३. ततियवग्गो
१. मिच्छादिट्ठिकसुत्तवण्णना
७०. ततियवग्गस्स पठमे दिट्ठा मयाति मया दिट्ठा, मम समन्तचक्खुना दिब्बचक्खुना चाति द्वीहिपि चक्खूहि दिट्ठा पच्चक्खतो विदिता. तेन अनुस्सवादिं पटिक्खिपति, अयञ्च अत्थो इदानेव पाळियं आगमिस्सति. कायदुच्चरितेन समन्नागताति कायदुच्चरितेन समङ्गीभूता. अरियानं उपवादकाति बुद्धादीनं अरियानं अन्तमसो गिहिसोतापन्नानम्पि गुणपरिधंसनेन अभूतब्भक्खानेन उपवादका अक्कोसका गरहका. मिच्छादिट्ठिकाति विपरीतदस्सना. मिच्छादिट्ठिकम्मसमादानाति मिच्छादस्सनहेतु समादिन्ननानाविधकम्मा ये च, मिच्छादिट्ठिमूलकेसु कायकम्मादीसु अञ्ञेपि समादपेन्ति. एत्थ च वचीमनोदुच्चरितग्गहणेनेव अरियूपवादमिच्छादिट्ठीसु गहितासु पुनवचनं महासावज्जभावदस्सनत्थं नेसं. महासावज्जो हि अरियूपवादो आनन्तरियसदिसो. यथाह –
‘‘सेय्यथापि, सारिपुत्त, भिक्खु सीलसम्पन्नो, समाधिसम्पन्नो, पञ्ञासम्पन्नो, दिट्ठेव धम्मे अञ्ञं आराधेय्य; एवंसम्पदमिदं, सारिपुत्त, वदामि तं वाचं अप्पहाय, तं चित्तं अप्पहाय, तं दिट्ठिं अप्पटिनिस्सज्जित्वा यथाभतं निक्खित्तो एवं निरये’’ति (म. नि. १.१४९).
मिच्छादिट्ठितो च महासावज्जतरं नाम अञ्ञं नत्थि. यथाह –
‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं महासावज्जतरं यथयिदं, भिक्खवे, मिच्छादिट्ठि. मिच्छादिट्ठिपरमानि, भिक्खवे, वज्जानी’’ति (अ. नि. १.३१०).
तं खो पनातिआदि यथावुत्तस्स अत्थस्स अत्तपच्चक्खभावं दळ्हतरं कत्वा दस्सेतुं आरद्धं. तम्पि सुविञ्ञेय्यमेव.
गाथासु मिच्छा मनं पणिधायाति अभिज्झादीनं वसेन चित्तं अयोनिसो ठपेत्वा. मिच्छा वाचञ्च भासियाति मिच्छा मुसावादादिवसेन वाचं भासित्वा. मिच्छा कम्मानि कत्वानाति पाणातिपातादिवसेन कायकम्मानि कत्वा. अथ वा मिच्छा मनं पणिधायाति मिच्छादिट्ठिवसेन चित्तं विपरीतं ठपेत्वा. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो. इदानिस्स तथा दुच्चरितचरणे कारणं दस्सेति अप्पस्सुतोति, अत्तनो परेसञ्च हितावहेन सुतेन विरहितोति अत्थो. अपुञ्ञकरोति ततो एव अरियधम्मस्स अकोविदताय किब्बिसकारी पापधम्मो. अप्पस्मिं इध जीवितेति इध मनुस्सलोके जीविते अतिपरित्ते. तथा चाह ‘‘यो चिरं जीवति, सो वस्ससतं अप्पं वा भिय्यो’’ति (दी. नि. २.९३; सं. नि. १.१४५), ‘‘अप्पमायु मनुस्सान’’न्ति (सं. नि. १.१४५; महानि. १०) च. तस्मा बहुस्सुतो सप्पञ्ञो सीघं पुञ्ञानि कत्वा सग्गूपगो निब्बानपतिट्ठो वा होति. यो पन अप्पस्सुतो अपुञ्ञकरो, कायस्स भेदा दुप्पञ्ञो निरयं सो उपपज्जतीति.
पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. सम्मादिट्ठिकसुत्तवण्णना
७१. दुतिये पठमसुत्ते वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. निस्सरणियसुत्तवण्णना
७२. ततिये निस्सरणियाति निस्सरणपटिसंयुत्ता. धातुयोति सत्तसुञ्ञसभावा. कामानन्ति किलेसकामानञ्चेव वत्थुकामानञ्च. अथ वा कामानन्ति किलेसकामानं. किलेसकामतो हि निस्सरणा वत्थुकामेहिपि निस्सरणंयेव होति, न अञ्ञथा. वुत्तञ्हेतं –
‘‘न ते कामा यानि चित्रानि लोके,
सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो;
तिट्ठन्ति चित्रानि तथेव लोके,
अथेत्थ धीरा विनयन्ति छन्द’’न्ति. (अ. नि. ६.६३);
निस्सरणन्ति अपगमो. नेक्खम्मन्ति पठमज्झानं, विसेसतो तं असुभारम्मणं दट्ठब्बं. यो पन तं झानं पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसित्वा ततियमग्गं पत्वा अनागामिमग्गेन निब्बानं सच्छिकरोति, तस्स चित्तं अच्चन्तमेव कामेहि निस्सटन्ति इदं उक्कट्ठतो कामानं निस्सरणं वेदितब्बं. रूपानन्ति रूपधम्मानं, विसेसेन सद्धिं आरम्मणेहि कुसलविपाककिरियाभेदतो सब्बेसं रूपावचरधम्मानं. आरुप्पन्ति अरूपावचरज्झानं. केचि पन ‘‘कामान’’न्ति पदस्स ‘‘सब्बेसं कामावचरधम्मान’’न्ति अत्थं वदन्ति. ‘‘नेक्खम्म’’न्ति च ‘‘पञ्च रूपावचरज्झानानी’’ति. तं अट्ठकथासु नत्थि, न युज्जति च. भूतन्ति जातं. सङ्खतन्ति समेच्च सम्भुय्य पच्चयेहि कतं. पटिच्चसमुप्पन्नन्ति कारणतो निब्बत्तं. तीहिपि पदेहि तेभूमके धम्मे अनवसेसतो परियादियति. निरोधोति निब्बानं. एत्थ च पठमाय धातुया कामपरिञ्ञा वुत्ता, दुतियाय रूपपरिञ्ञा, ततियाय सब्बसङ्खतपरिञ्ञा सब्बभवसमतिक्कमो वुत्तो.
गाथासु कामनिस्सरणं ञत्वाति ‘‘इदं कामनिस्सरणं – एवञ्च कामतो निस्सरण’’न्ति जानित्वा. अतिक्कमति एतेनाति अतिक्कमो, अतिक्कमनूपायो, तं अतिक्कमं आरुप्पं ञत्वा. सब्बे सङ्खारा समन्ति वूपसमन्ति एत्थाति सब्बसङ्खारसमथो, निब्बानं, तं फुसं फुसन्तो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. सन्ततरसुत्तवण्णना
७३. चतुत्थे रूपेहीति रूपावचरधम्मेहि. सन्ततराति अतिसयेन सन्ता. रूपावचरधम्मा हि किलेसविक्खम्भनतो वितक्कादिओळारिकङ्गप्पहानतो समाधिभूमिभावतो च सन्ता नाम, आरुप्पा पन तेहिपि अङ्गसन्तताय चेव आरम्मणसन्तताय च अतिसयेन सन्तवुत्तिका, तेन सन्ततराति वुत्ता. निरोधोति निब्बानं. सङ्खारावसेससुखुमभावप्पत्तितोपि हि चतुत्थारुप्पतो फलसमापत्तियोव सन्ततरा किलेसदरथपटिपस्सद्धितो निब्बानारम्मणतो च, किमङ्गं पन सब्बसङ्खारसमथो निब्बानं. तेन वुत्तं ‘‘आरुप्पेहि निरोधो सन्ततरो’’ति.
गाथासु रूपूपगाति रूपभवूपगा. रूपभवो हि इध रूपन्ति वुत्तो, ‘‘रूपूपपत्तिया मग्गं भावेती’’तिआदीसु विय. अरूपट्ठायिनोति अरूपावचरा. निरोधं अप्पजानन्ता, आगन्तारो पुनब्भवन्ति एतेन रूपारूपावचरधम्मेहि निरोधस्स सन्तभावमेव दस्सेति. अरूपेसु असण्ठिताति अरूपरागेन अरूपभवेसु अप्पतिट्ठहन्ता, तेपि परिजानन्ताति अत्थो. निरोधे ये विमुच्चन्तीति एत्थ येति निपातमत्तं. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. पुत्तसुत्तवण्णना
७४. पञ्चमे पुत्ताति अत्रजा ओरसपुत्ता, दिन्नकादयोपि वा. सन्तोति भवन्ता संविज्जमाना लोकस्मिन्ति इमस्मिं लोके उपलब्भमाना. अत्थिभावेन सन्तो, पाकटभावेन विज्जमाना. अतिजातोति अत्तनो गुणेहि मातापितरो अतिक्कमित्वा जातो, तेहि अधिकगुणोति अत्थो. अनुजातोति गुणेहि मातापितूनं अनुरूपो हुत्वा जातो, तेहि समानगुणोति अत्थो. अवजातोति गुणेहि मातापितूनं अधमो हुत्वा जातो, तेहि हीनगुणोति अत्थो. येहि पन गुणेहि युत्तो मातापितूनं अधिको समो हीनोति च अधिप्पेतो, ते विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पुत्तो अतिजातो होती’’ति कथेतुकम्यताय पुच्छं कत्वा ‘‘इध, भिक्खवे, पुत्तस्सा’’तिआदिना निद्देसो आरद्धो.
तत्थ न बुद्धं सरणं गतातिआदीसु बुद्धोति सब्बधम्मेसु अप्पटिहतञाणनिमित्तानुत्तरविमोक्खाधिगमपरिभावितं खन्धसन्तानं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानं वा सच्चाभिसम्बोधिं उपादाय पञ्ञत्तिको सत्तातिसयो बुद्धो. यथाह –
‘‘बुद्धोति यो सो भगवा सयम्भू अनाचरियको पुब्बे अननुस्सुतेसु धम्मेसु सामं सच्चानि अभिसम्बुज्झि, तत्थ च सब्बञ्ञुतं पत्तो, बलेसु च वसीभाव’’न्ति (चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६१) –
अयं ताव अत्थतो बुद्धविभावना.
ब्यञ्जनतो पन सवासनाय किलेसनिद्दाय अच्चन्तविगमेन बुद्धवा पटिबुद्धवाति बुद्धो, बुद्धिया वा विकसितभावेन बुद्धवा विबुद्धवाति बुद्धो, बुज्झिताति बुद्धो, बोधेताति बुद्धोति एवमादिना नयेन वेदितब्बो. यथाह –
‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो, सब्बञ्ञुताय बुद्धो, सब्बदस्साविताय बुद्धो, अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो, विसविताय बुद्धो, खीणासवसङ्खातेन बुद्धो, निरुपक्किलेससङ्खातेन बुद्धो, एकन्तवीतरागोति बुद्धो, एकन्तवीतदोसोति बुद्धो, एकन्तवीतमोहोति बुद्धो, एकन्तनिक्किलेसोति बुद्धो, एकायनमग्गं गतोति बुद्धो, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धो, अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभाति बुद्धो, बुद्धोति चेतं नामं न मातरा कतं, न पितरा कतं, न भातरा कतं, न भगिनिया कतं, न मित्तामच्चेहि कतं, न ञातिसालोहितेहि कतं, न समणब्राह्मणेहि कतं, न देवताहि कतं, अथ खो विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति, यदिदं बुद्धो’’ति (चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६२).
हिंसतीति सरणं, सब्बं अनत्थं अपायदुक्खं सब्बं संसारदुक्खं हिंसति विनासेति विद्धंसेतीति अत्थो. सरणं गताति ‘‘बुद्धो भगवा अम्हाकं सरणं गति परायणं पटिसरणं अघस्स हन्ता हितस्स विधाता’’ति इमिना अधिप्पायेन बुद्धं भगवन्तं गच्छाम भजाम सेवाम पयिरुपासाम. एवं वा जानाम बुज्झामाति एवं गता उपगता बुद्धं सरणं गता. तप्पटिक्खेपेन न बुद्धं सरणं गता.
धम्मं सरणं गताति अधिगतमग्गे सच्छिकतनिरोधे यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने चतूसु अपायेसु अपतमाने कत्वा धारेतीति धम्मो. सो अत्थतो अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति वित्थारो (अ. नि. ४.३४).
न केवलञ्च अरियमग्गनिब्बानानि एव, अपिच खो अरियफलेहि सद्धिं परियत्तिधम्मो च. वुत्तञ्हेतं छत्तमाणवकविमाने –
‘‘रागविरागमनेजमसोकं,
धम्ममसङ्खतमप्पटिकूलं;
मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तं,
धम्ममिमं सरणत्थमुपेही’’ति. (वि. व. ८८७);
तत्थ हि रागविरागोति मग्गो कथितो, अनेजमसोकन्ति फलं, धम्मसङ्खतन्ति निब्बानं, अप्पटिकूलं मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तन्ति पिटकत्तयेन विभत्ता सब्बधम्मक्खन्धा कथिता. तं धम्मं वुत्तनयेन सरणन्ति गता धम्मं सरणं गता. तप्पटिक्खेपेन न धम्मं सरणं गता.
दिट्ठिसीलसङ्घातेन संहतोति सङ्घो. सो अत्थतो अट्ठअरियपुग्गलसमूहो. वुत्तञ्हेतं तस्मिं एव विमाने –
‘‘यत्थ च दिन्न महप्फलमाहु,
चतूसु सुचीसु पुरिसयुगेसु;
अट्ठ च पुग्गल धम्मदसा ते,
सङ्घमिमं सरणत्थमुपेही’’ति. (वि. व. ८८८);
तं सङ्घं वुत्तनयेन सरणन्ति गता सङ्घं सरणं गता. तप्पटिक्खेपेन न सङ्घं सरणं गताति.
एत्थ च सरणगमनकोसल्लत्थं सरणं सरणगमनं, यो च सरणं गच्छति सरणगमनप्पभेदो, फलं, संकिलेसो, भेदो, वोदानन्ति अयं विधि वेदितब्बो.
तत्थ पदत्थतो ताव हिंसतीति सरणं, सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुक्खं दुग्गतिं परिकिलेसं हनति विनासेतीति अत्थो, रतनत्तयस्सेतं अधिवचनं. अथ वा हिते पवत्तनेन अहिता निवत्तनेन च सत्तानं भयं हिंसतीति बुद्धो सरणं, भवकन्तारतो उत्तारणेन अस्सासदानेन च धम्मो, अप्पकानम्पि कारानं विपुलफलपटिलाभकरणेन सङ्घो. तस्मा इमिनापि परियायेन रतनत्तयं सरणं. तप्पसादतग्गरुताहि विहतकिलेसो तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं. तंसमङ्गिसत्तो सरणं गच्छति, वुत्तप्पकारेन चित्तुप्पादेन ‘‘एतानि मे तीणि रतनानि सरणं, एतानि परायण’’न्ति एवं उपेतीति अत्थो. एवं ताव सरणं सरणगमनं, यो च सरणं गच्छतीति इदं तयं वेदितब्बं.
पभेदतो पन दुविधं सरणगमनं – लोकियं, लोकुत्तरञ्च. तत्थ लोकुत्तरं दिट्ठसच्चानं मग्गक्खणे सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेन आरम्मणतो निब्बानारम्मणं हुत्वा किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झति, लोकियं पुथुज्जनानं सरणगमनुपक्किलेसविक्खम्भनेन आरम्मणतो बुद्धादिगुणारम्मणं हुत्वा इज्झति. तं अत्थतो बुद्धादीसु वत्थूसु सद्धापटिलाभो, सद्धामूलिका च सम्मादिट्ठि दससु पुञ्ञकिरियवत्थूसु दिट्ठिजुकम्मन्ति वुच्चति.
तयिदं चतुधा पवत्तति – अत्तसन्निय्यातनेन, तप्परायणताय, सिस्सभावूपगमनेन, पणिपातेनाति. तत्थ अत्तसन्निय्यातनं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं अत्तानं बुद्धस्स निय्यातेमि, धम्मस्स, सङ्घस्सा’’ति एवं बुद्धादीनं अत्तपरिच्चजनं. तप्परायणं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं बुद्धपरायणो, धम्मपरायणो, सङ्घपरायणो इति मं धारेही’’ति एवं तप्पटिसरणभावो तप्परायणता. सिस्सभावूपगमनं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं बुद्धस्स अन्तेवासिको, धम्मस्स, सङ्घस्स इति मं धारेतू’’ति एवं सिस्सभावस्स उपगमनं. पणिपातो नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्मं बुद्धादीनं एव तिण्णं वत्थूनं करोमि इति मं धारेतू’’ति एवं बुद्धादीसु परमनिपच्चकारो. इमेसञ्हि चतुन्नं आकारानं अञ्ञतरं करोन्तेन गहितं एव होति सरणगमनं.
अपिच ‘‘भगवतो अत्तानं परिच्चजामि, धम्मस्स, सङ्घस्स अत्तानं परिच्चजामि, जीवितं परिच्चजामि, परिच्चत्तो एव मे अत्ता जीवितञ्च, जीवितपरियन्तिकं बुद्धं सरणं गच्छामि, बुद्धो मे सरणं ताणं लेण’’न्ति एवम्पि अत्तसन्निय्यातनं वेदितब्बं. ‘‘सत्थारञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यं; सुगतञ्च वताहं पस्सेय्यं, भगवन्तमेव पस्सेय्यं; सम्मासम्बुद्धञ्च वताहं पस्सेय्यं; भगवन्तमेव पस्सेय्य’’न्ति (सं. नि. २.१५४) एवं महाकस्सपत्थेरस्स सरणगमनं विय सिस्सभावूपगमनं दट्ठब्बं.
‘‘सो अहं विचरिस्सामि, गामा गामं पुरा पुरं;
नमस्समानो सम्बुद्धं, धम्मस्स च सुधम्मत’’न्ति. (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १९४) –
एवं आळवकादीनं सरणगमनं विय तप्परायणता वेदितब्बा. ‘‘अथ खो, ब्रह्मायु, ब्राह्मणो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवतो पादानि मुखेन च परिचुम्बति, पाणीहि च परिसम्बाहति, नामञ्च सावेति ‘ब्रह्मायु अहं, भो गोतम, ब्राह्मणो, ब्रह्मायु अहं, भो गोतम, ब्राह्मणो’’’ति (म. नि. २.३९४) एवं पणिपातो दट्ठब्बो.
सो पनेस ञातिभयाचरियदक्खिणेय्यवसेन चतुब्बिधो होति. तत्थ दक्खिणेय्यपणिपातेन सरणगमनं होति, न इतरेहि. सेट्ठवसेनेव हि सरणं गय्हति, सेट्ठवसेन भिज्जति. तस्मा यो ‘‘अयमेव लोके सब्बसत्तुत्तमो अग्गदक्खिणेय्यो’’ति वन्दति, तेनेव सरणं गहितं होति, न ञातिभयाचरियसञ्ञाय वन्दन्तेन. एवं गहितसरणस्स उपासकस्स वा उपासिकाय वा अञ्ञतित्थियेसु पब्बजितम्पि ‘‘ञातको मे अय’’न्ति वन्दतो सरणं न भिज्जति, पगेव अपब्बजितं. तथा राजानं भयेन वन्दतो. सो हि रट्ठपूजितत्ता अवन्दियमानो अनत्थम्पि करेय्याति. तथा यंकिञ्चि सिप्पं सिक्खापकं तित्थियम्पि ‘‘आचरियो मे अय’’न्ति वन्दतोपि न भिज्जति. एवं सरणगमनस्स पभेदो वेदितब्बो.
एत्थ च लोकुत्तरस्स सरणगमनस्स चत्तारि सामञ्ञफलानि विपाकफलं, सब्बदुक्खक्खयो आनिसंसफलं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो;
चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सति.
‘‘दुक्खं दुक्खसमुप्पादं, दुक्खस्स च अतिक्कमं;
अरियं चट्ठङ्गिकं मग्गं, दुक्खूपसमगामिनं.
‘‘एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तमं;
एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति. (ध. प. १९०-१९२);
अपिच निच्चतो अनुपगमनादीनिपि एतस्स आनिसंसफलं वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं –
‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य, सुखतो उपगच्छेय्य, कञ्चि धम्मं अत्ततो उपगच्छेय्य, मातरं जीविता वोरोपेय्य, पितरं जीविता वोरोपेय्य, अरहन्तं जीविता वोरोपेय्य, दुट्ठचित्तो तथागतस्स लोहितं उप्पादेय्य, सङ्घं भिन्देय्य, अञ्ञं सत्थारं उद्दिसेय्य नेतं ठानं विज्जती’’ति (म. नि. ३.१२७-१२८; अ. नि. १.२६८-२७६; विभ. ८०९).
लोकियस्स पन सरणगमनस्स भवसम्पदापि भोगसम्पदापि फलमेव. वुत्तञ्हेतं –
‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे,
न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;
पहाय मानुसं देहं,
देवकायं परिपूरेस्सन्ती’’ति. (सं. नि. १.३७);
अपरम्पि वुत्तं –
‘‘अथ खो सक्को देवानमिन्दो असीतिया देवतासहस्सेहि सद्धिं येनायस्मा महामोग्गल्लानो तेनुपसङ्कमि…पे… एकमन्तं ठितं खो सक्कं देवानमिन्दं आयस्मा महामोग्गल्लानो एतदवोच – ‘साधु खो, देवानमिन्द, बुद्धं सरणगमनं होति. बुद्धं सरणगमनहेतु खो, देवानमिन्द, एवमिधेकच्चे सत्ता कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ति. ते अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अधिगण्हन्ति – दिब्बेन आयुना, दिब्बेन वण्णेन, दिब्बेन सुखेन, दिब्बेन यसेन, दिब्बेन आधिपतेय्येन, दिब्बेहि रूपेहि, दिब्बेहि सद्देहि, दिब्बेहि गन्धेहि, दिब्बेहि रसेहि, दिब्बेहि फोट्ठब्बेहि…पे… धम्मं, सङ्घं…पे… फोट्ठब्बेही’’’ति (सं. नि. ४.३४१).
वेलामसुत्तादिवसेनपि (अ. नि. ९.२०) सरणगमनस्स फलविसेसो वेदितब्बो. एवं सरणगमनस्स फलं वेदितब्बं.
लोकियसरणगमनञ्चेत्थ तीसु वत्थूसु अञ्ञाणसंसयमिच्छाञाणादीहि संकिलिस्सति, न महाजुतिकं होति न महाविप्फारं. लोकुत्तरस्स पन संकिलेसो नत्थि. लोकियस्स च सरणगमनस्स दुविधो भेदो – सावज्जो, अनवज्जो च. तत्थ सावज्जो अञ्ञसत्थारादीसु अत्तसन्निय्यातनादीहि होति, सो अनिट्ठफलो. अनवज्जो कालकिरियाय, सो अविपाकत्ता अफलो. लोकुत्तरस्स पन नेवत्थि भेदो. भवन्तरेपि हि अरियसावको अञ्ञं सत्थारं न उद्दिसतीति एवं सरणगमनस्स संकिलेसो च भेदो च वेदितब्बो.
वोदानम्पि च लोकियस्सेव यस्स हि संकिलेसो, तस्सेव ततो वोदानेन भवितब्बं. लोकुत्तरं पन निच्चवोदानमेवाति.
पाणातिपाताति एत्थ पाणस्स सरसेनेव पतनसभावस्स अन्तरा एव अतिपातनं अतिपातो, सणिकं पतितुं अदत्वा सीघं पातनन्ति अत्थो. अतिक्कम्म वा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातनं अतिपातो, पाणघातोति वुत्तं होति. पाणोति चेत्थ खन्धसन्तानो, यो सत्तोति वोहरीयति, परमत्थतो रूपारूपजीवितिन्द्रियं. रूपजीवितिन्द्रिये हि विकोपिते इतरम्पि तंसम्बन्धताय विनस्सतीति. तस्मिं पन पाणे पाणसञ्ञिनो जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्कमसमुट्ठापिका कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता वधकचेतना पाणातिपातो. याय हि चेतनाय पवत्तमानस्स जीवितिन्द्रियस्स निस्सयभूतेसु उपक्कमकरणहेतुकमहाभूतपच्चया उप्पज्जनकमहाभूता पुरिमसदिसा न उप्पज्जन्ति, विसदिसा एव उप्पज्जन्ति, सा तादिसप्पयोगसमुट्ठापिका चेतना पाणातिपातो. लद्धूपक्कमानि हि भूतानि पुरिमभूतानि विय न विसदानीति समानजातियानं कारणानि न होन्तीति. ‘‘कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारप्पवत्ता’’ति इदं मनोद्वारे पवत्ताय वधकचेतनाय पाणातिपाततासम्भवदस्सनं. कुलुम्बसुत्तेपि हि ‘‘इधेकच्चो समणो वा ब्राह्मणो वा इद्धिमा चेतो वसिप्पत्तो अञ्ञिस्सा कुच्छिगतं गब्भं पापकेन मनसा अनुपेक्खिता होती’’ति विज्जामयिद्धि अधिप्पेता. सा च वचीद्वारं मुञ्चित्वा न सक्का निब्बत्तेतुन्ति वचीद्वारवसेनेव निप्पज्जति. ये पन ‘‘भावनामयिद्धि तत्थ अधिप्पेता’’ति वदन्ति, तेसं वादो कुसलत्तिकवेदनत्तिकवितक्कत्तिकभूमन्तरेहि विरुज्झति.
स्वायं पाणातिपातो गुणरहितेसु तिरच्छानगतादीसु खुद्दके पाणे अप्पसावज्जो, महासरीरे महासावज्जो. कस्मा? पयोगमहन्तताय. पयोगसमत्तेपि वत्थुमहन्ततादीहि महासावज्जो, गुणवन्तेसु मनुस्सादीसु अप्पगुणे पाणे अप्पसावज्जो, महागुणे महासावज्जो. सरीरगुणानं पन समभावे सति किलेसानं उपक्कमानञ्च मुदुताय अप्पसावज्जो, तिब्बताय महासावज्जो.
एत्थ च पयोगवत्थुमहन्ततादीहि महासावज्जता तेहि पच्चयेहि उप्पज्जमानाय चेतनाय बलवभावतो वेदितब्बा. यथाधिप्पेतस्स पयोगस्स सहसा निप्फादनवसेन सकिच्चसाधिकाय बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय च सन्निट्ठापकचेतनाय पयोगस्स महन्तभावो. सतिपि कदाचि खुद्दके चेव महन्ते च पाणे पयोगस्स समभावे महन्तं हनन्तस्स चेतना तिब्बतरा उप्पज्जतीति वत्थुमहन्ततापि चेतनाय बलवभावस्स कारणं. इति उभयम्पेतं चेतनाबलवभावेनेव महासावज्जताय हेतु होति. तथा हन्तब्बस्स महागुणभावे तत्थ पवत्तउपकारचेतना विय खेत्तविसेसनिप्फत्तिया अपकारचेतनापि बलवती तिब्बतरा उप्पज्जतीति तस्स महासावज्जता दट्ठब्बा. तस्मा पयोगवत्थुआदिपच्चयानं अमहत्तेपि गुणमहन्ततादिपच्चयेहि चेतनाय बलवभाववसेनेव महासावज्जता वेदितब्बा.
तस्स पाणो, पाणसञ्ञिता, वधकचित्तं, उपक्कमो, तेन मरणन्ति पञ्च सम्भारा. पञ्चसम्भारयुत्तो पाणातिपातोति पञ्चसम्भाराविनिमुत्तो दट्ठब्बो. तेसु पाणसञ्ञितावधकचित्तानि पुब्बभागियानिपि होन्ति, उपक्कमो वधकचेतनासमुट्ठापितो. तस्स छ पयोगा – साहत्थिको, आणत्तिको, निस्सग्गियो, थावरो, विज्जामयो, इद्धिमयोति. तेसु सहत्थेन निब्बत्तो साहत्थिको. परेसं आणापनवसेन पवत्तो आणत्तिको. उसुसत्तिआदीनं निस्सज्जनवसेन पवत्तो निस्सग्गियो. ओपातखणनादिवसेन पवत्तो थावरो. आथब्बणिकादीनं विय मन्तपरिजप्पनपयोगो विज्जामयो. दाठाकोट्टनादीनं विय कम्मविपाकजिद्धिमयो.
एत्थाह – खणे खणे निरुज्झनसभावेसु सङ्खारेसु, को हन्ता, को वा हञ्ञति? यदि चित्तचेतसिकसन्तानो, सो अरूपिताय न छेदनभेदनादिवसेन विकोपनसमत्थो, नापि विकोपनीयो, अथ रूपसन्तानो, सो अचेतनताय कट्ठकलिङ्गरूपमोति न तत्थ छेदनादिना पाणातिपातो लब्भति, यथा मतसरीरे. पयोगोपि पाणातिपातस्स यथावुत्तो पहरणप्पहारादिको अतीतेसु सङ्खारेसु भवेय्य अनागतेसु पच्चुप्पन्नेसु वा. तत्थ न ताव अतीतेसु अनागतेसु च सम्भवति तेसं अविज्जमानसभावत्ता, पच्चुप्पन्नेसु च सङ्खारानं खणिकत्ता सरसेनेव निरुज्झनसभावताय विनासाभिमुखेसु निप्पयोजनो पयोगो सिया, विनासस्स च कारणरहितत्ता न पहरणप्पहारादिप्पयोगहेतुकं मरणं, निरीहत्ता च सङ्खारानं कस्स सो पयोगो, खणिकभावेन वधाधिप्पायसमकालमेव भिज्जनकस्स याव किरियापरियोसानकालमनवट्ठानतो कस्स वा पाणातिपातो कम्मबन्धोति?
वुच्चते – यथावुत्तवधकचेतनासमङ्गी सङ्खारानं पुञ्जो सत्तसङ्खातो हन्ता. तेन पवत्तितवधप्पयोगनिमित्तं अपगतुस्माविञ्ञाणजीवितिन्द्रियो मतोति वोहारस्स वत्थुभूतो यथावुत्तवधप्पयोगाकरणे पुब्बे विय उद्धं पवत्तनारहो रूपारूपधम्मपुञ्जो हञ्ञति, चित्तचेतसिकसन्तानो एव वा. वधप्पयोगाविसयभावेपि तस्स पञ्चवोकारभवे रूपसन्तानाधीनवुत्तिताय भूतरूपेसु कतप्पयोगवसेन जीवितिन्द्रियविच्छेदेन सोपि विच्छिज्जतीति न पाणातिपातस्स असम्भवो, नापि अहेतुको, न च पयोगो निप्पयोजनो. पच्चुप्पन्नेसु सङ्खारेसु कतप्पयोगवसेन तदनन्तरं उप्पज्जनारहस्स सङ्खारकलापस्स तथा अनुप्पत्तितो खणिकानञ्च सङ्खारानं खणिकमरणस्स इध मरणभावेन अनधिप्पेतत्ता सन्ततिमरणस्स च यथावुत्तनयेन सहेतुकभावतो न अहेतुकं मरणं, निरीहकेसुपि सङ्खारेसु यथापच्चयं उप्पज्जित्वा अत्थिभावमत्तेनेव अत्तनो अत्तनो अनुरूपफलुप्पादननियतानि कारणानियेव करोन्तीति वुच्चति, यथा पदीपो पकासेतीति, तथेव घातकवोहारो. न च केवलस्स वधाधिप्पायसहभुनो चित्तचेतसिककलापस्स पाणातिपातो इच्छितो, सन्तानवसेन वत्तमानस्सेव पन इच्छितोति अत्थेव पाणातिपातेन कम्मबन्धो. सन्तानवसेन वत्तमानानञ्च पदीपादीनं अत्थकिरियासिद्धि दिस्सतीति. अयञ्च विचारणा अदिन्नादानादीसुपि यथासम्भवं विभावेतब्बा. तस्मा पाणातिपाता. न पटिविरताति अप्पटिविरता.
अदिन्नस्स आदानं अदिन्नादानं, परस्स हरणं थेय्यं चोरिकाति वुत्तं होति. तत्थ अदिन्नन्ति परपरिग्गहितं, यत्थ परो यथाकामकारितं आपज्जन्तो अदण्डारहो अनुपवज्जो च होति. तस्मिं परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्ञिनो तदादायकउपक्कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना अदिन्नादानं. तं हीने परसन्तके अप्पसावज्जं, पणीते महासावज्जं. कस्मा? वत्थुपणीतताय. तथा खुद्दके परसन्तके अप्पसावज्जं, महन्ते महासावज्जं. कस्मा? वत्थुमहन्तताय पयोगमहन्तताय च. वत्थुसमत्ते पन सति गुणाधिकानं सन्तके वत्थुस्मिं महासावज्जं, तंतंगुणाधिकं उपादाय ततो ततो हीनगुणस्स सन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्जं. वत्थुगुणानं पन समभावे सति किलेसानं पयोगस्स च मुदुभावे अप्पसावज्जं, तिब्बभावे महासावज्जं.
तस्स पञ्च सम्भारा – परपरिग्गहितं, परपरिग्गहितसञ्ञिता, थेय्यचित्तं, उपक्कमो, तेन हरणन्ति. छ पयोगा साहत्थिकादयोव. ते च खो यथानुरूपं थेय्यावहारो, पसय्हावहारो, परिकप्पावहारो, पटिच्छन्नावहारो, कुसावहारोति इमेसं अवहारानं वसेन पवत्ता. एत्थ च मन्तपरिजप्पनेन परसन्तकहरणं विज्जामयो पयोगो. विना मन्तेन तादिसेन इद्धानुभावसिद्धेन कायवचीपयोगेन परसन्तकस्स आकड्ढनं इद्धिमयो पयोगोति वेदितब्बो.
कामेसूति मेथुनसमाचारेसु. मिच्छाचारोति एकन्तनिन्दितो लामकाचारो. लक्खणतो पन असद्धम्माधिप्पायेन कायद्वारप्पवत्ता अगमनीयट्ठानवीतिक्कमचेतना कामेसु मिच्छाचारो. तत्थ अगमनीयट्ठानं नाम पुरिसानं ताव मातुरक्खितादयो दस, धनक्कीतादयो दसाति वीसति इत्थियो, इत्थीसु पन द्विन्नं सारक्खसपरिदण्डानं, दसन्नञ्च धनक्कीतादीनन्ति द्वादसन्नं इत्थीनं अञ्ञपुरिसा. स्वायं मिच्छाचारो सीलादिगुणरहिते अगमनीयट्ठाने अप्पसावज्जो, सीलादिगुणसम्पन्ने महासावज्जो. गुणरहितेपि च अभिभवित्वा मिच्छा चरन्तस्स महासावज्जो, उभिन्नं समानच्छन्दताय अप्पसावज्जो. समानच्छन्दभावेपि किलेसानं उपक्कमानञ्च मुदुताय अप्पसावज्जो, तिब्बताय महासावज्जो. तस्स चत्तारो सम्भारा – अगमनीयवत्थु, तस्मिं सेवनचित्तं, सेवनपयोगो, मग्गेनमग्गप्पटिपत्तिअधिवासनन्ति. तत्थ अत्तनो रुचिया पवत्तितस्स तयो, बलक्कारेन पवत्तितस्स तयोति अनवसेसग्गहणेन चत्तारो दट्ठब्बा, अत्थसिद्धि पन तीहेव. एको पयोगो साहत्थिकोव.
मुसाति विसंवादनपुरेक्खारस्स अत्थभञ्जको कायवचीपयोगो, विसंवादनाधिप्पायेन पनस्स परविसंवादककायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो. अपरो नयो मुसाति अभूतं वत्थु, वादोति तस्स भूततो तच्छतो विञ्ञापनं. तस्मा अतथं वत्थुं तथतो परं विञ्ञापेतुकामस्स तथाविञ्ञापनपयोगसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो.
सो यमत्थं भञ्जति, तस्स अप्पताय अप्पसावज्जो, महन्तताय महासावज्जो. अपिच गहट्ठानं अत्तनो सन्तकं अदातुकामताय नत्थीति आदिनयप्पवत्तो अप्पसावज्जो, सक्खिना हुत्वा अत्थभञ्जनवसेन वुत्तो महासावज्जो. पब्बजितानं अप्पकम्पि तेलं वा सप्पिं वा लभित्वा हसाधिप्पायेन ‘‘अज्ज गामे तेलं नदी मञ्ञे सन्दती’’ति पूरणकथानयेन पवत्तो अप्पसावज्जो, अदिट्ठंयेव पन ‘‘दिट्ठ’’न्तिआदिना नयेन वदन्तानं महासावज्जो. तथा यस्स अत्थं भञ्जति, तस्स अप्पगुणताय अप्पसावज्जो, महागुणताय महासावज्जो. किलेसानं मुदुतिब्बतावसेन च अप्पसावज्जमहासावज्जता लब्भतेव.
तस्स चत्तारो सम्भारा – अतथं वत्थु, विसंवादनचित्तं, तज्जो वायामो, परस्स तदत्थविजाननन्ति. विसंवादनाधिप्पायेन हि पयोगे कतेपि परेन तस्मिं अत्थे अविञ्ञाते विसंवादनस्स असिज्झनतो परस्स तदत्थविजाननम्पि एको सम्भारो वेदितब्बो. केचि पन ‘‘अभूतवचनं, विसंवादनचित्तं, परस्स तदत्थविजाननन्ति तयो सम्भारा’’ति वदन्ति. सचे पन परो दन्धताय विचारेत्वा तमत्थं जानाति, सन्निट्ठापकचेतनाय पवत्तत्ता किरियासमुट्ठापकचेतनाक्खणेयेव मुसावादकम्मुना बज्झति.
सुराति पिट्ठसुरा, पूवसुरा, ओदनसुरा, किण्णपक्खित्ता, सम्भारसंयुत्ताति पञ्च सुरा. मेरयन्ति पुप्फासवो, फलासवो, मध्वासवो, गुळासवो सम्भारसंयुत्तोति पञ्च आसवा. तदुभयम्पि मदनीयट्ठेन मज्जं. याय चेतनाय तं पिवति, सा पमादकारणत्ता पमादट्ठानं. लक्खणतो पन यथावुत्तस्स सुरामेरयसङ्खातस्स मज्जस्स बीजतो पट्ठाय मदवसेन कायद्वारप्पवत्ता पमादचेतना सुरामेरयमज्जपमादट्ठानं. तस्स मज्जभावो, पातुकम्यताचित्तं, तज्जो वायामो, अज्झोहरणन्ति चत्तारो सम्भारा. अकुसलचित्तेनेव चस्स पातब्बतो एकन्तेन सावज्जभावो. अरियसावकानं पन वत्थुं अजानन्तानम्पि मुखं न पविसति, पगेव जानन्तानं. अड्ढपसतमत्तस्स पानं अप्पसावज्जं, अद्धाळ्हकमत्तस्स पानं ततो महन्तं महासावज्जं, कायसञ्चालनसमत्थं बहुं पिवित्वा गामघातकादिकम्मं करोन्तस्स महासावज्जमेव. पापकम्मञ्हि पाणातिपातं पत्वा खीणासवे महासावज्जं, अदिन्नादानं पत्वा खीणासवस्स सन्तके महासावज्जं, मिच्छाचारं पत्वा खीणासवाय भिक्खुनिया वीतिक्कमे, मुसावादं पत्वा मुसावादेन सङ्घभेदे, सुरापानं पत्वा कायसञ्चालनसमत्थं बहुं पिवित्वा गामघातकादिकम्मं महासावज्जं. सब्बेहिपि चेतेहि मुसावादेन सङ्घभेदोव महासावज्जो. तञ्हि कत्वा कप्पं निरये पच्चति.
इदानि एतेसु सभावतो, आरम्मणतो, वेदनतो, मूलतो, कम्मतो, फलतोति छहि आकारेहि विनिच्छयो वेदितब्बो. तत्थ सभावतो पाणातिपातादयो सब्बेपि चेतनासभावाव. आरम्मणतो पाणातिपातो जीवितिन्द्रियारम्मणतो सङ्खारारम्मणो, अदिन्नादानं सत्तारम्मणं वा सङ्खारारम्मणं वा, मिच्छाचारो फोट्ठब्बवसेन सङ्खारारम्मणो, सत्तारम्मणोति एके. मुसावादो सत्तारम्मणो वा सङ्खारारम्मणो वा, सुरापानं सङ्खारारम्मणं. वेदनतो पाणातिपातो दुक्खवेदनो, अदिन्नादानं तिवेदनं, मिच्छाचारो सुखमज्झत्तवसेन द्विवेदनो, तथा सुरापानं. सन्निट्ठापकचित्तेन पन उभयम्पि मज्झत्तवेदनं न होति. मुसावादो तिवेदनो. मूलतो पाणातिपातो दोसमोहवसेन द्विमूलको, अदिन्नादानं मुसावादो च दोसमोहवसेन वा लोभमोहवसेन वा, मिच्छाचारो सुरापानञ्च लोभमोहवसेन द्विमूलं. कम्मतो मुसावादोयेवेत्थ वचीकम्मं, सेसं चतुब्बिधम्पि कायकम्ममेव. फलतो सब्बेपि अपायूपपत्तिफला चेव सुगतियम्पि अप्पायुकतादिनानाविधअनिट्ठफला चाति एवमेत्थ सभावादितो विनिच्छयो वेदितब्बो.
अप्पटिविरताति समादानविरतिया सम्पत्तविरतिया च अभावेन न पटिविरता. दुस्सीलाति ततो एव पञ्चसीलमत्तस्सापि अभावेन निस्सीला. पापधम्माति लामकधम्मा, हीनाचारा. पाणातिपाता पटिविरतोति सिक्खापदसमादानेन पाणातिपाततो विरतो, आरका ठितो. एस नयो सेसेसुपि.
इधापि पाणातिपातावेरमणिआदीनं सभावतो आरम्मणतो, वेदनतो, मूलतो, कम्मतो, समादानतो, भेदतो, फलतो च विञ्ञातब्बो विनिच्छयो. तत्थ सभावतो पञ्चपि चेतनायोपि होन्ति विरतियोपि, विरतिवसेन पन देसना आगता. या पाणातिपाता विरमन्तस्स ‘‘या तस्मिं समये पाणातिपाता आरति विरती’’ति एवं वुत्ता कुसलचित्तसम्पयुत्ता विरति. सा पभेदतो तिविधा – सम्पत्तविरति, समादानविरति, समुच्छेदविरतीति. तत्थ असमादिन्नसिक्खापदानं अत्तनो जातिवयबाहुसच्चादीनि पच्चवेक्खित्वा ‘‘अयुत्तमेतं अम्हाकं कातु’’न्ति सम्पत्तवत्थुं अवीतिक्कमन्तानं उप्पज्जमाना विरति सम्पत्तविरति नाम. समादिन्नसिक्खापदानं सिक्खापदसमादाने तदुत्तरि च अत्तनो जीवितम्पि परिच्चजित्वा वत्थुं अवीतिक्कमन्तानं उप्पज्जमाना विरति समादानविरति नाम. अरियमग्गसम्पयुत्ता पन विरति समुच्छेदविरति नाम, यस्सा उप्पत्तितो पट्ठाय अरियपुग्गलानं ‘‘पाणं घातेस्सामा’’ति चित्तम्पि न उप्पज्जति. तासु समादानविरति इधाधिप्पेता.
आरम्मणतो पाणातिपातादीनं आरम्मणानेव एतेसं आरम्मणानि. वीतिक्कमितब्बतोयेव हि विरति नाम होति. यथा पन निब्बानारम्मणो अरियमग्गो किलेसे पजहति, एवं जीवितिन्द्रियादिआरम्मणायेव एते कुसलधम्मा पाणातिपातादीनि दुस्सील्यानि पजहन्ति. वेदनतो सब्बापि सुखवेदनाव.
मूलतो ञाणसम्पयुत्तचित्तेन विरमन्तस्स अलोभअदोसअमोहवसेन तिमूला होन्ति, ञाणविप्पयुत्तचित्तेन विरमन्तस्स अलोभअदोसवसेन द्विमूला. कम्मतो मुसावादा वेरमणि वचीकम्मं, सेसा कायकम्मं. समादानतो अञ्ञस्स गरुट्ठानियस्स सन्तिके तं अलभन्तेन सयमेव वा पञ्च सीलानि एकज्झं पाटियेक्कं वा समादियन्तेन समादिन्नानि होन्ति. भेदतो गहट्ठानं यं यं वीतिक्कन्तं, तं तदेव भिज्जति, इतरं न भिज्जति. कस्मा? गहट्ठा हि अनिबद्धसीला होन्ति, यं यं सक्कोन्ति, तं तदेव रक्खन्ति. पब्बजितानं पन एकस्मिं वीतिक्कन्ते सब्बानि भिज्जन्तीति.
फलतोति पाणातिपाता वेरमणिया चेत्थ अङ्गपच्चङ्गसम्पन्नता, आरोहपरिणाहसम्पत्ति, जवनसम्पत्ति, सुप्पतिट्ठितपादता, चारुता, मुदुता, सुचिता, सूरता, महब्बलता, विस्सट्ठवचनता, सत्तानं पियमनापता, अभिज्जपरिसता, अच्छम्भिता, दुप्पधंसियता, परूपक्कमेन अमरणता, महापरिवारता, सुवण्णता, सुसण्ठानता, अप्पाबाधता, असोकता, पियमनापेहि अविप्पयोगो, दीघायुकताति एवमादीनि फलानि.
अदिन्नादाना वेरमणिया महाधनधञ्ञता, अनन्तभोगता, थिरभोगता, इच्छितानं भोगानं खिप्पं पटिलाभो, राजादीहि असाधारणभोगता, उळारभोगता, तत्थ तत्थ जेट्ठकभावो, नत्थिभावस्स अजाननता, सुखविहारिताति एवमादीनि.
अब्रह्मचरिया वेरमणिया विगतपच्चत्थिकता, सब्बसत्तानं पियमनापता, अन्नपानवत्थच्छादनादीनं लाभिता, सुखसुपनता, सुखपटिबुज्झनता, अपायभयविमोक्खो, इत्थिभावनपुंसकभावानं अभब्बता, अक्कोधनता, सच्चकारिता, अमङ्कुता, आराधनसुखता, परिपुण्णिन्द्रियता, परिपुण्णलक्खणता, निरासङ्कता, अप्पोस्सुक्कता, सुखविहारिता, अकुतोभयता, पियविप्पयोगाभावोति एवमादीनि. यस्मा पन मिच्छाचारावेरमणिया फलानिपि एत्थेव अन्तोगधानि, तस्मा (अब्रह्मचरिया वेरमणिया).
मुसावादा वेरमणिया विप्पसन्निन्द्रियता, विस्सट्ठमधुरभाणिता, समसितसुद्धदन्तता, नातिथूलता, नातिकिसता, नातिरस्सता, नातिदीघता, सुखसम्फस्सता, उप्पलगन्धमुखता, सुस्सूसकपरिसता, आदेय्यवचनता, कमलदलसदिसमुदुलोहिततनुजिव्हता, अलीनता, अनुद्धतताति एवमादीनि.
सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना वेरमणिया अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु अप्पमादता, ञाणवन्तता, सदा उपट्ठितस्सतिता, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु ठानुप्पत्तिकपटिभानवन्तता, अनलसता, अजळता, अनुम्मत्तता, अच्छम्भिता, असारम्भिता, अनिस्सुकिता, अमच्छरिता, सच्चवादिता, अपिसुणअफरुसअसम्फप्पलापवादिता, कतञ्ञुता, कतवेदिता, चागवन्तता, सीलवन्तता, उजुकता, अक्कोधनता, हिरोत्तप्पसम्पन्नता, उजुदिट्ठिता, महन्तता, पण्डितता, अत्थानत्थकुसलताति एवमादीनि फलानि. एवमेत्थ पाणातिपातावेरमणिआदीनम्पि सभावादितो विनिच्छयो वेदितब्बो.
सीलवाति यथावुत्तपञ्चसीलवसेन सीलवा. कल्याणधम्मोति सुन्दरधम्मो, सरणगमनपरिदीपिताय दिट्ठिसम्पत्तिया सम्पन्नपञ्ञोति अत्थो. यो पन पुत्तो मातापितूसु अस्सद्धेसु दुस्सीलेसु च सयम्पि तादिसो, सोपि अवजातोयेवाति वेदितब्बो. अस्सद्धियादयो हि इध अवजातभावस्स लक्खणं वुत्ता, ते च तस्मिं संविज्जन्ति. मातापितरो पन उपादाय पुत्तस्स अतिजातादिभावो वुच्चतीति.
यो होति कुलगन्धनोति कुलच्छेदको कुलविनासको. छेदनत्थो हि इध गन्धसद्दो, ‘‘उप्पलगन्धपच्चत्थिका’’तिआदीसु (पारा. ६५) विय. केचि पन ‘‘कुलधंसनो’’ति पठन्ति, सो एवत्थो.
एते खो पुत्ता लोकस्मिन्ति एते अतिजातादयो तयो पुत्ता एव इमस्मिं सत्तलोके पुत्ता नाम, न इतो विनिमुत्ता अत्थि. इमेसु पन ये भवन्ति उपासका ये सरणगमनसम्पत्तिया उपासका भवन्ति कम्मस्सकताञाणेन कम्मस्स कोविदा, ते च पण्डिता पञ्ञवन्तो, पञ्चसीलदससीलेन सम्पन्ना परिपुण्णा. याचकानं वचनं जानन्ति, तेसं मुखाकारदस्सनेनेव अधिप्पायपूरणतोति वदञ्ञू, तेसं वा ‘‘देही’’ति वचनं सुत्वा ‘‘इमे पुब्बे दानं अदत्वा एवंभूता, मया पन एवं न भवितब्ब’’न्ति तेसं परिच्चागेन तदत्थं जानन्तीति वदञ्ञू, पण्डितानं वा कम्मस्सकतादिदीपकं वचनं जानन्तीति वदञ्ञू. ‘‘पदञ्ञू’’ति च पठन्ति, पदानिया परिच्चागसीलाति अत्थो. ततो एव विगतमच्छेरमलत्ता वीतमच्छरा. अब्भघनाति अब्भसङ्खाता घना, घनमेघपटला वा मुत्तो चन्दोविय, उपासकादिपरिसासु खत्तियादिपरिसासु च विरोचरे विरोचन्ति, सोभन्तीति अत्थो.
पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. अवुट्ठिकसुत्तवण्णना
७५. छट्ठे अवुट्ठिकसमोति अवुट्ठिकमेघसमो. एकच्चो हि मेघो सतपटलसहस्सपटलो हुत्वा उट्ठहित्वा थनन्तो गज्जन्तो विज्जोतन्तो एकं उदकबिन्दुम्पि अपातेत्वा विगच्छति, तथूपमो एकच्चो पुग्गलोति दस्सेन्तो आह ‘‘अवुट्ठिकसमो’’ति. पदेसवस्सीति एकदेसवस्सिमेघसमो. पदेसवस्सी वियाति हि पदेसवस्सी. एकच्चो एकस्मिंयेव ठाने ठितेसु मनुस्सेसु यथा एकच्चे तेमेन्ति, एकच्चे न तेमेन्ति, एवं मन्दं वस्सति, तथूपमं एकच्चं पुग्गलं दस्सेति ‘‘पदेसवस्सी’’ति. सब्बत्थाभिवस्सीति सब्बस्मिं पथवीपब्बतसमुद्दादिके जगतिप्पदेसे अभिवस्सिमेघसमो. एकच्चो हि सकलचक्कवाळगब्भं पत्थरित्वा सब्बत्थकमेव अभिवस्सति, तं चातुद्दीपिकमहामेघं एकच्चस्स पुग्गलस्स उपमं कत्वा वुत्तं ‘‘सब्बत्थाभिवस्सी’’ति.
सब्बेसानन्ति सब्बेसं, अयमेव वा पाठो. न दाता होतीति अदानसीलो होति, थद्धमच्छरिताय न कस्सचि किञ्चि देतीति अत्थो. इदानि दानस्स खेत्तं देय्यधम्मञ्च विभागेन दस्सेतुं ‘‘समणब्राह्मणा’’तिआदिमाह. तत्थ समितपापसमणा चेव पब्बज्जमत्तसमणा च बाहितपापब्राह्मणा चेव जातिमत्तब्राह्मणा च इध ‘‘समणब्राह्मणा’’ति अधिप्पेता. कपणा नाम दुग्गता दलिद्दमनुस्सा. अद्धिका नाम पथाविनो परिब्बयविहीना. वनिब्बका नाम ये ‘‘इट्ठं देथ कन्तं मनापं कालेन अनवज्जं उदग्गचित्ता पसन्नचित्ता, एवं देन्ता गच्छथ सुगतिं, गच्छथ ब्रह्मलोक’’न्तिआदिना नयेन दाने नियोजेन्ता दानस्स वण्णं थोमेन्ता विचरन्ति. याचका नाम ये केवलं ‘‘मुट्ठिमत्तं देथ, पसतमत्तं देथ, सरावमत्तं देथा’’ति अप्पकम्पि याचमाना विचरन्ति. तत्थ समणब्राह्मणग्गहणेन गुणखेत्तं उपकारिखेत्तञ्च दस्सेति, कपणादिग्गहणेन करुणाखेत्तं. अन्नन्ति यंकिञ्चि खादनीयं भोजनीयं. पानन्ति अम्बपानादिपानकं. वत्थन्ति निवासनपारुपनादिअच्छादनं. यानन्ति रथवय्हादि अन्तमसो उपाहनं उपादाय गमनसाधनं. मालाति गन्थितागन्थितभेदं सब्बं पुप्फं. गन्धन्ति यंकिञ्चि गन्धजातं पिसितं अपिसितं गन्धूपकरणञ्च. विलेपनन्ति छविरागकरणं. सेय्याति मञ्चपीठादि चेव पावारकोजवादि च सयितब्बवत्थु. सेय्यग्गहणेन चेत्थ आसनम्पि गहितन्ति दट्ठब्बं. आवसथन्ति वातातपादिपरिस्सयविनोदनं पतिस्सयं. पदीपेय्यन्ति दीपकपल्लिकादिपदीपूपकरणं.
एवं खो, भिक्खवेति विज्जमानेपि देय्यधम्मे पटिग्गाहकानं एवं दातब्बवत्थुं सब्बेन सब्बं अदेन्तो पुग्गलो अवस्सिकमेघसदिसो होति. इदं वुत्तं होति – भिक्खवे, यथा सो मेघो सतपटलसहस्सपटलो हुत्वा उट्ठहित्वा न किञ्चि वस्सि विगच्छति, एवमेव यो उळारं विपुलञ्च भोगं संहरित्वा गेहं आवसन्तो कस्सचि कटच्छुमत्तं भिक्खं वा उळुङ्कमत्तं यागुं वा अदत्वा विगच्छति, विवसो मच्चुवसं गच्छति, सो अवुट्ठिकसमो नाम होतीति. इमिना नयेन सेसेसुपि निगमनं वेदितब्बं. इमेसु च तीसु पुग्गलेसु पठमो एकंसेनेव गरहितब्बो, दुतियो पसंसनीयो, ततियो, पसंसनीयतरो. पठमो वा एकन्तेनेव सब्बनिहीनो, दुतियो मज्झिमो, ततियो उत्तमोति वेदितब्बो.
गाथासु समणेति उपयोगवसेन बहुवचनं तथा सेसेसुपि. लद्धानाति लभित्वा, समणे दक्खिणेय्ये पवारेत्वा पुट्ठो न संविभजति. अन्नं पानञ्च भोजनन्ति अन्नं वा पानं वा अञ्ञं वा भुञ्जितब्बयुत्तकं भोजनं, तं न संविभजति. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – यो अत्थिकभावेन उपगते सम्पटिग्गाहके लभित्वा अन्नादिना संविभागमत्तम्पि न करोति, किं सो अञ्ञं दानं दस्सति, तं एवरूपं थद्धमच्छरियं पुरिसाधमं निहीनपुग्गलं पण्डिता अवुट्ठिकसमोति आहु कथयन्तीति.
एकच्चानं न ददातीति विज्जमानेपि महति दातब्बधम्मे एकेसं सत्तानं तेसु कोधवसेन वा, देय्यधम्मे लोभवसेन वा न ददाति. एकच्चानं पवेच्छतीति एकेसंयेव पन ददाति. मेधाविनोति पञ्ञवन्तो पण्डिता जना.
सुभिक्खवाचोति यो उपगतानं याचकानं ‘‘अन्नं देथ, पानं देथा’’तिआदिना तं तं दापेति, सो सुलभभिक्खताय सुभिक्खा वाचा एतस्साति सुभिक्खवाचो. ‘‘सुभिक्खवस्सी’’तिपि पठन्ति. यथा लोको सुभिक्खो होति, एवं सब्बत्थाभिवस्सितमहामेघो सुभिक्खवस्सी नाम होति. एवमयम्पि महादानेहि सब्बत्थाभिवस्सी सुभिक्खवस्सीति. आमोदमानो पकिरेतीति तुट्ठहट्ठमानसो सहत्थेन दानं देन्तो पटिग्गाहकखेत्ते देय्यधम्मं पकिरेन्तो विय होति, वाचायपि ‘‘देथ देथा’’ति भासति.
इदानि नं सुभिक्खवस्सितभावं दस्सेतुं ‘‘यथापि मेघो’’तिआदि वुत्तं. तत्रायं सङ्खेपत्थो – यथा महामेघो पठमं मन्दनिग्घोसेन थनयित्वा पुन सकलनदीकन्दरानि एकनिन्नादं करोन्तो गज्जयित्वा पवस्सति, सब्बत्थकमेव वारिना उदकेन थलं निन्नञ्च अभिसन्दन्तो पूरेति एकोघं करोति, एवमेव इध इमस्मिं सत्तलोके एकच्चो उळारपुग्गलो सब्बसमताय सो महामेघो विय वस्सितब्बत्ता तादिसो यथा धनं उट्ठानाधिगतं अत्तनो उट्ठानवीरियाभिनिब्बत्तं होति, एवं अनलसो हुत्वा तञ्च धम्मेन ञायेन संहरित्वा तन्निब्बत्तेन अन्नेन पानेन अञ्ञेन च देय्यधम्मेन पत्ते सम्पत्ते वनिब्बके सम्मा सम्मदेव देसकालानुरूपञ्चेव इच्छानुरूपञ्च तप्पेति सम्पवारेतीति.
छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. सुखपत्थनासुत्तवण्णना
७६. सत्तमे सुखानीति सुखनिमित्तानि. पत्थयमानोति इच्छमानो आकङ्खमानो. सीलन्ति गहट्ठसीलं पब्बजितसीलञ्च. गहट्ठो चे गहट्ठसीलं, पब्बजितो चे चतुपारिसुद्धिसीलन्ति अधिप्पायो. रक्खेय्याति समादियित्वा अवीतिक्कमन्तो सम्मदेव गोपेय्य. पसंसा मे आगच्छतूति ‘‘मम कल्याणो कित्तिसद्दो आगच्छतू’’ति इच्छन्तो पण्डितो सप्पञ्ञो सीलं रक्खेय्य. सीलवतो हि गहट्ठस्स ताव ‘‘असुको असुककुलस्स पुत्तो सीलवा कल्याणधम्मो सद्धो पसन्नो दायको कारको’’तिआदिना परिसमज्झे कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति, पब्बजितस्स ‘‘असुको नाम भिक्खु सीलवा वत्तसम्पन्नो सोरतो सुखसंवासो सगारवो सप्पतिस्सो’’तिआदिना…पे… अब्भुग्गच्छतीति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘पुन चपरं, गहपतयो, सीलवतो सीलसम्पन्नस्स कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (अ. नि. ५.२१३; उदा. ७६; महाव. २८५).
तथा –
‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु – ‘सब्रह्मचारीनं पियो चस्सं मनापो, गरु च भावनीयो चा’ति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’तिआदि (म. नि. १.६५).
भोगा मे उप्पज्जन्तूति एत्थ गहट्ठस्स ताव सीलवतो कल्याणधम्मस्स येन येन सिप्पट्ठानेन जीविकं कप्पेति – यदि कसिया, यदि वणिज्जाय, यदि राजपोरिसेन, तं तं यथाकालं यथाविधिञ्च अतिविय अप्पमत्तभावतो अथस्स अनुप्पन्ना चेव भोगा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च भोगा फातिं गमिस्सन्ति. पब्बजितस्स पन सीलाचारसम्पन्नस्स अप्पमादविहारिस्स सतो सीलसम्पन्नस्स सीलसम्पदाय अप्पिच्छतादिगुणेसु च पसन्ना मनुस्सा उळारुळारे पच्चये अभिहरन्ति, एवमस्स अनुप्पन्ना चेव भोगा उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च थिरा होन्ति. तथा हि वुत्तं –
‘‘पुन चपरं, गहपतयो, सीलवा सीलसम्पन्नो अप्पमादाधिकरणं महन्तं भोगक्खन्धं अधिगच्छती’’ति (अ. नि. ५.२१३; उदा. ७६; महाव. २८५).
तथा –
‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु – ‘लाभी अस्स चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान’न्ति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’ति (म. नि. १.६५) च –
सेसं वुत्तनयमेव.
गाथासु पत्थयानोति पत्थयन्तो. तयो सुखेति तीणि सुखानि. वित्तलाभन्ति धनलाभं, भोगुप्पत्तिन्ति अत्थो. विसेसतो चेत्थ पसंसाय चेतसिकसुखं, भोगेहि कायिकसुखं, इतरेन उपपत्तिसुखं; तथा पठमेन दिट्ठधम्मसुखं, ततियेन सम्परायसुखं, दुतियेन उभयसुखं गहितन्ति वेदितब्बं.
इदानि पसंसादिकारणस्स सीलस्स विय पसंसादीनम्पि विसेसकारणं पापमित्तपरिवज्जनं कल्याणमित्तसेवनञ्च आदीनवानिसंसेहि सद्धिं दस्सेन्तो ‘‘अकरोन्तो’’तिआदिमाह. तत्थ सङ्कियोति पापस्मिं परिसङ्कितब्बो ‘‘अद्धा इमिना पापं कतं वा करिस्सति वा, तथा हेस पापपुरिसेहि सद्धिं सञ्चरती’’ति. अस्साति इमस्स पापजनसेविनो पुग्गलस्स उपरि, अस्स वा पुग्गलस्स अवण्णो अभूतोपि पापजनसेविताय रुहति विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जति पत्थरति. अस्साति वा भुम्मत्थे सामिवचनं, तस्मिं पुग्गलेति अत्थो. स वे तादिसको होतीति यो यादिसं पापमित्तं वा कल्याणमित्तं वा भजति उपसेवति च, सो पुग्गलो भूमिभागवसेन उदकं विय तादिसोव होति, पापधम्मो कल्याणधम्मो वा होति. कस्मा? सहवासो हि तादिसो; यस्मा सहवासो संसग्गो उपरागो विय फलिकमणीसु पुरिसउपनिस्सयभूतं पुग्गलाकारं गाहापेति, तस्मा पापपुग्गलेन सह वासो न कातब्बोति अधिप्पायो.
सेवमानो सेवमानन्ति परं पकतिसुद्धं पुग्गलं कालेन कालं अत्तानं सेवमानं सेवमानो भजमानो पापपुग्गलो, तेन वा सेवियमानो. सम्फुट्ठो सम्फुसन्ति तेन पकतिसुद्धेन पुग्गलेन सहवासेन संसग्गेन सम्फुट्ठो पापपुग्गलो सयम्पि, तथा तं फुसन्तो. सरो दिद्धो कलापं वाति यथा नाम सरो विसेन दिद्धो लित्तो सरकलापगतो सरसमूहसङ्खातं सरकलापं अत्तना फुट्ठं अलित्तम्पि उपलिम्पति, एवं पापेन उपलेपभया धीरोति धितिसम्पन्नत्ता धीरो पण्डितपुरिसो पापसहायो न भवेय्य.
पूतिमच्छं कुसग्गेनाति यथा कुच्छितभावेन पूतिभूतं मच्छं कुसतिणग्गेन यो पुरिसो उपनय्हति पुटबन्धवसेन बन्धति, तस्स ते कुसा अपूतिकापि पूतिमच्छसम्बन्धेन पूति दुग्गन्धमेव वायन्ति. एवं बालूपसेवनाति एवंसम्पदा बालजनूपसेवना दट्ठब्बा. एवं धीरूपसेवनाति यथा असुरभिनोपि पत्ता तगरसम्बन्धेन सुरभिं वायन्ति, एवं पण्डितूपसेवना पकतिया असीलवतो सीलसमादानादिवसेन सीलगन्धवायनस्स कारणं होति.
तस्माति यस्मा अकल्याणमित्तसेवनाय कल्याणमित्तसेवनाय च अयं एदिसो आदीनवो आनिसंसो च, तस्मा पत्तपुटस्सेव पलासपुटस्स विय दुग्गन्धसुगन्धवत्थुसंसग्गेन असाधुसाधुजनसन्निस्सयेन च. ञत्वा सम्पाकमत्तनोति अत्तनो दुक्खुद्रयं सुखुद्रयञ्च फलनिप्फत्तिं ञत्वा जानित्वा असन्ते पापमित्ते न उपसेवेय्य, सन्ते उपसन्ते वन्तदोसे पसत्थे वा पण्डिते सेवेय्य. तथा हि असन्तो निरयं नेन्ति, सन्तो पापेन्ति सुग्गतिन्ति. इति भगवा पठमगाथाय यथावुत्तानि तीणि सुखनिमित्तानि दस्सेत्वा ततो पराहि पञ्चहि गाथाहि पटिपक्खपरिवज्जनेन सद्धिं पसंसासुखस्स आगमनं दस्सेत्वा ओसानगाथाय तिण्णम्पि सुखानं आगमनकारणेन सद्धिं ओसानसुखं दस्सेति.
सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. भिदुरसुत्तवण्णना
७७. अट्ठमे भिदुरायन्ति भिदुरो अयं. कायोति रूपकायो. सो हि अङ्गपच्चङ्गानं केसादीनञ्च समूहट्ठेन, एवं कुच्छितानं जेगुच्छानं आयो उप्पत्तिदेसोतिपि कायो. तत्रायं वचनत्थो – आयन्ति एत्थाति आयो. के आयन्ति? कुच्छिता केसादयो. इति कुच्छितानं आयोतिपि कायो. अत्थतो पन चतुसन्ततिवसेन पवत्तमानानं भूतुपादायधम्मानं पुञ्जो. इदं वुत्तं होति – भिक्खवे, अयं चतुमहाभूतमयो रूपकायो भिदुरो भेदनसीलो भेदनसभावो खणे खणे विद्धंसनसभावोति. ‘‘भिन्दराय’’न्तिपि पाठो, सो एवत्थो. विञ्ञाणन्ति तेभूमकं कुसलादिचित्तं. वचनत्थो पन – तं तं आरम्मणं विजानातीति विञ्ञाणं. यञ्हि सञ्जाननपजाननविधुरं आरम्मणविजाननं उपलद्धि, तं विञ्ञाणं. विरागधम्मन्ति विरज्जनधम्मं, पलुज्जनसभावन्ति अत्थो. सब्बे उपधीति खन्धूपधि, किलेसूपधि, अभिसङ्खारूपधि, पञ्चकामगुणूपधीति एते ‘‘उपधीयति एत्थ दुक्ख’’न्ति उपधिसञ्ञिता सब्बेपि उपादानक्खन्धकिलेसाभिसङ्खारपञ्चकामगुणधम्मा हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा, उदयब्बयप्पटिपीळनट्ठेन दुक्खा, जराय मरणेन चाति द्विधा विपरिणामेतब्बसभावताय पकतिविजहनट्ठेन विपरिणामधम्मा. एवमेत्थ अनिच्चदस्सनसुखताय रूपधम्मे विञ्ञाणञ्च विसुं गहेत्वा पुन उपधिविभागेन सब्बेपि तेभूमकधम्मे एकज्झं गहेत्वा अनिच्चदुक्खानुपस्सनामुखेन तथाबुज्झनकानं पुग्गलानं अज्झासयेन सम्मसनचारो.कथितो. कामञ्चेत्थ लक्खणद्वयमेव पाळियं आगतं, ‘‘यं दुक्खं, तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५) पन वचनतो दुक्खलक्खणेनेव अनत्तलक्खणम्पि दस्सितमेवाति वेदितब्बं.
गाथायं उपधीसु भयं दिस्वाति उपधीसु भयतुपट्ठानञाणवसेन भयं दिस्वा, तेसं भायितब्बतं पस्सित्वा. इमिना बलवविपस्सनं दस्सेति. भयतुपट्ठानञाणमेव हि विभजित्वा विसेसवसेन आदीनवानुपस्सना निब्बिदानुपस्सनाति च वुच्चति. जातिमरणमच्चगाति एवं सम्मसन्तो विपस्सनाञाणं मग्गेन घटेत्वा मग्गपरम्पराय अरहत्तं पत्तो जातिमरणं अतीतो नाम होति. कथं? सम्पत्वा परमं सन्तिन्ति परमं उत्तमं अनुत्तरं सन्तिं सब्बसङ्खारूपसमं निब्बानं अधिगन्त्वा. एवंभूतो च कालं कङ्खति भावितत्तोति चतुन्नं अरियमग्गानं वसेन भावनाभिसमयनिप्फत्तिया भावितकायसीलचित्तपञ्ञत्ता भावितत्तो मरणं जीवितञ्च अनभिनन्दन्तो केवलं अत्तनो खन्धपरिनिब्बानकालं कङ्खति उदिक्खति, न तस्स कत्थचि पत्थना होतीति. तेनाह –
‘‘नाभिनन्दामि मरणं, नाभिनन्दामि जीवितं;
कालञ्च पटिकङ्खामि, निब्बिसं भतको यथा’’ति. (थेरगा. ६०६);
अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. धातुसोसंसन्दनसुत्तवण्णना
७८. नवमे धातुसोति धातुतो. धातूति च अज्झासयधातु अज्झासयसभावो अधिप्पेतो, यो अधिमुत्तीतिपि वुच्चति. संसन्दन्तीति ताय धातुसभागताय यथाधातु यथाअज्झासयं अल्लीयन्ति एकतो होन्ति. समेन्तीति ताय एव समानज्झासयताय एकचित्ता हुत्वा समागच्छन्ति अञ्ञमञ्ञं भजन्ति उपसङ्कमन्ति, अत्तनो रुचिभावखन्तिदिट्ठियो वा तत्थ तत्थ समे करोन्ता पवत्तन्ति. हीनाधिमुत्तिकाति हीने कामगुणादिके अधिमुत्ति एतेसन्ति हीनाधिमुत्तिका, हीनज्झासया. कल्याणाधिमुत्तिकाति कल्याणे नेक्खम्मादिके अधिमुत्ति एतेसन्ति कल्याणाधिमुत्तिका, पणीतज्झासया. सचे हि आचरियुपज्झाया न सीलवन्तो, अन्तेवासिकसद्धिविहारिका च सीलवन्तो, ते आचरियुपज्झायेपि न उपसङ्कमन्ति, अत्तनो सदिसे सारुप्पभिक्खूयेव उपसङ्कमन्ति. सचे पन आचरियुपज्झाया सीलवन्तो, इतरे न सीलवन्तो, तेपि न आचरियुपज्झाये उपसङ्कमन्ति, अत्तनो सदिसे हीनाधिमुत्तिकेयेव उपसङ्कमन्ति. एवं उपसङ्कमनं पन न केवलं एतरहि एव, अथ खो अतीतानागतेपीति दस्सेन्तो ‘‘अतीतम्पि, भिक्खवे’’तिआदिमाह. सङ्खेपतो संकिलेसधम्मेसु अभिनिविट्ठा हीनाधिमुत्तिका, वोदानधम्मेसु अभिनिविट्ठा कल्याणाधिमुत्तिका.
इदं पन दुस्सीलानं दुस्सीलसेवनमेव, सीलवन्तानं सीलवन्तसेवनमेव, दुप्पञ्ञानं दुप्पञ्ञसेवनमेव, पञ्ञवन्तानं पञ्ञवन्तसेवनमेव को नियामेतीति? अज्झासयधातु नियामेति. सम्बहुला किर भिक्खू एकस्मिं गामे भिक्खाचारं चरन्ति. ते मनुस्सा बहुं भत्तं आहरित्वा पत्तानि पूरेत्वा ‘‘यथासभागं परिभुञ्जथा’’ति वत्वा उय्योजेसुं. भिक्खू आहंसु ‘‘आवुसो, मनुस्सा धातुसंयुत्तकम्मे पयोजेन्ती’’ति. एवं अज्झासयधातु नियामेतीति. धातुसंयुत्तेन अयमत्थो दीपेतब्बो – गिज्झकूटपब्बतस्मिञ्हि गिलानसेय्याय निपन्नो भगवा आरक्खत्थाय परिवारेत्वा वसन्तेसु सारिपुत्तमोग्गल्लानादीसु एकमेकं अत्तनो परिसाय सद्धिं चङ्कमन्तं ओलोकेत्वा भिक्खू आमन्तेसि ‘‘पस्सथ नो तुम्हे, भिक्खवे, सारिपुत्तं सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं चङ्कमन्तन्ति. एवं, भन्ते. सब्बे खो एते, भिक्खवे, भिक्खू महापञ्ञा’’ति (सं. नि. २.९९) सब्बं वित्थारेतब्बं.
गाथासु संसग्गाति संकिलेसतो सहवासादिवसेन समायोगतो, अथ वा दस्सनसंसग्गो, सवनसंसग्गो, समुल्लापसंसग्गो, सम्भोगसंसग्गो, कायसंसग्गोति एवं पञ्चविधे संसग्गे यतो कुतोचि संसग्गतो. वनथो जातोति किलेसो उप्पन्नो मग्गेन असमूहतो. असंसग्गेन छिज्जतीति संसग्गपटिक्खेपेन कायविवेकादिना पुब्बभागे छिज्जित्वा पुन अच्चन्तासंसग्गेन समुच्छेदविवेकेन छिज्जति पहीयति. एत्तावता सङ्खेपतो हीनाधिमुत्तिया समुदयो अत्थङ्गमो च दस्सितो होति.
यस्मा पन ते संसग्गा ते च किलेसा कोसज्जवसेन उप्पज्जन्ति चेव वड्ढन्ति च, न वीरियारम्भवसेन, तस्मा हीनाधिमुत्तिके कुसीतपुग्गले वज्जेत्वा कल्याणाधिमुत्तिके आरद्धवीरिये सेवन्तेन असंसग्गेन संसग्गजो वनथो छिन्दितब्बोति यथावुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेन्तो कुसीतसेवनाय ताव आदीनवं पकासेतुं ‘‘परित्तं दारु’’न्तिआदिमाह.
तत्थ परित्तं दारुन्ति खुद्दकं कट्ठमयं कुल्लं. यथा सीदे महण्णवेति यथा खुद्दकं कुल्लं आरुहित्वा महासमुद्दं तरितुकामो तीरं अप्पत्वा समुद्दमज्झेयेव सीदेय्य, पतित्वा मच्छकच्छपभक्खो भवेय्य. एवं कुसीतं आगम्म, साधुजीवीपि सीदतीति एवमेव कुसीतं वीरियारम्भरहितं किलेसवसिकं पुग्गलं निस्साय तेन कतसंसग्गो साधुजीवीपि परिसुद्धाजीवो परिसुद्धसीलोपि समानो हीनसंसग्गतो उप्पन्नेहि कामवितक्कादीहि खज्जमानो पारं गन्तुं असमत्थो संसारण्णवेयेव सीदति. तस्माति यस्मा एवं अनत्थावहो कुसीतसंसग्गो, तस्मा तं आगम्म आलसियानुयोगेन कुच्छितं सीदतीति कुसीतं. ततो एव हीनवीरियं निब्बीरियं अकल्याणमित्तं परिवज्जेय्य. एकन्तेनेव पन कायविवेकादीनञ्चेव तदङ्गविवेकादीनञ्च वसेन पविवित्तेहि, ततो एव किलेसेहि आरकत्ता अरियेहि परिसुद्धेहि निब्बानं पटिपेसितत्तभावतो पहितत्तेहि आरम्मणलक्खणूपनिज्झानानं वसेन झायनतो झायीहि सब्बकालं पग्गहितवीरियताय आरद्धवीरियेहि पण्डितेहि सप्पञ्ञेहियेव सह आवसेय्य संवसेय्याति.
नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. परिहानसुत्तवण्णना
७९. दसमे परिहानाय संवत्तन्तीति अवुद्धिया भवन्ति, मग्गाधिगमस्स परिपन्थाय होन्ति. अधिगतस्स पन मग्गस्स परिहानि नाम नत्थि. ‘‘तयो धम्मा’’ति धम्माधिट्ठानवसेन उद्दिट्ठधम्मे पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय विभजन्तो ‘‘इध, भिक्खवे, सेखो भिक्खू’’तिआदिमाह.
तत्थ कम्मं आरमितब्बतो आरामो एतस्साति कम्मारामो. कम्मे रतोति कम्मरतो. कम्मारामतं कम्माभिरतिं अनुयुत्तो पयुत्तोति कम्मारामतमनुयुत्तो. तत्थ कम्मं नाम इतिकत्तब्बं कम्मं, सेय्यथिदं – चीवरविचारणं, चीवरकरणं, उपत्थम्भनं, पत्तत्थविकं, अंसबन्धनं, कायबन्धनं, धमकरणं, आधारकं, पादकथलिकं, सम्मज्जनीति एवमादीनं उपकरणानं करणं, यञ्च विहारे खण्डफुल्लादिपटिसङ्खरणं. एकच्चो हि एतानि करोन्तो सकलदिवसं एतानेव करोति. तं सन्धायेतं वुत्तं. यो पन एतेसं करणवेलायमेव एतानि करोति, उद्देसवेलायं उद्देसं गण्हाति, सज्झायवेलायं सज्झायति, चेतियङ्गणवत्तादिकरणवेलायं चेतियङ्गणवत्तादीनि करोति, मनसिकारवेलायं मनसिकारं करोति सब्बत्थककम्मट्ठाने वा पारिहारियकम्मट्ठाने वा, न सो कम्मारामो नाम. तस्स तं –
‘‘यानि खो पन तानि सब्रह्मचारीनं उच्चावचानि किंकरणीयानि, तत्थ दक्खो होति अनलसो, तत्रुपायाय वीमंसाय समन्नागतो, अलं कातुं अलं संविधातु’’न्ति (दी. नि. ३.३४५; अ. नि. १०.१८) –
आदिना सत्थारा अनुञ्ञातकरणमेव होति.
भस्सारामोति यो भगवता पटिक्खित्तराजकथादिवसेन रत्तिन्दिवं वीतिनामेति, अयं भस्से परियन्तकारी न होतीति भस्सारामो नाम. यो पन रत्तिम्पि दिवापि धम्मं कथेति, पञ्हं विस्सज्जेति, अयं अप्पभस्सो भस्से परियन्तकारीयेव. कस्मा? ‘‘सन्निपतितानं वो, भिक्खवे, द्वयं करणीयं – धम्मी वा कथा, अरियो वा तुण्हीभावो’’ति (म. नि. १.२७३) वुत्तविधिंयेव पटिपन्नोति.
निद्दारामोति यो यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा सेय्यसुखं, पस्ससुखं, मिद्धसुखं अनुयुञ्जति, यो च गच्छन्तोपि निसिन्नोपि ठितोपि थिनमिद्धाभिभूतो निद्दायति, अयं निद्दारामो नाम. यस्स पन करजकायगेलञ्ञेन चित्तं भवङ्गं ओतरति, नायं निद्दारामो, तेनेवाह –
‘‘अभिजानामि खो पनाहं, अग्गिवेस्सन, गिम्हानं पच्छिमे मासे पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञापेत्वा दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानो निद्दं ओक्कमिता’’ति (म. नि. १.३८७).
एत्थ च पुथुज्जनकल्याणकोपि सेखोत्वेव वेदितब्बो. तस्मा तस्स सब्बस्सपि विसेसाधिगमस्स इतरेसं उपरि विसेसाधिगमस्स च परिहानाय वत्तन्तीति वेदितब्बं. सुक्कपक्खस्स वुत्तविपरियायेन अत्थविभावना वेदितब्बा.
गाथासु उद्धतोति चित्तविक्खेपकरेन उद्धच्चेन उद्धतो अवूपसन्तो. अप्पकिच्चस्साति अनुञ्ञातस्सपि वुत्तप्पकारस्स किच्चस्स युत्तप्पयुत्तकालेयेव करणतो अप्पकिच्चो अस्स भवेय्य. अप्पमिद्धोति ‘‘दिवसं चङ्कमेन निसज्जाया’’तिआदिना वुत्तजागरियानुयोगेन निद्दारहितो अस्स. अनुद्धतोति भस्सारामताय उप्पज्जनकचित्तविक्खेपस्स अभस्सारामो हुत्वा परिवज्जनेन न उद्धतो वूपसन्तचित्तो, समाहितोति अत्थो. सेसं पुब्बे वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यमेव. इति इमस्मिं वग्गे पठमदुतियपञ्चमछट्ठसत्तमअट्ठमनवमेसु सुत्तेसु वट्टं कथितं, इतरेसु वट्टविवट्टं.