६. असुभानुपस्सीसुत्तवण्णना

८५. छट्ठे असुभानुपस्सीति असुभं अनुपस्सन्ता द्वत्तिंसाकारवसेन चेव उद्धुमातकादीसु गहितनिमित्तस्स उपसंहरणवसेन च कायस्मिं असुभं असुभाकारं अनुपस्सका हुत्वा विहरथ. आनापानस्सतीति आनापाने सति, तं आरब्भ पवत्ता सति, अस्सासपस्सासपरिग्गाहिका सतीति अत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘आनन्ति अस्सासो, नो पस्सासो. पानन्ति पस्सासो, नो अस्सासो’’तिआदि (पटि. म. १.१६०).

वोति तुम्हाकं. अज्झत्तन्ति इध गोचरज्झत्तं अधिप्पेतं. परिमुखन्ति अभिमुखं. सूपट्ठिताति सुट्ठु उपट्ठिता. इदं वुत्तं होति – आनापानस्सति च तुम्हाकं कम्मट्ठानाभिमुखं सुट्ठु उपट्ठिता होतूति. अथ वा परिमुखन्ति परिग्गहितनिय्यानं. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं – ‘‘परीति परिग्गहट्ठो, मुखन्ति निय्यानट्ठो, सतीति उपट्ठानट्ठो, तेन वुच्चति परिमुखं सति’’न्ति (पटि. म. १.१६४). इमिना चतुसतिपट्ठानसोळसप्पभेदा आनापानस्सतिकम्मट्ठानभावना दस्सिताति दट्ठब्बा.

एवं सङ्खेपेनेव रागचरितवितक्कचरितानं सप्पायं पटिकूलमनसिकारकायानुपस्सनावसेन समथकम्मट्ठानं विपस्सनाकम्मट्ठानञ्च उपदिसित्वा इदानि सुद्धविपस्सनाकम्मट्ठानमेव दस्सेन्तो ‘‘सब्बसङ्खारेसु अनिच्चानुपस्सिनो विहरथा’’ति आह. तत्थ अनिच्चं, अनिच्चलक्खणं, अनिच्चानुपस्सना, अनिच्चानुपस्सीति इदं चतुक्कं वेदितब्बं. हुत्वा, अभावतो, उदयब्बययोगतो, तावकालिकतो, निच्चपटिक्खेपतो च खन्धपञ्चकं अनिच्चं नाम. तस्स यो हुत्वा अभावाकारो, तं अनिच्चलक्खणं नाम. तं आरब्भ पवत्ता विपस्सना अनिच्चानुपस्सना. तं अनिच्चन्ति विपस्सको अनिच्चानुपस्सी. एत्थ च एकादसविधा असुभकथा पठमज्झानं पापेत्वा, सोळसवत्थुका च आनापानकथा चतुत्थज्झानं पापेत्वा, विपस्सनाकथा च वित्थारतो वत्तब्बा, सा पन सब्बाकारतो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. २.७३७-७४०) कथिताति तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.

इदानि असुभानुपस्सनादीहि निप्फादेतब्बं फलविसेसं दस्सेतुं ‘‘असुभानुपस्सीन’’न्तिआदिमाह. तत्थ सुभाय धातुयाति सुभभावे, सुभनिमित्तेति अत्थो. रागानुसयोति सुभारम्मणे उप्पज्जनारहो कामरागानुसयो. सो केसादीसु उद्धुमातकादीसु वा असुभानुपस्सीनं असुभनिमित्तं गहेत्वा तत्थ पठमज्झानं निब्बत्तेत्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अधिगतेन अनागामिमग्गेन पहीयति, सब्बसो समुच्छिन्दीयतीति अत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘असुभा भावेतब्बा कामरागस्स पहानाया’’ति (अ. नि. ९.३; उदा. ३१). बाहिराति बहिद्धावत्थुकत्ता अनत्थावहत्ता च बाहिरा बहिभूता. वितक्कासयाति कामसङ्कप्पादिमिच्छावितक्का. ते हि अप्पहीना आसयानुगता सति पच्चयसमवाये उप्पज्जनतो वितक्कासयाति वुत्ता. कामवितक्को चेत्थ कामरागग्गहणेन गहितो एवाति तदवसेसा वितक्का एव वुत्ताति वेदितब्बा. विघातपक्खिकाति दुक्खभागिया, इच्छाविघातनिब्बत्तनका वा. ते न होन्तीति ते पहीयन्ति. ब्यापादवितक्को, विहिंसावितक्को, ञातिवितक्को, जनपदवितक्को, अमरावितक्को, अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्को, लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को, परानुद्दयतापटिसंयुत्तो वितक्कोति अट्ठ, कामवितक्केन सद्धिं नवविधा महावितक्का आनापानस्सतिसमाधिना तन्निस्सिताय च विपस्सनाय पुब्बभागे विक्खम्भिता. तं पादकं कत्वा अधिगतेन अरियमग्गेन यथारहं अनवसेसतो पहीयन्ति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘आनापानस्सति भावेतब्बा वितक्कुपच्छेदाया’’ति (अ. नि. ९.३; उदा. ३१).

या अविज्जा, सा पहीयतीति या सच्चसभावपटिच्छादिनी सब्बानत्थकारी सकलस्स वट्टदुक्खस्स मूलभूता अविज्जा, सा अनिच्चानुपस्सीनं विहरतं समुच्छिज्जति. इदं किर भगवता अनिच्चाकारतो वुट्ठितस्स सुक्खविपस्सकखीणासवस्स वसेन वुत्तं. तस्सायं सङ्खेपत्थो – तेभूमकेसु सब्बसङ्खारेसु अनिच्चादितो सम्मसनं पट्ठपेत्वा विपस्सन्तानं यदा अनिच्चन्ति पवत्तमाना वुट्ठानगामिनीविपस्सना मग्गेन घटीयति, अनुक्कमेन अरहत्तमग्गो उप्पज्जति, तेसं अनिच्चानुपस्सीनं विहरतं अविज्जा अनवसेसतो पहीयति, अरहत्तमग्गविज्जा उप्पज्जतीति. अनिच्चानुपस्सीनं विहरतन्ति इदं अनिच्चलक्खणस्स तेसं पाकटभावतो इतरस्स लक्खणद्वयस्स गहणे उपायभावतो वा वुत्तं, न पन एकस्सेव लक्खणस्स अनुपस्सितब्बतो. वुत्तञ्हेतं ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५). अपरम्पि वुत्तं ‘‘अनिच्चसञ्ञिनो हि, मेघिय, अनत्तसञ्ञा सण्ठाति, अनत्तसञ्ञी अस्मिमानसमुग्घातं पापुणाती’’ति.

गाथासु आनापाने पटिस्सतोति आनापाननिमित्तस्मिं पटि पटि सतो, उपट्ठितस्सतीति अत्थो. पस्सन्ति आसवक्खयञाणचक्खुना सङ्खारूपसमं निब्बानं पस्सन्तो. आतापी सब्बदाति अन्तरावोसानं अनापज्जित्वा असुभानुपस्सनादीसु सततं आतापी युत्तप्पयुत्तो, ततो एव यतो वायममानो, नियतो वा सम्मत्तनियामेन तत्थ सब्बसङ्खारसमथे निब्बाने अरहत्तफलविमुत्तिया विमुच्चति. सेसं वुत्तनयमेव.

छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.