जा अनगारियन्ति ञातब्बा.

मारेनाति किलेसमारेन. सङ्गामाय चेतेतीति युज्झनत्थाय चित्तं उप्पादेति, मारं अभिविजेतुं सन्नय्हति. यस्मा पन एवरूपस्स पटिपज्जनकपुग्गलस्स देवपुत्तमारोपि अन्तरायाय उपक्कमति, तस्मा तस्सपि वसेन मारेनाति एत्थ देवपुत्तमारेनातिपि अत्थो वेदितब्बो. तस्सापि अयं इच्छाविघातं करिस्सतेवाति. यस्मा पन पब्बजितदिवसतो पट्ठाय खुरग्गतो वा पट्ठाय सीलानि समादियन्तो परिसोधेन्तो समथविपस्सनासु कम्मं करोन्तो यथारहं तदङ्गप्पहानविक्खम्भनप्पहानानं वसेन किलेसमारं परिपातेति नाम, न युज्झति नाम सम्पहारस्स अभावतो, तस्मा वुत्तं ‘‘मारेन सद्धिं सङ्गामाय चेतेती’’ति.

सत्तन्नन्ति कोट्ठासतो सत्तन्नं, पभेदतो पन ते सत्ततिंस होन्ति. कथं? चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गोति. एवं पभेदतो सत्ततिंसविधापि सतिपट्ठानादिकोट्ठासतो सत्तेव होन्तीति वुत्तं ‘‘सत्तन्न’’न्ति. बोधिपक्खियानन्ति बुज्झनट्ठेन बोधीति लद्धनामस्स अरियपुग्गलस्स मग्गञाणस्सेव वा पक्खे भवानं बोधिपक्खियानं, बोधिकोट्ठासियानन्ति अत्थो. ‘‘बोधिपक्खिकान’’न्तिपि पाठो, बोधिपक्खवन्तानं, बोधिपक्खे वा नियुत्तानन्ति अत्थो. भावनानुयोगमनुयुत्तोति विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरियमग्गभावनानुयोगमनुयुत्तो. विपस्सनाक्खणे हि सतिपट्ठानादयो परियायेन बोधिपक्खिया नाम, मग्गक्खणेयेव पन ते निप्परियायेन बोधिपक्खिया नाम होन्ति.

आसवानं खयाति कामासवादीनं सब्बेसं आसवानं खया. आसवेसु हि खीणेसु सब्बे किलेसा खीणायेव होन्ति. तेन अरहत्तमग्गो वुत्तो होति. अनासवन्ति आसवविरहितं. चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिन्ति एत्थ चेतोवचनेन अरहत्तफलसमाधि, पञ्ञावचनेन तंसम्पयुत्ता च पञ्ञा वुत्ता. तत्थ समाधि रागतो विमुत्तत्ता चेतोविमुत्ति, पञ्ञा अविज्जाय विमुत्तत्ता पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘यो हिस्स, भिक्खवे, समाधि, तदस्स समाधिन्द्रियं. या हिस्स, भिक्खवे, पञ्ञा, तदस्स पञ्ञिन्द्रियं. इति खो, भिक्खवे, रागविरागा चेतोविमुत्ति, अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ती’’ति (सं. नि. ५.५१६).

अपिचेत्थ समथफलं चेतोविमुत्ति, विपस्सनाफलं पञ्ञाविमुत्तीति वेदितब्बा. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अत्तनायेव अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा अपरप्पच्चयेन ञत्वा. उपसम्पज्ज विहरतीति पापुणित्वा सम्पादेत्वा विहरति. तमेव सङ्गामसीसं अभिविजिय अज्झावसतीति मारं अभिविजिनित्वा विजितविजयत्ता तेन कतसङ्गामसङ्खातस्स अरियमग्गस्स सीसभूतं अरहत्तफलसमापत्तिइस्सरियट्ठानं, अभिभवन्तो आवसति, समापज्जति इच्चेव अत्थो. इमे च देवसद्दा दिट्ठसच्चेसु देवेसु पवत्तन्ति, विसेसतो सुद्धावासदेवेसूति वेदितब्बं.

गाथासु महन्तन्ति सीलादिगुणमहत्तेन महन्तं. वीतसारदन्ति सारज्जकरानं किलेसानं अभावेन विगतसारज्जं अपगतमङ्कुभावं. पुरिसाजञ्ञाति अस्सादीसु अस्साजानीयादयो विय पुरिसेसु आजानीयभूता उत्तमपुरिसा. दुज्जयमज्झभूति पचुरजनेहि जेतुं असक्कुणेय्यं किलेसवाहिनिं अभिभवि अज्झोत्थरि. ‘‘अज्जयी’’तिपि पठन्ति, अजिनीति अत्थो. जेत्वान मच्चुनो सेनं, विमोक्खेन अनावरन्ति लोकत्तयाभिब्यापनतो दियड्ढसहस्सादिविभागतो च विपुलत्ता अञ्ञेहि आवरितुं पटिसेधेतुं असक्कुणेय्यत्ता च अनावरं, मच्चुनो मारस्स सेनं विमोक्खेन अरियमग्गेन जेत्वा यो त्वं दुज्जयं अजयि, तस्स नमो, ते पुरिसाजञ्ञाति सम्बन्धो.

इतीति वुत्तप्पकारेन. हि-इति निपातमत्तं. एतं पत्तमानसं अधिगतारहत्तं खीणासवं देवतानमस्सन्तीति वुत्तमेवत्थं निगमनवसेन दस्सेति. अथ वा इतीति इमिना कारणेन. किं पन एतं कारणं? नमुचिसेनाविजयेन पत्तमानसत्तं. इमिना कारणेन तं देवता नमस्सन्तीति अत्थो. इदानि तं कारणं फलतो दस्सेतुं ‘‘तञ्हि तस्स न पस्सन्ति, येन मच्चुवसं वजे’’ति वुत्तं. तस्सत्थो – यस्मा तस्स पुरिसाजञ्ञस्स पणिधाय गवेसन्तापि देवा अणुमत्तम्पि तं कारणं न पस्सन्ति, येन सो मच्चुनो मरणस्स वसं वजे उपगच्छेय्य. तस्मा तं विसुद्धिदेवा नमस्सन्तीति.

ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पञ्चपुब्बनिमित्तसुत्तवण्णना

८३. चतुत्थे यदाति यस्मिं काले. देवोति उपपत्तिदेवो. तयो हि देवा – सम्मुतिदेवा, उपपत्तिदेवा, विसुद्धिदेवाति. तेसु सम्मुतिदेवा नाम राजानो खत्तिया. उपपत्तिदेवा नाम चातुमहाराजिकतो पट्ठाय तदुपरिदेवा. विसुद्धिदेवा नाम खीणासवा. इध पन कामावचरदेवो अधिप्पेतो. तेन वुत्तं ‘‘देवोति उपपत्तिदेवो’’ति. देवकायाति देवसमूहतो, देवट्ठानतो वा, देवलोकतोति अत्थो. समूहनिवासवाचको हि अयं कायसद्दो. चवनधम्मोति मरणधम्मो, आयुक्खयेन वा पुञ्ञक्खयेन वा उपट्ठितमरणोति अत्थो.

पञ्चस्स पुब्बनिमित्तानि पातुभवन्तीति अस्स उपट्ठितमरणस्स देवपुत्तस्स पञ्च मरणस्स पुब्बनिमित्तानि उप्पज्जन्ति, पकासानि वा होन्ति. माला मिलायन्तीति तेन पिळन्धितमाला मज्झन्हिकसमये आतपे खित्ता विय मिलाता विहतसोभा होन्ति.

वत्थानि किलिस्सन्तीति सरदसमये विगतवलाहके आकासे अब्भुस्सक्कमानबालसूरियसदिसप्पभानि नानाविरागवण्णानि तेन निवत्थपारुतवत्थानि तं खणंयेव कद्दमे खिपित्वा मद्दितानि विय विहतप्पभानि मलिनानि होन्ति.

कच्छेहि सेदा मुच्चन्तीति सुपरिसुद्धजातिमणि विय सुसिक्खितसिप्पाचरियरचितसुवण्णपटिमा विय च पुब्बे सेदमलजल्लिकारहितसरीरस्स तस्मिं खणे उभोहि कच्छेहि सेदधारा सन्दन्ति पग्घरन्ति. न केवलञ्च कच्छेहियेव, सकलसरीरतोपि पनस्स सेदजलकण्णिका मुच्चतियेव, येन आमुत्तमुत्ताजालगवच्छितो विय तस्स कायो होति.

काये दुब्बण्णियं ओक्कमतीति पुब्बे पटिसन्धितो पट्ठाय यथानुभावं एकयोजनं द्वियोजनं याव द्वादसयोजनमत्तम्पि पदेसं आभाय फरित्वा विज्जोतमानो कायो होति खण्डिच्चपालिच्चादिविरहितो, न सीतं न उण्हं उपघातकं, देवधीता सोळसवस्सुद्देसिका विय होति, देवपुत्तो वीसतिवस्सुद्देसिको विय, तं खणंयेव निप्पभे नित्तेजे काये विरूपभावो अनुपविसति सण्ठाति.

सके देवो देवासने नाभिरमतीति अत्तनो अच्छरागणेहि सद्धिं कीळनपरिचरणकदिब्बासने न रमति, न चित्तस्सादं लभति. तस्स किर मनुस्सगणनाय सत्तहि दिवसेहि मरणं भविस्सतीति इमानि पुब्बनिमित्तानि पातुभवन्ति. सो तेसं उप्पत्तिया ‘‘एवरूपाय नाम सम्पत्तिया विना भविस्सामी’’ति बलवसोकाभिभूतो होति. तेनस्स काये महापरिळाहो उप्पज्जति, तेन सब्बतो गत्तेहि सेदा मुच्चन्ति. चिरतरं कालं अपरिचितदुक्खो तं अधिवासेतुं असक्कोन्तो एकच्चो ‘‘दय्हामि दय्हामी’’ति कन्दन्तो परिदेवन्तो कत्थचि अस्सादं अलभन्तो विजप्पन्तो विलपन्तो तहिं तहिं आहिण्डति. एकच्चो सतिं उपट्ठपेत्वा कायवाचाहि विकारं अकरोन्तोपि पियविप्पयोगदुक्खं असहन्तो विहञ्ञमानो विचरति.

इमानि पन पुब्बनिमित्तानि यथा लोके महापुञ्ञानं राजराजमहामत्तादीनंयेव उक्कापातभूमिचालचन्दग्गाहादीनि निमित्तानि पञ्ञायन्ति, न सब्बेसं; एवमेव महेसक्खदेवानंयेव पञ्ञायति. उप्पन्नानि च तानि ‘‘इमानि मरणस्स पुब्बनिमित्तानि नामा’’ति केचि देवा जानन्ति, न सब्बे. तत्थ यो मन्देन कुसलकम्मेन निब्बत्तो, सो ‘‘इदानि को जानाति, ‘कुहिं निब्बत्तिस्सामी’’’ति भायति. यो पन महापुञ्ञो, सो ‘‘बहुं मया दानं दिन्नं, सीलं रक्खितं, पुञ्ञं उपचितं, इतो चुतस्स मे सुगतियेव पाटिकङ्खा’’ति न भायति न विकम्पति. एवं उपट्ठितपुब्बनिमित्तं पन तं गहेत्वा देवता नन्दनवनं पवेसेन्ति सब्बदेवलोकेसु नन्दनवनं अत्थियेव.

तीहि वाचाहि अनुमोदेन्तीति इदानि वुच्चमानेहि तीहि वचनेहि अनुमोदेन्ति, मोदं पमोदं उप्पादेन्ति, अस्सासेन्ति, अभिवदनवसेन वा तंखणानुरूपं पमोदं करोन्ति. केचि पन ‘‘अनुमोदेन्ती’’ति पदस्स ‘‘ओवदन्ती’’ति वदन्ति. इतोति देवलोकतो. भोति आलपनं. सुगतिन्ति सुन्दरगतिं, मनुस्सलोकं सन्धाय वदन्ति. गच्छाति पटिसन्धिग्गहणवसेन उपेहि.

एवं वुत्तेति एवं तदा तेहि देवेहि तस्स ‘‘इतो भो सुगतिं गच्छा’’तिआदिना वत्तब्बवचने भगवता वुत्ते अञ्ञतरो नामगोत्तेन अपाकटो तस्सं परिसायं निसिन्नो अनुसन्धिकुसलो एको भिक्खु ‘‘एते सुगतिआदयो भगवता अविसेसतो वुत्ता अविभूता, हन्द ते विभूततरे कारापेस्सामी’’ति एतं ‘‘किंनु खो, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच. सद्धादिगुणविसेसपटिलाभकारणतो देवूपपत्तिहेतुतो च मनुस्सत्तं देवानं अभिसम्मतन्ति आह ‘‘मनुस्सत्तं खो भिक्खु देवानं सुगतिगमनसङ्खात’’न्ति.

सुगतिगमनसङ्खातन्ति ‘‘सुगतिगमन’’न्ति सम्मा कथितं, वण्णितं थोमितन्ति अत्थो. यं मनुस्सभूतोति एत्थ यन्ति किरियापरामसनं, तेन पटिलभतीति एत्थ पटिलभनकिरिया आमसीयति, यो सद्धापटिलाभोति अत्थो. मनुस्सभूतोति मनुस्सेसु उप्पन्नो, मनुस्सभावं वा पत्तो. यस्मा देवलोके उप्पन्नानं तथागतस्स धम्मदेसना येभुय्येन दुल्लभा सवनाय, न तथा मनुस्सानं, तस्मा वुत्तं ‘‘मनुस्सभूतो’’ति. तथागतप्पवेदिते धम्मविनयेति तथागतेन भगवता देसिते सिक्खत्तयसङ्गहे सासने. तञ्हि धम्मतो अनपेतत्ता धम्मो च, आसयानुरूपं विनेय्यानं विनयनतो विनयो चाति धम्मविनयो, उपनिस्सयसम्पत्तिया वा धम्मतो अनपेतत्ता धम्मं अप्परजक्खजातिकं विनेतीति धम्मविनयो. धम्मेनेव वा विनयो, न दण्डसत्थेहीति धम्मविनयो, धम्मयुत्तो वा विनयोति धम्मविनयो, धम्माय वा सह मग्गफलनिब्बानाय विनयोति धम्मविनयो, महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिधम्मतो वा पवत्तो विनयोति धम्मविनयो. धम्मो वा भगवा धम्मभूतो धम्मकायो धम्मस्सामी, तस्स धम्मस्स विनयो, न तक्कियानन्ति धम्मविनयो, धम्मे वा मग्गफले निप्फादेतब्बविसयभूते वा पवत्तो विनयोति धम्मविनयोति वुच्चति. तस्मिं धम्मविनये.

सद्धं पटिलभतीति ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो’’तिआदिना सद्धं उप्पादेति. सद्धो हि इमस्मिं धम्मविनये यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानो दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थे आराधेस्सति. सुलद्धलाभसङ्खातन्ति एत्थ यथा हिरञ्ञसुवण्णखेत्तवत्थादिलाभो सत्तानं उपभोगसुखं आवहति, खुप्पिपासादिदुक्खं पटिबाहति, धनदालिद्दियं वूपसमेति, मुत्तादिरतनपटिलाभहेतु होति, लोकसन्ततिञ्च आवहति; एवं लोकियलोकुत्तरा सद्धापि यथासम्भवं लोकियलोकुत्तरं विपाकसुखमावहति, सद्धाधुरेन पटिपन्नानं जातिजरादिदुक्खं पटिबाहति, गुणदालिद्दियं वूपसमेति, सतिसम्बोज्झङ्गादिरतनपटिलाभहेतु होति, लोकसन्ततिञ्च आवहति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सद्धो सीलेन सम्पन्नो, यसो भोगसमप्पितो;

यं यं पदेसं भजति, तत्थ तत्थेव पूजितो’’ति. (ध. प. ३०३);

एवं सद्धापटिलाभस्स सुलद्धलाभता वेदितब्बा. यस्मा पनायं सद्धापटिलाभो अनुगामिको अनञ्ञसाधारणो सब्बसम्पत्तिहेतु, लोकियस्स च हिरञ्ञसुवण्णादिधनलाभस्स कारणं. सद्धोयेव हि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा उळारुळारवित्तूपकरणानि अधिगच्छति, तेहि च अत्तनो परेसञ्च अत्थमेव सम्पादेति. अस्सद्धस्स पन तानि अनत्थावहानि होन्ति, इध चेव सम्पराये चाति, एवम्पि सद्धाय सुलद्धलाभता वेदितब्बा. तथा हि –

‘‘सद्धा बन्धति पाथेय्यं’’. (सं. नि. १.७९).

‘‘सद्धा दुतिया पुरिसस्स होती’’ति च. (सं. नि. १.३६, ५९).

‘‘सद्धीध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्ति च. (सं. नि. १.७३; सु. नि. १८४).

‘‘सद्धाहत्थो महानागो’’ति च. (अ. नि. ६.४३; थेरगा. ६९४).

‘‘सद्धा बीजं तपो वुट्ठी’’ति च. (सं. नि. १.१९७; सु. नि. ७७).

‘‘सद्धेसिको, भिक्खवे, अरियसावको’’ति (अ. नि. ७.६७) च.

‘‘सद्धाय तरति ओघ’’न्ति च. (सं. नि. १.२४६) –

अनेकेसु ठानेसु अनेकेहि कारणेहि सद्धा संवण्णिता.

इदानि याय सद्धाय सासने कुसलधम्मेसु सुप्पतिट्ठितो नाम होति नियामोक्कन्तिया, तं सद्धं दस्सेतुं ‘‘सा खो पनस्सा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ अस्साति इमस्स भवेय्याति अत्थो. निविट्ठाति अभिनिविट्ठा चित्तसन्तानं अनुपविट्ठा. मूलजाताति जातमूला. किं पन सद्धाय मूलं नाम? सद्धेय्यवत्थुस्मिं ओकप्पनहेतुभूतो उपायमनसिकारो. अपिच सप्पुरिससेवना सद्धम्मस्सवनं योनिसोमनसिकारो धम्मानुधम्मप्पटिपत्तीति चत्तारि सोतापत्तियङ्गानि मूलानि वेदितब्बानि. पतिट्ठिताति अरियमग्गाधिगमेन केनचि अकम्पनीयभावेन अवट्ठिता. तेनेवाह ‘‘दळ्हा असंहारिया’’ति. दळ्हाति थिरा. असंहारियाति केनचि संहरितुं वा हापेतुं वा अपनेतुं वा असक्कुणेय्या. इति ते देवा तस्स सोतापत्तिमग्गसमधिगमं आसीसन्ता एवं वदन्ति. अत्तनो देवलोके कामसुखूपभोगारहमेव हि अरियपुग्गलं ते इच्छन्ति. तेनाह ‘‘एहि, देव, पुनप्पुन’’न्ति.

गाथासु पुञ्ञक्खयमरणम्पि जीवितिन्द्रियुपच्छेदेनेव होतीति आह ‘‘चवति आयुसङ्खया’’ति. अनुमोदतन्ति अनुमोदन्तानं. मनुस्सानं सहब्यतन्ति मनुस्सेहि सहभावं. सह ब्येतीति सहब्यो, सहपवत्तनको, तस्स भावो सहब्यता. निविट्ठस्साति निविट्ठा भवेय्य. यावजीवन्ति याव जीवितप्पवत्तिया, याव परिनिब्बानाति अत्थो.

अप्पमाणन्ति सक्कच्चं बहुं उळारं बहुक्खत्तुञ्च करणवसेन पमाणरहितं. निरूपधिन्ति किलेसूपधिरहितं, सुविसुद्धं निम्मलन्ति अत्थो. यस्मा पन ते देवा महग्गतकुसलं न इच्छन्ति कामलोकसमतिक्कमनतो, कामावचरपुञ्ञमेव इच्छन्ति, तस्मा एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो – ‘‘इतो देवलोकतो चुतो मनुस्सेसु उप्पज्जित्वा विञ्ञुतं पत्तो कायदुच्चरितादिं सब्बं दुच्चरितं पहाय कायसुचरितादिं सब्बं सुचरितं उळारं विपुलं उपचिनित्वा अरियमग्गेन आगतसद्धो भवाही’’ति. यस्मा पन लोकुत्तरेसु पठममग्गं दुतियमग्गम्पि वा इच्छन्ति अत्तनो देवलोकूपपत्तिया अनतिवत्तनतो, तस्मा तेसम्पि वसेन ‘‘अप्पमाणं निरूपधि’’न्तिपदानं अत्थो वेदितब्बो – पमाणकरानं दिट्ठेकट्ठओळारिककामरागादिकिलेसानं उपच्छेदेन अप्पमाणं, सत्तमभवतो वा उप्पज्जनारहस्स खन्धूपधिस्स तंनिब्बत्तकअभिसङ्खारूपधिस्स तंतंमग्गवज्झकिलेसूपधिस्स च पहानेन तेसं अनिब्बत्तनतो निरुपधिसङ्खातनिब्बानसन्निस्सितत्ता च निरुपधीति.

एवं अच्चन्तमेव अपायद्वारपिधायकं कम्मं दस्सेत्वा इदानि सग्गसम्पत्तिनिब्बत्तककम्मं दस्सेतुं ‘‘ततो ओपधिक’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ ओपधिकन्ति उपधिवेपक्कं अत्तभावसम्पत्तिया चेव भोगसम्पत्तिया च निब्बत्तकन्ति अत्थो. उपधीति हि अत्तभावो वुच्चति. यथाह ‘‘सन्तेकच्चानि पापकानि कम्मसमादानानि उपधिसम्पत्तिपटिबाहितानि न विपच्चन्ती’’ति (विभ. ८१०). कामगुणापि. यथाह ‘‘उपधीहि नरस्स सोचना’’ति (सं. नि. १.१२; सु. नि. ३४). तत्रायं वचनत्थो – उपधीयति एत्थ सुखदुक्खन्ति उपधि, अत्तभावो कामगुणा च. उपधिकरणं सीलं एतस्स, उपधिं वा अरहतीति ओपधिकं, पुञ्ञं, तं बहुं उळारं कत्वा. कथं? दानेन. दानञ्हि इतरेहि सुकरन्ति एवं वुत्तं. दानेनाति वा पदेन अभयदानम्पि वुत्तं, न आमिसदानमेवाति सीलस्सापि सङ्गहो दट्ठब्बो. यस्मा पन ते देवा असुरकायहानिं एकन्तेनेव देवकायपारिपूरिञ्च इच्छन्ति, तस्मा तस्स उपायं दस्सेन्ता ‘‘अञ्ञेपि मच्चे सद्धम्मे, ब्रह्मचरिये निवेसया’’ति धम्मदाने नियोजेन्ति. यदा विदूति यस्मिं काले देवा देवं चवन्तं विदू विजानेय्युं, तदा इमाय यथावुत्ताय अनुकम्पाय दुक्खापनयनकम्यताय ‘‘देव, इमे देवकाये पुनप्पुनं उप्पज्जनवसेन एहि आगच्छाही’’ति च अनुमोदेन्तीति.

चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. बहुजनहितसुत्तवण्णना

८४. पञ्चमे लोकेति एत्थ तयो लोका – सत्तलोको, सङ्खारलोको, ओकासलोकोति. तेसु इन्द्रियबद्धानं रूपधम्मानं अरूपधम्मानं रूपारूपधम्मानञ्च सन्तानवसेन वत्तमानानं समूहो सत्तलोको, पथवीपब्बतादिभेदो ओकासलोको, उभयेपि खन्धा सङ्खारलोको. तेसु सत्तलोको इध अधिप्पेतो. तस्मा लोकेति सत्तलोके. तत्थापि न देवलोके, न ब्रह्मलोके, मनुस्सलोके. मनुस्सलोकेपि न अञ्ञस्मिं चक्कवाळे, इमस्मिंयेव चक्कवाळे. तत्रापि न सब्बट्ठानेसु, ‘‘पुरत्थिमाय दिसाय गजङ्गलं नाम निगमो, तस्स अपरेन महासाला, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे; पुरत्थिमदक्खिणाय दिसाय सल्लवती नाम नदी, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे; दक्खिणाय दिसाय सेतकण्णिकं नाम निगमो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे; पच्छिमाय दिसाय थूणं नाम ब्राह्मणगामो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे; उत्तराय दिसाय उसिरद्धजो नाम पब्बतो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे’’ति (महाव. २५९) एवं परिच्छिन्ने आयामतो तियोजनसते वित्थारतो अड्ढतेय्ययोजनसते परिक्खेपतो नवयोजनसते मज्झिमदेसे उप्पज्जति तथागतो. न केवलञ्च तथागतोव पच्चेकबुद्धा अग्गसावका असीतिमहाथेरा बुद्धमाता बुद्धपिता चक्कवत्तिराजा अञ्ञे च सारप्पत्ता ब्राह्मणगहपतिका एत्थेव उप्पज्जन्ति. इध पन तथागतवारेयेव सब्बत्थकवसेन अयं नयो लब्भति, इतरेसु एकदेसवसेन.

उप्पज्जमाना उप्पज्जन्तीति इदं पन उभयम्पि विप्पकतवचनमेव, उप्पज्जन्ता बहुजनहितत्थाय उप्पज्जन्ति, न अञ्ञेन कारणेनाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. एवरूपञ्हेत्थ सद्दलक्खणं न सक्का अञ्ञेन सद्दलक्खणेन पटिबाहितुं.

अपिच उप्पज्जमानो नाम उप्पज्जति नाम उप्पन्नो नामाति अयं पभेदो वेदितब्बो. तथागतो हि महाभिनीहारं करोन्तो, बुद्धकरे धम्मे परियेसन्तो, पारमियो पूरेन्तो, पञ्च महापरिच्चागे परिच्चजन्तो, ञातत्थचरियं चरन्तो, लोकत्थचरियं, बुद्धत्थचरियं कोटिं पापेन्तो, पारमियो पूरेत्वा तुसितभवने तिट्ठन्तो, ततो ओतरित्वा चरिमभवे पटिसन्धिं गण्हन्तो, अगारमज्झे वसन्तो, अभिनिक्खमन्तो, महापधानं पदहन्तो, परिपक्कञाणो बोधिमण्डं आरुय्ह मारबलं विधमेन्तो पठमयामे पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तो, मज्झिमयामे दिब्बचक्खुं विसोधेन्तो, पच्छिमयामे पटिच्चसमुप्पादे ञाणं ओतारेत्वा अनेकाकारं सब्बसङ्खारे सम्मसित्वा सोतापत्तिमग्गं पटिविज्झन्तो याव अनागामिफलं सच्छिकरोन्तोपि उप्पज्जमानो एव नाम, अरहत्तमग्गक्खणे उप्पज्जति नाम, अरहत्तफलक्खणे पन उप्पन्नो नाम. बुद्धानञ्हि सावकानं विय न पटिपाटिया इद्धिविधञाणादीनं उप्पादनकिच्चं अत्थि, सहेव पन अरहत्तमग्गेन सकलोपि बुद्धगुणरासि आगतोव नाम होति. तस्मा ते निब्बत्तसब्बकिच्चत्ता अरहत्तफलक्खणे उप्पन्ना नाम होन्ति. इध अरहत्तफलक्खणं सन्धाय ‘‘उप्पज्जती’’ति वुत्तो. उप्पन्नो होतीति अयञ्हेत्थ अत्थो.

सावकोपि खीणासवो सावकबोधिया हेतुभूते पुञ्ञसम्भारे सम्भरन्तो पुब्बयोगं पुब्बचरियं गतपच्चागतवत्तं पूरेन्तो चरिमभवे निब्बत्तन्तो अनुक्कमेन विञ्ञुतं पत्वा संसारे आदीनवं दिस्वा पब्बज्जाय चेतयमानो पब्बज्जं मत्थकं पापेत्वा सीलादीनि परिपूरेन्तो धुतधम्मे समादाय वत्तमानो जागरियं अनुयुञ्जन्तो ञाणानि निब्बत्तेन्तो विपस्सनं पट्ठपेत्वा हेट्ठिममग्गे अधिगच्छन्तोपि उप्पज्जमानो एव नाम, अरहत्तमग्गक्खणे उप्पज्जति नाम, अरहत्तफलक्खणे पन उप्पन्नो नाम. सेक्खो पन पुब्बूपनिस्सयतो पट्ठाय याव गोत्रभुञाणा उप्पज्जमानो नाम, पठममग्गक्खणे उप्पज्जति नाम, पठमफलक्खणतो पट्ठाय उप्पन्नो नाम. एत्तावता ‘‘तयोमे, भिक्खवे, पुग्गला लोके उप्पज्जमाना उप्पज्जन्ती’’ति पदानं अत्थो वुत्तो होति.

इदानि बहुजनहितायातिआदीसु बहुजनहितायाति महाजनस्स हितत्थाय. बहुजनसुखायाति महाजनस्स सुखत्थाय. लोकानुकम्पायाति सत्तलोकस्स अनुकम्पं पटिच्च. कतरसत्तलोकस्साति? यो तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा धम्मं पटिविज्झति, अमतपानं पिवति, तस्स. भगवतो हि धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तदेसनाय अञ्ञातकोण्डञ्ञप्पमुखा अट्ठारस ब्रह्मकोटियो धम्मं पटिविज्झिंसु. एवं याव सुभद्दपरिब्बाजकविनयना धम्मं पटिविद्धसत्तानं गणना नत्थि, महासमयसुत्तन्तदेसनायं मङ्गलसुत्तं, चूळराहुलोवादं, समचित्तदेसनायन्ति इमेसु चतूसु ठानेसु अभिसमयं पत्तसत्तानं परिच्छेदो नत्थि. एवमेतस्स अपरिमाणस्स सत्तलोकस्स अनुकम्पाय. सावकस्स पन अरहतो सेक्खस्स च लोकानुकम्पाय उप्पत्ति धम्मसेनापतिआदीहि धम्मभण्डागारिकादीहि च देसितदेसनाय पटिवेधप्पत्तसत्तानं वसेन, अपरभागे च महामहिन्दत्थेरादीहि देसितदेसनाय पटिविद्धसच्चानं वसेन, यावज्जतना इतो परं अनागते च सासनं निस्साय सग्गमोक्खमग्गेसु पतिट्ठहन्तानं वसेनपि अयमत्थो विभावेतब्बो.

अपिच बहुजनहितायाति बहुजनस्स हितत्थाय, नेसं पञ्ञासम्पत्तिया दिट्ठधम्मिकसम्परायिकहितूपदेसकोति. बहुजनसुखायाति बहुजनस्स सुखत्थाय, चागसम्पत्तिया उपकरणसुखसम्पदायकोति. लोकानुकम्पायाति लोकस्स अनुकम्पनत्थाय, मेत्ताकरुणासम्पत्तिया मातापितरो विय लोकस्स रक्खिता गोपिताति. अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानन्ति इध देवमनुस्सग्गहणेन भब्बपुग्गले वेनेय्यसत्ते एव गहेत्वा तेसं निब्बानमग्गफलाधिगमाय तथागतस्स उप्पत्ति दस्सिता पठमवारे, दुतियततियवारेसु पन अरहतो सेक्खस्स च वसेन योजेतब्बं. तत्थ अत्थायाति इमिना परमत्थाय, निब्बानायाति वुत्तं होति. हितायाति तंसम्पापकमग्गत्थायाति वुत्तं होति. निब्बानसम्पापकमग्गतो हि उत्तरिं हितं नाम नत्थि. सुखायाति फलसमापत्तिसुखत्थायाति वुत्तं होति, ततो उत्तरि सुखाभावतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव आयतिञ्च सुखविपाको’’ति (दी. नि. ३.३५५; अ. नि. ५.२७; विभ. ८०४).

तथागतोतिआदीनं पदानं अत्थो हेट्ठा वुत्तो. विज्जाचरणसम्पन्नोतिआदीसु तिस्सोपि विज्जा भयभेरवे (म. नि. १.३४ आदयो) आगतनयेन, छपि विज्जा छळभिञ्ञावसेन, अट्ठपि विज्जा अम्बट्ठसुत्ते आगताति विज्जाहि, सीलसंवरादीहि, पन्नरसहि चरणधम्मेहि च, अनञ्ञसाधारणेहि सम्पन्नो समन्नागतोति विज्जाचरणसम्पन्नो. सोभनगमनत्ता, सुन्दरं ठानं गतत्ता, सम्मा गतत्ता, सम्मा गदत्ता च सुगतो. सब्बथा विदितलोकत्ता लोकविदू. नत्थि एतस्स उत्तरोति अनुत्तरो. पुरिसदम्मे पुरिसवेनेय्ये सारेति विनेतीति पुरिसदम्मसारथि. दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं अनुसासतीति सत्था. सब्बस्सापि नेय्यस्स सब्बप्पकारेन सयम्भुञाणेन बुद्धत्ता बुद्धोति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गतो (विसुद्धि. १.१३२-१३३) गहेतब्बो.

सो धम्मं देसेति आदि…पे… परियोसानकल्याणन्ति सो भगवा सत्तेसु कारुञ्ञं पटिच्च हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं देसेति. तञ्च खो अप्पं वा बहुं वा देसेन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव देसेति. कथं? एकगाथापि हि समन्तभद्दकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमेन परियोसानकल्याणा. एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं. नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमेन अनुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं. सकलोपि वा सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो. सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो. बुद्धसुबुद्धताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिपत्तिया परियोसानकल्याणो. तं सुत्वा तथत्ताय पटिपन्नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो. सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो सवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि सुखमेव आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथापटिपन्नो च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि कल्याणमेव आवहतीति परियोसानकल्याणो. नाथप्पभवत्ता च पभवसुद्धिया आदिकल्याणो, अत्थसुद्धिया मज्झेकल्याणो, किच्चसुद्धिया परियोसानकल्याणो. तेन वुत्तं ‘‘सो धम्मं देसेति आदि…पे… परियोसानकल्याण’’न्ति.

यं पन भगवा धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च पकासेति, नानानयेहि दीपेति, तं यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया सात्थं, ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं. सङ्कासन, पकासन, विवरण, विभजन, उत्तानीकरण पञ्ञत्तिअत्थपदसमायोगतो सात्थं, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया सब्यञ्जनं, अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि वा सात्थं, धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि सब्यञ्जनं. अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो वा सात्थं, धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो सब्यञ्जनं. पण्डितवेदनीयतो परिक्खकजनप्पसादकन्ति सात्थं, सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति सब्यञ्जनं. गम्भीराधिप्पायतो सात्थं, उत्तानपदतो सब्यञ्जनं. उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन केवलपरिपुण्णं, अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन परिसुद्धं, अपिच पटिपत्तिया अधिगमब्यत्तितो सात्थं, परियत्तिया आगमब्यत्तितो सब्यञ्जनं, सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धपारिपूरिया परिपुण्णं, निरुपक्किलेसतो नित्थरणत्थाय पवत्तितो लोकामिसनिरपेक्खतो च परिसुद्धं, सिक्खत्तयपरिग्गहितत्ता ब्रह्मभूतेहि सेट्ठेहि चरितब्बतो तेसं चरियभावतो च ब्रह्मचरियं. तस्मा ‘‘सात्थं सब्यञ्जनं…पे… पकासेती’’ति वुच्चति. पठमोति गणनानुपुब्बतो सब्बलोकुत्तमभावतो च पठमो पुग्गलो.

तस्सेव सत्थु सावकोति तस्सेव यथावुत्तगुणस्स सत्थु सम्मासम्बुद्धस्स धम्मदेसनाय सवनन्ते जातो धम्मसेनापतिसदिसो सावको, न पूरणादि विय पटिञ्ञामत्तेन सत्थु सावको. पाटिपदोति पटिपदासङ्खातेन अरियमग्गेन अरियाय जातिया जातो भवोति पाटिपदो, अनिट्ठितपटिपत्तिकिच्चो पटिपज्जमानोति अत्थो. सुत्तगेय्यादि परियत्तिधम्मो बहुं सुतो एतेनाति बहुस्सुतो. पातिमोक्खसंवरादिसीलेन चेव आरञ्ञिकङ्गादिधुतङ्गवतेहि च उपपन्नो सम्पन्नो समन्नागतोति सीलवतूपपन्नो. इति भगवा ‘‘लोकानुकम्पा नाम हितज्झासयेन धम्मदेसना, सा च इमेसु एव तीसु पुग्गलेसु पटिबद्धा’’ति दस्सेति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

गाथासु तस्सन्वयोति तस्सेव सत्थु पटिपत्तिया धम्मदेसनाय च अनुगमनेन तस्सन्वयो अनुजातो. अविज्जन्धकारं विधमित्वा सपरसन्तानेसु धम्मालोकसङ्खाताय पभाय करणतो पभङ्करा. धम्ममुदीरयन्ताति चतुसच्चधम्मं कथेन्ता. अपापुरन्तीति उग्घाटेन्ति. अमतस्स निब्बानस्स. द्वारं अरियमग्गं. योगाति कामयोगादितो. सत्थवाहेनाति वेनेय्यसत्थवाहनतो भवकन्तारनित्थरणतो सत्थवाहो, भगवा, तेन सत्थवाहेन. सुदेसितं मग्गमनुक्कमन्तीति तेन सम्मा देसितं अरियमग्गं तस्स देसनानुसारेन अनुगच्छन्ति पटिपज्जन्ति. इधेवाति इमस्मिंयेव अत्तभावे. सेसं उत्तानमेव.

पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. असुभानुपस्सीसुत्तवण्णना

८५. छट्ठे असुभानुपस्सीति असुभं अनुपस्सन्ता द्वत्तिंसाकारवसेन चेव उद्धुमातकादीसु गहितनिमित्तस्स उपसंहरणवसेन च कायस्मिं असुभं असुभाकारं अनुपस्सका हुत्वा विहरथ. आनापानस्सतीति आनापाने सति, तं आरब्भ पवत्ता सति, अस्सासपस्सासपरिग्गाहिका सतीति अत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘आनन्ति अस्सासो, नो पस्सासो. पानन्ति पस्सासो, नो अस्सासो’’तिआदि (पटि. म. १.१६०).

वोति तुम्हाकं. अज्झत्तन्ति इध गोचरज्झत्तं अधिप्पेतं. परिमुखन्ति अभिमुखं. सूपट्ठिताति सुट्ठु उपट्ठिता. इदं वुत्तं होति – आनापानस्सति च तुम्हाकं कम्मट्ठानाभिमुखं सुट्ठु उपट्ठिता होतूति. अथ वा परिमुखन्ति परिग्गहितनिय्यानं. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं – ‘‘परीति परिग्गहट्ठो, मुखन्ति निय्यानट्ठो, सतीति उपट्ठानट्ठो, तेन वुच्चति परिमुखं सति’’न्ति (पटि. म. १.१६४). इमिना चतुसतिपट्ठानसोळसप्पभेदा आनापानस्सतिकम्मट्ठानभावना दस्सिताति दट्ठब्बा.

एवं सङ्खेपेनेव रागचरितवितक्कचरितानं सप्पायं पटिकूलमनसिकारकायानुपस्सनावसेन समथकम्मट्ठानं विपस्सनाकम्मट्ठानञ्च उपदिसित्वा इदानि सुद्धविपस्सनाकम्मट्ठानमेव दस्सेन्तो ‘‘सब्बसङ्खारेसु अनिच्चानुपस्सिनो विहरथा’’ति आह. तत्थ अनिच्चं, अनिच्चलक्खणं, अनिच्चानुपस्सना, अनिच्चानुपस्सीति इदं चतुक्कं वेदितब्बं. हुत्वा, अभावतो, उदयब्बययोगतो, तावकालिकतो, निच्चपटिक्खेपतो च खन्धपञ्चकं अनिच्चं नाम. तस्स यो हुत्वा अभावाकारो, तं अनिच्चलक्खणं नाम. तं आरब्भ पवत्ता विपस्सना अनिच्चानुपस्सना. तं अनिच्चन्ति विपस्सको अनिच्चानुपस्सी. एत्थ च एकादसविधा असुभकथा पठमज्झानं पापेत्वा, सोळसवत्थुका च आनापानकथा चतुत्थज्झानं पापेत्वा, विपस्सनाकथा च वित्थारतो वत्तब्बा, सा पन सब्बाकारतो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.७३७-७४०) कथिताति तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.

इदानि असुभानुपस्सनादीहि निप्फादेतब्बं फलविसेसं दस्सेतुं ‘‘असुभानुपस्सीन’’न्तिआदिमाह. तत्थ सुभाय धातुयाति सुभभावे, सुभनिमित्तेति अत्थो. रागानुसयोति सुभारम्मणे उप्पज्जनारहो कामरागानुसयो. सो केसादीसु उद्धुमातकादीसु वा असुभानुपस्सीनं असुभनिमित्तं गहेत्वा तत्थ पठमज्झानं निब्बत्तेत्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अधिगतेन अनागामिमग्गेन पहीयति, सब्बसो समुच्छिन्दीयतीति अत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘असुभा भावेतब्बा कामरागस्स पहानाया’’ति (अ. नि. ९.३; उदा. ३१). बाहिराति बहिद्धावत्थुकत्ता अनत्थावहत्ता च बाहिरा बहिभूता. वितक्कासयाति कामसङ्कप्पादिमिच्छावितक्का. ते हि अप्पहीना आसयानुगता सति पच्चयसमवाये उप्पज्जनतो वितक्कासयाति वुत्ता. कामवितक्को चेत्थ कामरागग्गहणेन गहितो एवाति तदवसेसा वितक्का एव वुत्ताति वेदितब्बा. विघातपक्खिकाति दुक्खभागिया, इच्छाविघातनिब्बत्तनका वा. ते न होन्तीति ते पहीयन्ति. ब्यापादवितक्को, विहिंसावितक्को, ञातिवितक्को, जनपदवितक्को, अमरावितक्को, अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को, लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को, परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्कोति अट्ठ, कामवितक्केन सद्धिं नवविधा महावितक्का आनापानस्सतिसमाधिना तन्निस्सिताय च विपस्सनाय पुब्बभागे विक्खम्भिता. तं पादकं कत्वा अधिगतेन अरियमग्गेन यथारहं अनवसेसतो पहीयन्ति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘आनापानस्सति भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाया’’ति (अ. नि. ९.३; उदा. ३१).

या अविज्जा, सा पहीयतीति या सच्चसभावपटिच्छादिनी सब्बानत्थकारी सकलस्स वट्टदुक्खस्स मूलभूता अविज्जा, सा अनिच्चानुपस्सीनं विहरतं समुच्छिज्जति. इदं किर भगवता अनिच्चाकारतो वुट्ठितस्स सुक्खविपस्सकखीणासवस्स वसेन वुत्तं. तस्सायं सङ्खेपत्थो – तेभूमकेसु सब्बसङ्खारेसु अनिच्चादितो सम्मसनं पट्ठपेत्वा विपस्सन्तानं यदा अनिच्चन्ति पवत्तमाना वुट्ठानगामिनीविपस्सना मग्गेन घटीयति, अनुक्कमेन अरहत्तमग्गो उप्पज्जति, तेसं अनिच्चानुपस्सीनं विहरतं अविज्जा अनवसेसतो पहीयति, अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जतीति. अनिच्चानुपस्सीनं विहरतन्ति इदं अनिच्चलक्खणस्स तेसं पाकटभावतो इतरस्स लक्खणद्वयस्स गहणे उपायभावतो वा वुत्तं, न पन एकस्सेव लक्खणस्स अनुपस्सितब्बतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५). अपरम्पि वुत्तं ‘‘अनिच्चसञ्ञिनो हि, मेघिय, अनत्तसञ्ञा सण्ठाति, अनत्तसञ्ञी अस्मिमानसमुग्घातं पापुणाती’’ति.

गाथासु आनापाने पटिस्सतोति आनापाननिमित्तस्मिं पटि पटि सतो, उपट्ठितस्सतीति अत्थो. पस्सन्ति आसवक्खयञाणचक्खुना सङ्खारूपसमं निब्बानं पस्सन्तो. आतापी सब्बदाति अन्तरावोसानं अनापज्जित्वा असुभानुपस्सनादीसु सततं आतापी युत्तप्पयुत्तो, ततो एव यतो वायममानो, नियतो वा सम्मत्तनियामेन तत्थ सब्बसङ्खारसमथे निब्बाने अरहत्तफलविमुत्तिया विमुच्चति. सेसं वुत्तनयमेव.

छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. धम्मानुधम्मपटिपन्नसुत्तवण्णना

८६. सत्तमे धम्मानुधम्मपटिपन्नस्साति एत्थ धम्मो नाम नवविधो लोकुत्तरधम्मो, तस्स धम्मस्स अनुधम्मो सीलविसुद्धिआदि पुब्बभागपटिपदाधम्मो, तं धम्मानुधम्मं पटिपन्नस्स अधिगन्तुं पटिपज्जमानस्स. अयमनुधम्मो होतीति अयं अनुच्छविकसभावो पतिरूपसभावो होति. वेय्याकरणायाति कथनाय. धम्मानुधम्मपटिपन्नोयन्ति यन्ति करणत्थे पच्चत्तवचनं. इदं वुत्तं होति – येन अनुधम्मेन तं धम्मानुधम्मं पटिपन्नोति ब्याकरमानो सम्मदेव ब्याकरोन्तो नाम सिया, न ततोनिदानं विञ्ञूहि गरहितब्बो सियाति. यन्ति वा किरियापरामसनं, तेनेतं दस्सेति ‘‘यदिदं धम्मस्सेव भासनं, धम्मवितक्कस्सेव च वितक्कनं तदुभयाभावे ञाणुपेक्खाय, अयं धम्मानुधम्मपटिपन्नस्स भिक्खुनो तथारूपो अयन्ति कथनायानुरूपहेतु अनुच्छविककारणं. भासमानो धम्मंयेव भासेय्याति कथेन्तो चे दसकथावत्थुधम्मंयेव कथेय्य, न तप्पटिपक्खमहिच्छतादिअधम्मं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यायं कथा अभिसल्लेखिका चेतोविवरणसप्पाया एकन्तनिब्बिदाय विरागाय निरोधाय उपसमाय अभिञ्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संवत्तति. सेय्यथिदं – अप्पिच्छकथा, सन्तुट्ठिकथा, पविवेककथा, असंसग्गकथा, वीरियारम्भकथा, सीलकथा, समाधिकथा, पञ्ञाकथा, विमुत्तिकथा, विमुत्तिञाणदस्सनकथा, एवरूपाय कथाय निकामलाभी होति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी’’ति (अ. नि. ९.३; उदा. ३१).

अभिसल्लेखिकाय कथाय लाभी एव हि तं भासेय्य. एतेन कल्याणमित्तसम्पदा दस्सिता.

धम्मवितक्कन्ति नेक्खम्मवितक्कादिं धम्मतो अनपेतं वितक्कयतो ‘‘सीलादिपटिपदं परिपूरेस्सामी’’ति उपरूपरि उस्साहो अभिवड्ढिस्सति. सो पन वितक्को सीलादीनं अनुपकारधम्मे वज्जेत्वा उपकारधम्मे अनुब्रूहनवसेन हानभागियभावं अपनेत्वा ठितिभागियभावेपि अट्ठत्वा विसेसभागियतं निब्बेधभागियतञ्च पापनवसेन पवत्तिया अनेकप्पभेदो वेदितब्बो. नो अधम्मवितक्कन्ति कामवितक्कं नो वितक्केय्याति अत्थो. तदुभयं वा पनाति यदेतं परेसं अनुग्गहणत्थं धम्मभासनं अत्तनो अनुग्गहणत्थं धम्मवितक्कनञ्च वुत्तं. अथ वा पन तं उभयं अभिनिवज्जेत्वा अप्पटिपज्जित्वा अकत्वा. उपेक्खकोति तथापटिपत्तियं उदासीनो समथविपस्सनाभावनमेव अनुब्रूहन्तो विहरेय्य, समथपटिपत्तियं उपेक्खको हुत्वा विपस्सनायमेव कम्मं करोन्तो विहरेय्य. विपस्सनम्पि उस्सुक्कापेत्वा तत्थपि सङ्खारुपेक्खाञाणवसेन उपेक्खको याव विपस्सनाञाणं मग्गेन घटीयति, ताव यथा तं तिक्खं सूरं पसन्नं हुत्वा वहति, तथा विहरेय्य सतो सम्पजानोति.

गाथासु समथविपस्सनाधम्मो आरमितब्बट्ठेन आरामो एतस्साति धम्मारामो. तस्मिंयेव धम्मे रतोति धम्मरतो. तस्सेव धम्मस्स पुनप्पुनं विचिन्तनतो धम्मं अनुविचिन्तयं तं धम्मं आवज्जेन्तो, मनसि करोन्तोति अत्थो. अनुस्सरन्ति तमेव धम्मं उपरूपरिभावनावसेन अनुस्सरन्तो. अथ वा विमुत्तायतनसीसे ठत्वा परेसं देसनावसेन सीलादिधम्मो आरमितब्बट्ठेन आरामो एतस्साति धम्मारामो. तथेव तस्मिं धम्मे रतो अभिरतोति धम्मरतो. तेसंयेव सीलादिधम्मानं गतियो समन्वेसन्तो कामवितक्कादीनं ओकासं अदत्वा नेक्खम्मसङ्कप्पादिधम्मंयेव अनुविचिन्तनतो धम्मं अनुविचिन्तयं. तदुभयं वा पन ओळारिकतो दहन्तो अज्झुपेक्खित्वा समथविपस्सनाधम्ममेव उपरूपरि भावनावसेन अनुस्सरन्तो अनुब्रूहनवसेन पवत्तेन्तो. सद्धम्माति सत्ततिंसप्पभेदा बोधिपक्खियधम्मा नवविधलोकुत्तरधम्मा च न परिहायति, न चिरस्सेव तं अधिगच्छतीति अत्थो.

इदानि तस्स अनुस्सरणविधिं दस्सेन्तो ‘‘चरं वा’’तिआदिमाह. तत्थ चरं वाति भिक्खाचारवसेन चङ्कमनवसेन च चरन्तो वा. यदि वा तिट्ठन्ति तिट्ठन्तो वा निसिन्नो वा, उद वा सयन्ति सयन्तो वा. एवं चतूसुपि इरियापथेसु. अज्झत्तं समयं चित्तन्ति यथावुत्ते कम्मट्ठानसङ्खाते गोचरज्झत्ते अत्तनो चित्तं रागादिकिलेसानं वूपसमनवसेन पजहनवसेन समयं समेन्तो. सन्तिमेवाधिगच्छतीति अच्चन्तसन्तिं निब्बानमेव पापुणातीति.

सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. अन्धकरणसुत्तवण्णना

८७. अट्ठमे अकुसलवितक्काति अकोसल्लसम्भूता वितक्का. अन्धकरणातिआदीसु यस्स सयं उप्पज्जन्ति, तं यथाभूतदस्सननिवारणेन अन्धं करोन्तीति अन्धकरणा. न पञ्ञाचक्खुं करोन्तीति अचक्खुकरणा. अञ्ञाणं करोन्तीति अञ्ञाणकरणा. पञ्ञानिरोधिकाति कम्मस्सकतापञ्ञा, झानपञ्ञा, विपस्सनापञ्ञाति इमा तिस्सो पञ्ञा अप्पवत्तिकरणेन निरोधेन्तीति पञ्ञानिरोधिका. अनिट्ठफलदायकत्ता दुक्खसङ्खातस्स विघातस्स पक्खे वत्तन्तीति विघातपक्खिका. किलेसनिब्बानं न संवत्तयन्तीति अनिब्बानसंवत्तनिका.

कामवितक्कोति कामपटिसंयुत्तो वितक्को. सो हि किलेसकामसहितो हुत्वा वत्थुकामेसु पवत्तति. ब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को ब्यापादवितक्को. विहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को विहिंसावितक्को. इमे द्वे च सत्तेसुपि सङ्खारेसुपि उप्पज्जन्ति. कामवितक्को हि पियमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा वितक्केन्तस्स उप्पज्जति, ब्यापादवितक्को अप्पिये अमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा कुज्झित्वा ओलोकनकालतो पट्ठाय याव नासना उप्पज्जति, विहिंसावितक्को सङ्खारेसु न उप्पज्जति, सङ्खारा दुक्खापेतब्बा नाम नत्थि, ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तु वा बज्झन्तु वा उच्छिज्जन्तु वा विनस्सन्तु वा मा वा अहेसु’’न्ति चिन्तनकाले पन सत्तेसु उप्पज्जति.

इमेयेव पन कामसङ्कप्पादयो. अत्थतो हि कामवितक्कादीनं कामसङ्कप्पादीनञ्च नानाकरणं नत्थि, तंसम्पयुत्ता पन सञ्ञादयो कामसञ्ञादयो. कामधातुआदीनं पन यस्मा पाळियं –

‘‘कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति कामधातु, सब्बेपि अकुसला धम्मा कामधातु. ब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को…पे… मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति ब्यापादधातु. दससु आघातवत्थूसु चित्तस्स आघातो पटिघातो…पे… अनत्तमनता चित्तस्स, अयं वुच्चति ब्यापादधातु. विहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को मिच्छासङ्कप्पो, अयं वुच्चति विहिंसाधातु. इधेकच्चो पाणिना वा लेड्डुना वा दण्डेन वा सत्थेन वा रज्जुया वा अञ्ञतरञ्ञतरेन सत्ते विहेठेति, अयं विहिंसाधातू’’ति (विभ. १८२, ९१०) –

आगतत्ता विसेसो लब्भति.

तत्थ द्वे कथा सब्बसङ्गाहिका च असम्भिन्ना च. तत्थ कामधातुया गहिताय इतरा द्वेपि गहिता नाम होन्ति. ततो पन नीहरित्वा अयं ब्यापादधातु, अयं विहिंसाधातूति दस्सेतीति अयं सब्बसङ्गाहिका नाम. कामधातुं कथेन्तो पन भगवा ब्यापादधातुं ब्यापादधातुट्ठाने, विहिंसाधातुं विहिंसाधातुट्ठाने ठपेत्वाव अवसेसं कामधातु नामाति कथेसीति अयं असम्भिन्नकथा नाम.

सुक्कपक्खे वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो. नेक्खम्मपटिसंयुत्तो वितक्को नेक्खम्मवितक्को. सो असुभपुब्बभागे कामावचरो होति, असुभज्झाने रूपावचरो, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. अब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को अब्यापादवितक्को. सो मेत्तापुब्बभागे कामावचरो होति, मेत्ताझाने रूपावचरो, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. अविहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को अविहिंसावितक्को. सो करुणापुब्बभागे कामावचरो, करुणाज्झाने रूपावचरो, तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो. यदा पन अलोभो सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका होन्ति. यदा मेत्ता सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका होन्ति. यदा करुणा सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका होन्ति.

इमेयेव पन नेक्खम्मसङ्कप्पादयो. अत्थतो हि नेक्खम्मवितक्कादीनं नेक्खम्मसङ्कप्पादीनञ्च नानाकरणं नत्थि, तंसम्पयुत्ता पन सञ्ञादयो नेक्खम्मसञ्ञादयो. नेक्खम्मधातुआदीनं पन यस्मा पाळियं –

‘‘नेक्खम्मपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो, अयं वुच्चति नेक्खम्मधातु, सब्बेपि कुसला धम्मा नेक्खम्मधातु. अब्यापादपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो, अयं वुच्चति अब्यापादधातु. या सत्तेसु मेत्ति मेत्तायना मेत्ताचेतोविमुत्ति, अयं वुच्चति अब्यापादधातु. अविहिंसापटिसंयुत्तो तक्को वितक्को सङ्कप्पो – अयं वुच्चति अविहिंसाधातु. या सत्तेसु करुणा करुणायना करुणाचेतोविमुत्ति – अयं वुच्चति अविहिंसाधातू’’ति. (विभ. १८२) –

आगतत्ता विसेसो लब्भति. इधापि सब्बसङ्गाहिका, असम्भिन्नाति द्वे कथा वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

गाथासु वितक्कयेति वितक्केय्य. निराकरेति अत्तनो सन्तानतो नीहरेय्य विनोदेय्य, पजहेय्याति अत्थो. सवे वितक्कानि विचारितानि, समेति वुट्ठीव रजं समूहतन्ति यथा नाम गिम्हानं पच्छिमे मासे पथवियं समूहतं समन्ततो उट्ठितं रजं महतो अकालमेघस्स वस्सतो वुट्ठि ठानसो वूपसमेति, एवमेव सो योगावचरो वितक्कानि मिच्छावितक्के च विचारितानि तंसम्पयुत्तविचारे च समेति वूपसमेति समुच्छिन्दति. तथाभूतो च वितक्कूपसमेन चेतसा सब्बेसं मिच्छावितक्कानं उपसमनतो वितक्कूपसमेन अरियमग्गचित्तेन. इधेव दिट्ठेव धम्मे, सन्तिपदं निब्बानं, समज्झगा समधिगतो होतीति.

अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. अन्तरामलसुत्तवण्णना

८८. नवमे अन्तरामलाति एत्थ अन्तरासद्दो –

‘‘नदीतीरेसु सण्ठाने, सभासु रथियासु च;

जना सङ्गम्म मन्तेन्ति, मञ्च तञ्च किमन्तर’’न्ति. –

आदीसु (सं. नि. १.२२८) कारणे आगतो. ‘‘अद्दसा मं, भन्ते, अञ्ञतरा इत्थी विज्जन्तरिकाय भाजनं धोवन्ती’’तिआदीसु (म. नि. २.१४९) खणे. ‘‘अपिचायं तपोदा द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छती’’तिआदीसु (पारा. २३१) विवरे.

‘‘पीतवत्थे पीतधजे, पीतालङ्कारभूसिते;

पीतन्तराहि वग्गूहि, अपिळन्धाव सोभसी’’ति. –

आदीसु (वि. व. ६५८) उत्तरिसाटके. ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा’’तिआदीसु (उदा. २०) चित्ते. इधापि चित्ते एव दट्ठब्बो. तस्मा अन्तरे चित्ते भवा अन्तरा. यस्मिं सन्ताने उप्पन्ना, तस्स मलिनभावकरणतो मला. तत्थ मलं नाम दुविधं – सरीरमलं, चित्तमलन्ति. तेसु सरीरमलं सेदजल्लिकादि सरीरे निब्बत्तं, तत्थ लग्गं आगन्तुकरजञ्च, तं उदकेनपि नीहरणीयं, न तथा संकिलेसिकं. चित्तमलं पन रागादिसंकिलेसिकं, तं अरियमग्गेहेव नीहरणीयं. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –

‘‘रूपेन संकिलिट्ठेन, संकिलिस्सन्ति माणवा;

रूपे सुद्धे विसुज्झन्ति, अनक्खातं महेसिना.

‘‘चित्तेन संकिलिट्ठेन, संकिलिस्सन्ति माणवा;

चित्ते सुद्धे विसुज्झन्ति, इति वुत्तं महेसिना’’ति. (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६);

तेनाह भगवा ‘‘चित्तसंकिलेसा, भिक्खवे, सत्ता संकिलिस्सन्ति, चित्तवोदाना विसुज्झन्ती’’ति (सं. नि. ३.१००). तस्मा भगवा इधापि चित्तमलविसोधनाय पटिपज्जितब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘तयोमे, भिक्खवे, अन्तरामला’’ति आह.

यथा चेते लोभादयो सत्तानं चित्ते उप्पज्जित्वा मलिनभावकरा नानप्पकारसंकिलेसविधायकाति अन्तरामला, एवं एकतो भुञ्जित्वा, एकतो सयित्वा, ओतारगवेसी अमित्तसत्तु विय चित्ते एव उप्पज्जित्वा सत्तानं नानाविधअनत्थावहा, नानप्पकारदुक्खनिब्बत्तकाति दस्सेन्तो ‘‘अन्तराअमित्ता’’तिआदिमाह. तत्थ मित्तपटिपक्खतो अमित्ता, सपत्तकिच्चकरणतो सपत्ता, हिंसनतो वधका, उजुविपच्चनीकतो पच्चत्थिका.

तत्थ द्वीहि आकारेहि लोभादीनं अमित्तादिभावो वेदितब्बो. वेरीपुग्गलो हि अन्तरं लभमानो अत्तनो वेरिस्स सत्थेन वा सीसं पातेति, उपायेन वा महन्तं अनत्थं उप्पादेति. इमे च लोभादयो पञ्ञासिरपातनेन योनिसम्पटिपादनेन च तादिसं ततो बलवतरं अनत्थं निब्बत्तेन्ति. कथं? चक्खुद्वारस्मिञ्हि इट्ठादीसु आरम्मणेसु आपाथगतेसु यथारहं तानि आरब्भ लोभादयो उप्पज्जन्ति, एत्तावतास्स पञ्ञासिरं पातितं नाम होति. सोतद्वारादीसुपि एसेव नयो. एवं ताव पञ्ञासिरपातनतो अमित्तादिसदिसता वेदितब्बा. लोभादयो पन कम्मनिदाना हुत्वा अण्डजादिभेदा चतस्सो योनियो उपनेन्ति. तस्स योनिउपगमनमूलकानि पञ्चवीसति महाभयानि द्वत्तिंस कम्मकरणानि च आगतानेव होन्ति. एवं योनिसम्पटिपादनतोपि नेसं अमित्तादिसदिसता वेदितब्बा. इति लोभादयो अमित्तादिसदिसताय चित्तसम्भूतताय च ‘‘अन्तराअमित्ता’’तिआदिना वुत्ता. अपिच अमित्तेहि कातुं असक्कुणेय्यं लोभादयो करोन्ति, अमित्तादिभावो च लोभादीहि जायतीति तेसं अमित्तादिभावो वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘दिसो दिसं यन्तं कयिरा, वेरी वा पन वेरिनं;

मिच्छापणिहितं चित्तं, पापियो नं ततो करे’’ति. (ध. प. ४२; उदा. ३३);

गाथासु अत्तनो परेसञ्च अनत्थं जनेतीति अनत्थजननो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यदपि लुद्धो अभिसङ्खरोति कायेन वाचाय मनसा तदपि अकुसलं; यदपि लुद्धो लोभेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो परस्स असता दुक्खं उप्पादेति वधेन वा बन्धेन वा जानिया वा गरहाय वा पब्बाजनाय वा बलवम्हि बलत्थो इति, तदपि अकुसलं, इतिस्समे लोभजा लोभनिदाना लोभसमुदया लोभपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ती’’ति (अ. नि. ३.७०).

अपरम्पि वुत्तं –

‘‘रत्तो खो, ब्राह्मण, रागेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो अत्तब्याबाधायपि चेतेति, परब्याबाधायपि चेतेति, उभयब्याबाधायपि चेतेति, चेतसिकम्पि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेती’’तिआदि (अ. नि. ३.५४).

चित्तप्पकोपनोति चित्तसङ्खोभनो. लोभो हि लोभनीये वत्थुस्मिं उप्पज्जमानो चित्तं खोभेन्तो पकोपेन्तो विपरिणामेन्तो विकारं आपादेन्तो उप्पज्जति, पसादादिवसेन पवत्तितुं न देति. भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झतीति तं लोभसङ्खातं अन्तरतो अब्भन्तरे अत्तनो चित्तेयेव जातं अनत्थजननचित्तप्पकोपनादिं भयं भयहेतुं अयं बालमहाजनो नावबुज्झति न जानातीति.

लुद्धो अत्थं न जानातीति अत्तत्थपरत्थादिभेदं अत्थं हितं लुद्धपुग्गलो यथाभूतं न जानाति. धम्मं न पस्सतीति दसकुसलकम्मपथधम्मम्पि लुद्धो लोभेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो न पस्सति पच्चक्खतो न जानाति, पगेव उत्तरिमनुस्सधम्मं. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘रत्तो खो, ब्राह्मण, रागेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो अत्तत्थम्पि यथाभूतं न पजानाति, परत्थम्पि यथाभूतं न पजानाति, उभयत्थम्पि यथाभूतं न पजानाती’’तिआदि (अ. नि. ३.५५).

अन्धतमन्ति अन्धभावकरं तमं. यन्ति यत्थ. भुम्मत्थे हि एतं पच्चत्तवचनं. यस्मिं काले लोभो सहते अभिभवति नरं, अन्धतमं तदा होतीति. यन्ति वा कारणवचनं. यस्मा लोभो उप्पज्जमानो नरं सहते अभिभवति, तस्मा अन्धतमं तदा होतीति योजना, य-त-सद्दानं एकन्तसम्बन्धभावतो. अथ वा यन्ति किरियापरामसनं, ‘‘लोभो सहते’’ति एत्थ यदेतं लोभस्स सहनं अभिभवनं वुत्तं. एतं अन्धभावकरस्स तमस्स गमनं उप्पादोति अत्थो. अथ वा यं नरं लोभो सहते अभिभवति, तस्स अन्धतमं तदा होति, ततो च लुद्धो अत्थं न जानाति, लुद्धो धम्मं न पस्सतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

यो च लोभं पहन्त्वानाति यो पुब्बभागे तदङ्गवसेन विक्खम्भनवसेन च यथारहं समथविपस्सनाहि लोभं पजहित्वा तथा पजहनहेतु लोभनेय्ये दिब्बेपि रूपादिके उपट्ठिते न लुब्भति, बलवविपस्सनानुभावेन लोभो पहीयते तम्हाति तस्मा अरियपुग्गला अरियमग्गेन लोभो पहीयति पजहीयति, अच्चन्तमेव परिच्चजीयति. यथा किं? उदबिन्दूव पोक्खराति पदुमिनिपण्णतो उदकबिन्दु विय. सेसगाथानम्पि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

तथा दोसस्स –

‘‘यदपि दुट्ठो अभिसङ्खरोति कायेन वाचाय मनसा तदपि अकुसलं; यदपि दुट्ठो दोसेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो परस्स असता दुक्खं उप्पादेति वधेन वा बन्धेन वा जानिया वा गरहाय वा पब्बाजनाय वा बलवम्हि बलत्थो इति, तदपि अकुसलं. इतिस्समे दोसजा दोसनिदाना दोससमुदया दोसपच्चया अनेके पापका अकुसला धम्मा सम्भवन्ती’’ति (अ. नि. ३.७०).

तथा –

‘‘दुट्ठो खो, ब्राह्मण, दोसेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो अत्तब्याबाधायपि चेतेति, परब्याबाधायपि चेतेति, उभयब्याबाधायपि चेतेति चेतसिकम्पि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेती’’ति (अ. नि. ३.५५).

तथा –

‘‘दुट्ठो खो, ब्राह्मण, दोसेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो अत्तत्थम्पि यथाभूतं न पजानाति, परत्थम्पि यथाभूतं न पजानाति, उभयत्थम्पि यथा भूतं न पजानाती’’ति (अ. नि. ३.५५) –

आदिसुत्तपदानुसारेन अनत्थजननता अत्थहानिहेतुता च वेदितब्बा.

तथा मोहस्स ‘‘यदपि मूळ्हो अभिसङ्खरोति कायेन वाचाय मनसा’’तिआदिना (अ. नि. ३.७०), ‘‘मूळ्हो खो, ब्राह्मण, मोहेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो अत्तब्याबाधायपि चेतेती’’तिआदिना(अ. नि. ३.५५), ‘‘अत्तत्थम्पि यथाभूतं न पजानाती’’तिआदिना (अ. नि. ३.५५) च आगतसुत्तपदानुसारेन वेदितब्बा.

तालपक्कंव बन्धनाति तालफलं विय उसुमुप्पादेन वण्टतो, ततियमग्गञाणुप्पादेन तस्स चित्ततो दोसो पहीयति, परिच्चजीयतीति अत्थो. मोहं विहन्ति सो सब्बन्ति सो अरियपुग्गलो सब्बं अनवसेसं मोहं चतुत्थमग्गेन विहन्ति विधमति समुच्छिन्दति. आदिच्चोवुदयं तमन्ति आदिच्चो विय उदयं उग्गच्छन्तो तमं अन्धकारं.

नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. देवदत्तसुत्तवण्णना

८९. दसमे तीहि, भिक्खवे, असद्धम्मेहि अभिभूतोति का उप्पत्ति? देवदत्ते हि अवीचिमहानिरयं पविट्ठे देवदत्तपक्खिया अञ्ञतित्थिया च ‘‘समणेन गोतमेन अभिसपितो देवदत्तो पथविं पविट्ठो’’ति अब्भाचिक्खिंसु. तं सुत्वा सासने अनभिप्पसन्ना मनुस्सा ‘‘सिया नु खो एतदेवं, यथा इमे भणन्ती’’ति आसङ्कं उप्पादेसुं. तं पवत्तिं भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. अथ भगवा ‘‘न, भिक्खवे, तथागता कस्सचि अभिसपं देन्ति, तस्मा न देवदत्तो मया अभिसपितो, अत्तनो कम्मेनेव निरयं पविट्ठो’’ति वत्वा तेसं मिच्छागाहं पटिसेधेन्तो इमाय अट्ठुप्पत्तिया इदं सुत्तं अभासि.

तत्थ असद्धम्मेहीति असतं धम्मेहि, असन्तेहि वा धम्मेहि. अतेकिच्छोति बुद्धेहिपि अनिवत्तनीयत्ता अवीचिनिब्बत्तिया तिकिच्छाभावतो अतेकिच्छो, अतिकिच्छनीयोति अत्थो. असन्तगुणसम्भावनाधिप्पायेन पवत्ता पापा इच्छा एतस्साति पापिच्छो, तस्स भावो पापिच्छता, ताय. ‘‘अहं बुद्धो भविस्सामि, सङ्घं परिहरिस्सामी’’ति तस्स इच्छा उप्पन्ना. कोकालिकादयो पापा लामका मित्ता एतस्साति पापमित्तो, तस्स भावो पापमित्तता, ताय. उत्तरिकरणीयेति झानाभिञ्ञाहि उत्तरिकरणीये अधिगन्तब्बे मग्गफले अनधिगते सति एव, तं अनधिगन्त्वाति अत्थो. ओरमत्तकेनाति अप्पमत्तकेन झानाभिञ्ञामत्तेन. विसेसाधिगमेनाति उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमेन. अन्तराति वेमज्झे. वोसानं आपादीति अकतकिच्चोव समानो ‘‘कतकिच्चोम्ही’’ति मञ्ञमानो समणधम्मतो विगमं आपज्जि. इति भगवा इमिना सुत्तेन विसेसतो पुथुज्जनभावे आदीनवं पकासेसि भारियो पुथुज्जनभावो, यत्र हि नाम झानाभिञ्ञापरियोसाना सम्पत्तियो निब्बत्तेत्वापि अनेकानत्थावहं नानाविधं दुक्खहेतुं असन्तगुणसम्भावनं असप्पुरिससंसग्गं आलसियानुयोगञ्च अविजहन्तो अवीचिम्हि कप्पट्ठियं अतेकिच्छं किब्बिसं पसविस्सतीति.

गाथासु माति पटिसेधे निपातो. जातूति एकंसेन. कोचीति सब्बसङ्गाहकवचनं. लोकस्मिन्ति सत्तलोके. इदं वुत्तं होति ‘‘इमस्मिं सत्तलोके कोचि पुग्गलो एकंसेन पापिच्छो मा होतू’’ति. तदमिनापि जानाथ, पापिच्छानं यथा गतीति पापिच्छानं पुग्गलानं यथा गति यादिसी निप्फत्ति, यादिसो अभिसम्परायो, तं इमिनापि कारणेन जानाथाति देवदत्तं निदस्सेन्तो एवमाह. पण्डितोति समञ्ञातोति परियत्तिबाहुसच्चेन पण्डितोति ञातो. भावितत्तोति सम्मतोति झानाभिञ्ञाहि भावितचित्तोति सम्भावितो. तथा हि सो पुब्बे ‘‘महिद्धिको गोधिपुत्तो, महानुभावो गोधिपुत्तो’’ति धम्मसेनापतिनापि पसंसितो अहोसि. जलंव यससा अट्ठा, देवदत्तोति विस्सुतोति अत्तनो कित्तिया परिवारेन जलन्तो विय ओभासेन्तो विय ठितो देवदत्तोति एवं विस्सुतो पाकटो अहोसि. ‘‘मे सुत्त’’न्तिपि पाठो, मया सुतं सुतमत्तं, कतिपाहेनेव अतथाभूतत्ता तस्स तं पण्डिच्चादि सवनमत्तमेवाति अत्थो.

सो समानमनुचिण्णो, आसज्ज नं तथागतन्ति सो एवंभूतो देवदत्तो ‘‘बुद्धोपि सक्यपुत्तो, अहम्पि सक्यपुत्तो, बुद्धोपि समणो, अहम्पि समणो, बुद्धोपि इद्धिमा, अहम्पि इद्धिमा, बुद्धोपि दिब्बचक्खुको, अहम्पि दिब्बचक्खुको, बुद्धोपि दिब्बसोतको, अहम्पि दिब्बसोतको, बुद्धोपि चेतोपरियञाणलाभी, अहम्पि चेतोपरियञाणलाभी, बुद्धोपि अतीतानागतपच्चुप्पन्ने धम्मे जानाति, अहम्पि ते जानामी’’ति अत्तनो पमाणं अजानित्वा सम्मासम्बुद्धं अत्तना समसमट्ठपनेन समानं आपज्जन्तो ‘‘इदानाहं बुद्धो भविस्सामि, भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’ति अभिमारपयोजना तथागतं आसज्ज आसादेत्वा विहेठेत्वा. ‘‘पमादमनुजीनो’’तिपि पठन्ति. तस्सत्थो ‘‘वुत्तनयेन पमादं आपज्जन्तो पमादं निस्साय भगवता सद्धिं युगग्गाहचित्तुप्पादेन सहेव झानाभिञ्ञाहि अनुजीनो परिहीनो’’ति. अवीचिनिरयं पत्तो, चतुद्वारं भयानकन्ति जालानं तत्थ उप्पन्नसत्तानं वा निरन्तरताय ‘‘अवीची’’ति लद्धनामं चतूसु पस्सेसु चतुमहाद्वारयोगेन चतुद्वारं अतिभयानकं महानिरयं पटिसन्धिग्गहणवसेन पत्तो. तथा हि वुत्तं –

‘‘चतुक्कण्णो चतुद्वारो, विभत्तो भागसो मितो;

अयोपाकारपरियन्तो, अयसा पटिकुज्जितो.

‘‘तस्स अयोमया भूमि, जलिता तेजसा युता;