२. दुतियवग्गो

१. पुञ्ञकिरियवत्थुसुत्तवण्णना

६०. दुतियवग्गस्स पठमे पुञ्ञकिरियवत्थूनीति पुज्जभवफलं निब्बत्तेन्ति, अत्तनो सन्तानं पुनन्तीति वा पुञ्ञानि, पुञ्ञानि च तानि हेतुपच्चयेहि कत्तब्बतो किरिया चाति पुञ्ञकिरिया. ता एव च तेसं तेसं आनिसंसानं वत्थुभावतो पुञ्ञकिरियवत्थूनि. दानमयन्ति अनुपच्छिन्नभवमूलस्स अनुग्गहवसेन पूजावसेन वा अत्तनो देय्यधम्मस्स परेसं परिच्चागचेतना दीयति एतायाति दानं, दानमेव दानमयं. चीवरादीसु हि चतूसु पच्चयेसु अन्नादीसु वा दससु दानवत्थूसु रूपादीसु वा छसु आरम्मणेसु तं तं देन्तस्स तेसं उप्पादनतो पट्ठाय पुब्बभागे परिच्चागकाले पच्छा सोमनस्सचित्तेन अनुस्सरणे चाति तीसु कालेसु वुत्तनयेन पवत्तचेतना दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम.

सीलमयन्ति निच्चसीलउपोसथनियमादिवसेन पञ्च, अट्ठ, दस वा सीलानि समादियन्तस्स सीलपूरणत्थं पब्बजिस्सामीति विहारं गच्छन्तस्स पब्बजन्तस्स मनोरथं मत्थकं पापेत्वा ‘‘पब्बजितो वतम्हि साधु सुट्ठू’’ति आवज्जेन्तस्स सद्धाय पातिमोक्खं परिपूरेन्तस्स पञ्ञाय चीवरादिके पच्चवेक्खन्तस्स सतिया आपाथगतेसु रूपादीसु चक्खुद्वारादीनि संवरन्तस्स वीरियेन आजीवं सोधेन्तस्स च पवत्ता चेतना सीलतीति सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम.

तथा पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.४८) वुत्तेन विपस्सनामग्गेन चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्तस्स सोतं, घानं, जिव्हं, कायं, मनं. रूपे…पे… धम्मे, चक्खुविञ्ञाणं…पे… मनोविञ्ञाणं. चक्खुसम्फस्सं…पे… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे… मनोसम्फस्सजं वेदनं. रूपसञ्ञं…पे… धम्मसञ्ञं. जरामरणं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो विपस्सन्तस्स या चेतना, या च पथवीकसिणादीसु अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु पवत्ता झानचेतना, या च अनवज्जेसु कम्मायतनसिप्पायतनविज्जाट्ठानेसु परिचयमनसिकारादिवसेन पवत्ता चेतना, सब्बा भावेति एतायाति भावनामयं वुत्तनयेन पुञ्ञकिरियवत्थु चाति.

एकमेकञ्चेत्थ यथारहं पुब्बभागतो पट्ठाय कायेन करोन्तस्स कायकम्मं होति, तदत्थं वाचं निच्छारेन्तस्स वचीकम्मं, कायङ्गं वाचङ्गञ्च अचोपेत्वा मनसा चिन्तेन्तस्स मनोकम्मं. अन्नादीनि देन्तस्स चापि ‘‘अन्नदानादीनि देमी’’ति वा दानपारमिं आवज्जेत्वा वा दानकाले दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति. वत्तसीसे ठत्वा ददतो सीलमयं, खयतो वयतो कम्मतो सम्मसनं पट्ठपेत्वा ददतो भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति.

अपरानिपि सत्त पुञ्ञकिरियवत्थूनि – अपचितिसहगतं पुञ्ञकिरियवत्थु वेय्यावच्चसहगतं पत्तिअनुप्पदानं अब्भनुमोदनं देसनामयं सवनमयं दिट्ठिजुगतं पुञ्ञकिरियवत्थूति. सरणगमनम्पि हि दिट्ठिजुगतेनेव सङ्गय्हति. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परतो आवि भविस्सति.

तत्थ वुड्ढतरं दिस्वा पच्चुग्गमनपत्तचीवरपटिग्गहणाभिवादनमग्गसम्पदानादिवसेन अपचायनसहगतं वेदितब्बं. वुड्ढतरानं वत्तपटिपत्तिकरणवसेन, गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पत्तं गहेत्वा गामे भिक्खं सम्पादेत्वा उपसंहरणवसेन ‘‘गच्छ भिक्खूनं पत्तं आहरा’’ति सुत्वा वेगेन गन्त्वा पत्ताहरणादिवसेन च वेय्यावच्चसहगतं वेदितब्बं. चत्तारो पच्चये दत्वा पुप्फगन्धादीहि रतनत्तयस्स पूजं कत्वा अञ्ञं वा तादिसं पुञ्ञं कत्वा ‘‘सब्बसत्तानं पत्ति होतू’’ति परिणामवसेन पत्तिअनुप्पदानं वेदितब्बं. तथा परेहि दिन्नाय पत्तिया केवलं वा परेहि कतं पुञ्ञं ‘‘साधु, सुट्ठू’’ति अनुमोदनवसेन अब्भनुमोदनं वेदितब्बं. अत्तनो पगुणधम्मं अपच्चासीसन्तो हितज्झासयेन परेसं देसेति – इदं देसनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु नाम. यं पन एको ‘‘एवं मं धम्मकथिकोति जानिस्सन्ती’’ति इच्छाय ठत्वा लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितो धम्मं देसेति, तं न महप्फलं होति. ‘‘अद्धा अयं अत्तहितपरहितानं पटिपज्जनूपायो’’ति योनिसोमनसिकारपुरेचारिकहितफरणेन मुदुचित्तेन धम्मं सुणाति, इदं सवनमयं पुञ्ञकिरियवत्थु होति. यं पनेको ‘‘इति मं सद्धोति जानिस्सन्ती’’ति सुणाति, तं न महप्फलं होति. दिट्ठिया उजुगमनं दिट्ठिजुगतं, ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्तस्स सम्मादस्सनस्स एतं अधिवचनं. इदञ्हि पुब्बभागे वा पच्छाभागे वा ञाणविप्पयुत्तम्पि उजुकरणकाले ञाणसम्पयुत्तमेव होति. अपरे पनाहु ‘‘विजाननपजाननवसेन दस्सनं दिट्ठि कुसलञ्च विञ्ञाणं कम्मस्सकताञाणादि च सम्मादस्सन’’न्ति. तत्थ कुसलेन विञ्ञाणेन ञाणस्स अनुप्पादेपि अत्तना कतपुञ्ञानुस्सरणवण्णारहवण्णनादीनं सङ्गहो, कम्मस्सकताञाणेन कम्मपथसम्मादिट्ठिया. इतरं पन दिट्ठिजुगतं सब्बेसं नियमलक्खणं. यञ्हि किञ्चि पुञ्ञं करोन्तस्स दिट्ठिया उजुभावेनेव तं महप्फलं होति.

इमेसं पन सत्तन्नं पुञ्ञकिरियवत्थूनं पुरिमेहि तीहि दानमयादीहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि सङ्गहो. तत्थ हि अपचायनवेय्यावच्चानि सीलमये, पत्तिअनुप्पदानअब्भनुमोदनानि दानमये, धम्मदेसनासवनानि भावनामये, दिट्ठिजुगतं तीसुपि. तेनाह भगवा –

‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पुञ्ञकिरियवत्थूनि. कतमानि तीणि? दानमयं…पे… भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थू’’ति (अ. नि. ८.३६).

एत्थ च अट्ठन्नं कामावचरकुसलचेतनानं वसेन तिण्णम्पि पुञ्ञकिरियवत्थूनं पवत्ति होति. यथा हि पगुणं धम्मं परिवत्तेन्तस्स एकच्चे अनुसन्धिं असल्लक्खेन्तस्सेव गच्छन्ति, एवं पगुणं समथविपस्सनाभावनं अनुयुञ्जन्तस्स अन्तरन्तरा ञाणविप्पयुत्तचित्तेनापि मनसिकारो पवत्तति. सब्बं तं पन महग्गतकुसलचेतनानं वसेन भावनामयमेव पुञ्ञकिरियवत्थु होति, न इतरानि. गाथाय अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.

पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. चक्खुसुत्तवण्णना

६१. दुतिये चक्खूनीति चक्खन्तीति चक्खूनि, समविसमं आचिक्खन्तानि विय पवत्तन्तीति अत्थो. अथ वा चक्खनट्ठेन चक्खूनि. किमिदं चक्खनं नाम? अस्सादनं, तथा हि वदन्ति ‘‘मधुं चक्खति ब्यञ्जनं चक्खती’’ति इमानि च आरम्मणरसं अनुभवन्तानि अस्सादेन्तानि विय होन्तीति चक्खनट्ठेन चक्खूनि. तानि पन सङ्खेपतो द्वे चक्खूनि – ञाणचक्खु, मंसचक्खु चाति. तेसु मंसचक्खु हेट्ठा वुत्तमेव. ञाणचक्खु दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खूति इध द्विधा कत्वा वुत्तं.

तत्थ दिब्बचक्खूति दिब्बसदिसत्ता दिब्बं. देवतानञ्हि सुचरितकम्मनिब्बत्तं पित्तसेम्हरुहिरादीहि अपलिबुद्धं उपक्किलेसविमुत्तताय दूरेपि आरम्मणग्गहणसमत्थं दिब्बं पसादचक्खु होति. इदञ्चापि वीरियभावनाबलनिब्बत्तं ञाणचक्खु तादिसमेवाति दिब्बसदिसत्ता दिब्बं, दिब्बविहारवसेन पटिलद्धत्ता अत्तनो च दिब्बविहारसन्निस्सितत्ता आलोकपरिग्गहेन महाजुतिकत्ता. तिरोकुट्टादिगतरूपदस्सनेन महागतिकत्तापि दिब्बं. तं सब्बं सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं. दस्सनट्ठेन चक्खुकिच्चकरणेन चक्खुमिवातिपि चक्खु, दिब्बञ्च तं चक्खु चाति दिब्बचक्खु.

पजानातीति पञ्ञा. किं पजानाति? चत्तारि अरियसच्चानि ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पजानातीति खो, आवुसो, तस्मा पञ्ञाति वुच्चति. किञ्च पजानाति? इदं दुक्ख’’न्तिआदि (म. नि. १.४४९).

अट्ठकथायं पन ‘‘पञ्ञापनवसेन पञ्ञा. किन्ति पञ्ञापेति? अनिच्चन्ति पञ्ञापेति, दुक्खन्ति पञ्ञापेति, अनत्ताति पञ्ञापेती’’ति वुत्तं. सा पनायं लक्खणादितो यथासभावपटिवेधलक्खणा, अक्खलितपटिवेधलक्खणा वा कुसलिस्सासखित्तउसुपटिवेधो विय, विसयोभासनरसा पदीपो विय, असम्मोहपच्चुपट्ठाना अरञ्ञगतसुदेसको विय. विसेसतो पनेत्थ आसवक्खयञाणसङ्खाता पञ्ञा चतुसच्चदस्सनट्ठेन पञ्ञाचक्खूति अधिप्पेता. यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्खुं उदपादि, ञाणं उदपादि, पञ्ञा उदपादि, विज्जा उदपादि, आलोको उदपादी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५).

एतेसु च मंसचक्खु परित्तं, दिब्बचक्खु महग्गतं, इतरं अप्पमाणं. मंसचक्खु रूपं, इतरानि अरूपानि. मंसचक्खु दिब्बचक्खु च लोकियानि सासवानि रूपविसयानि, इतरं लोकुत्तरं अनासवं चतुसच्चविसयं. मंसचक्खु अब्याकतं, दिब्बचक्खु सिया कुसलं सिया अब्याकतं, तथा पञ्ञाचक्खु. मंसचक्खु कामावचरं, दिब्बचक्खु रूपावचरं, इतरं लोकुत्तरन्ति एवमादि विभागा वेदितब्बा.

गाथासु अनुत्तरन्ति पञ्ञाचक्खुं सन्धाय वुत्तं. तञ्हि आसवक्खयञाणभावतो अनुत्तरं. अक्खासि पुरिसुत्तमोति पुरिसानं उत्तमो अग्गो सम्मासम्बुद्धो देसेसि. उप्पादोति मंसचक्खुस्स पवत्ति. मग्गोति उपायो, दिब्बचक्खुस्स कारणं. पकतिचक्खुमतो एव हि दिब्बचक्खु उप्पज्जति, यस्मा कसिणालोकं वड्ढेत्वा दिब्बचक्खुञाणस्स उप्पादनं, सो च कसिणमण्डले उग्गहनिमित्तेन विना नत्थीति. यतोति यदा. ञाणन्ति आसवक्खयञाणं. तेनेवाह ‘‘पञ्ञाचक्खु अनुत्तर’’न्ति. यस्स चक्खुस्स पटिलाभाति यस्स अरियस्स पञ्ञाचक्खुस्स उप्पत्तिया भावनाय सब्बस्मा वट्टदुक्खतो पमुच्चति परिमुच्चतीति.

दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. इन्द्रियसुत्तवण्णना

६२. ततिये इन्द्रियानीति अधिपतेय्यट्ठेन इन्द्रियानि. यानि हि सहजातधम्मेसु इस्सरा विय हुत्वा तेहि अनुवत्तितब्बानि, तानि इन्द्रियानि नाम. अपिच इन्दो भगवा धम्मिस्सरो परमेन चित्तिस्सरियेन समन्नागतो. तेन इन्देन सब्बपठमं दिट्ठत्ता अधिगतत्ता परेसञ्च दिट्ठत्ता देसितत्ता विहितत्ता गोचरभावनासेवनाहि दिट्ठत्ता च इन्द्रियानि. इन्दं वा मग्गाधिगमस्स उपनिस्सयभूतं पुञ्ञकम्मं, तस्स लिङ्गानीतिपि इन्द्रियानि. अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियन्ति ‘‘अनमतग्गे संसारे अनञ्ञातं अनधिगतं अमतपदं चतुसच्चधम्ममेव वा जानिस्सामी’’ति पटिपन्नस्स इमिना पुब्बभागेन उप्पन्नं इन्द्रियं, सोतापत्तिमग्गपञ्ञायेतं अधिवचनं. अञ्ञिन्द्रियन्ति आजाननइन्द्रियं. तत्रायं वचनत्थो – आजानाति पठममग्गञाणेन दिट्ठमरियादं अनतिक्कमित्वाव जानातीति अञ्ञा. यथेव हि पठममग्गपञ्ञा दुक्खादीसु परिञ्ञाभिसमयादिवसेन पवत्तति, तथेव अयम्पि पवत्ततीति अञ्ञा च सा यथावुत्तेनट्ठेन इन्द्रियं चाति अञ्ञिन्द्रियं. आजाननट्ठेनेव अञ्ञस्स वा अरियपुग्गलस्स इन्द्रियन्ति अञ्ञिन्द्रियं, सोतापत्तिफलतो पट्ठाय छसु ठानेसु ञाणस्सेतं अधिवचनं. अञ्ञाताविन्द्रियन्ति अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितञाणकिच्चस्स खीणासवस्स उप्पज्जनतो इन्द्रियट्ठसम्भवतो च अञ्ञाताविन्द्रियं. एत्थ च पठमपच्छिमानि पठममग्गचतुत्थफलवसेन एकट्ठानिकानि, इतरं इतरमग्गफलवसेन छट्ठानिकन्ति वेदितब्बं.

गाथासु सिक्खमानस्साति अधिसीलसिक्खादयो सिक्खमानस्स भावेन्तस्स. उजुमग्गानुसारिनोति उजुमग्गो वुच्चति अरियमग्गो, अन्तद्वयविवज्जितत्ता तस्स अनुस्सरणतो उजुमग्गानुसारिनो, पटिपाटिया मग्गे उप्पादेन्तस्साति अत्थो. खयस्मिन्ति अनवसेसकिलेसानं खेपनतो खयसङ्खाते अग्गमग्गे ञाणं पठमं पुरेयेव उप्पज्जति. ततो अञ्ञा अनन्तराति ततो मग्गञाणतो अनन्तरा अरहत्तं उप्पज्जति. अथ वा उजुमग्गानुसारिनोति लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनादिके वज्जेत्वा समथविपस्सनं युगनद्धं कत्वा भावनावसेन पवत्तं पुब्बभागमग्गं अनुस्सरन्तस्स अनुगच्छन्तस्स पटिपज्जन्तस्स गोत्रभुञाणानन्तरं दिट्ठेकट्ठानं किलेसानं खेपनतो खयस्मिं सोतापत्तिमग्गे पठमं ञाणं अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं उप्पज्जति. ततो अञ्ञा अनन्तराति ततो पठमञाणतो अनन्तरा अनन्तरतो पट्ठाय याव अग्गमग्गा अञ्ञा अञ्ञिन्द्रियं उप्पज्जति.

ततो अञ्ञा विमुत्तस्साति ततो अञ्ञा अञ्ञिन्द्रियतो पच्छा अरहत्तमग्गञाणानन्तरा अरहत्तफलेन पञ्ञाविमुत्तिया अञ्ञाताविन्द्रियेन विमुत्तस्स. ञाणं वे होति तादिनोति अरहत्तफलुप्पत्तितो उत्तरकाले इट्ठानिट्ठादीसु तादिलक्खणप्पत्तस्स खीणासवस्स पच्चवेक्खणञाणं उप्पज्जति. कथं उप्पज्जतीति आह ‘‘अकुप्पा मे विमुत्ती’’ति. तस्स अकुप्पभावस्स कारणं दस्सेति ‘‘भवसंयोजनक्खया’’ति.

इदानि तादिसं खीणासवं थोमेन्तो ‘‘स वे इन्द्रियसम्पन्नो’’ति ततियं गाथमाह. तत्थ इन्द्रियसम्पन्नोति यथावुत्तेहि तीहि लोकुत्तरिन्द्रियेहि समन्नागतो, सुद्धेहिपि वा पटिप्पस्सद्धिलद्धेहि सद्धादीहि इन्द्रियेहि समन्नागतो परिपुण्णो, ततो एव चक्खादीहि सुट्ठु वूपसन्तेहि निब्बिसेवनेहि इन्द्रियेहि समन्नागतो. तेनाह ‘‘सन्तो’’ति, सब्बकिलेसपरिळाहवूपसमेन उपसन्तोति अत्थो. सन्तिपदे रतोति निब्बाने अभिरतो अधिमुत्तो. एत्थ च ‘‘इन्द्रियसम्पन्नो’’ति एतेन भावितमग्गता, परिञ्ञातक्खन्धता चस्स दस्सिता. ‘‘सन्तो’’ति एतेन पहीनकिलेसता, ‘‘सन्तिपदे रतो’’ति एतेन सच्छिकतनिरोधताति. सेसं वुत्तनयमेव.

ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. अद्धासुत्तवण्णना

६३. चतुत्थे अद्धाति काला. अतीतो अद्धातिआदीसु द्वे परियाया – सुत्तन्तपरियायो, अभिधम्मपरियायो च. तत्थ सुत्तन्तपरियायेन पटिसन्धितो पुब्बे अतीतो अद्धा नाम, चुतितो पच्छा अनागतो अद्धा नाम, सह चुतिपटिसन्धीहि तदनन्तरं पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम. अभिधम्मपरियायेन उप्पादो, ठिति, भङ्गोति इमे तयो खणे पत्वा निरुद्धधम्मा अतीतो अद्धा नाम, तयोपि खणे असम्पत्ता अनागतो अद्धा नाम, खणत्तयसमङ्गिनो पच्चुप्पन्नो अद्धा नाम.

अपरो नयो – अयञ्हि अतीतादिविभागो अद्धासन्ततिसमयखणवसेन चतुधा वेदितब्बो. तेसु अद्धाविभागो वुत्तो. सन्ततिवसेन सभागा एकउतुसमुट्ठाना, एकाहारसमुट्ठाना च पुब्बापरियवसेन वत्तमानापि पच्चुप्पन्ना. ततो पुब्बे विसभागउतुआहारसमुट्ठाना अतीता पच्छा अनागता. चित्तजा एकवीथिएकजवनएकसमापत्तिसमुट्ठाना पच्चुप्पन्ना नाम, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. कम्मसमुट्ठानानं पाटियेक्कं सन्ततिवसेन अतीतादिभेदो नत्थि, तेसंयेव पन उतुआहारचित्तसमुट्ठानानं उपत्थम्भकवसेन तस्स अतीतादिभावो वेदितब्बो. समयवसेन एकमुहुत्तपुब्बण्हसायन्हरत्तिदिवादीसु समयेसु सन्तानवसेन पवत्तमाना तंतंसमये पच्चुप्पन्ना नाम, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. अयं ताव रूपधम्मेसु नयो. अरूपधम्मेसु पन खणवसेन उप्पादादिक्खणत्तयपरियापन्ना पच्चुप्पन्ना, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. अपिच अतिक्कन्तहेतुपच्चयकिच्चा अतीता, निट्ठितहेतुकिच्चा अनिट्ठितपच्चयकिच्चा पच्चुप्पन्ना, उभयकिच्चं असम्पत्ता अनागता. अत्तनो वा किच्चक्खणे पच्चुप्पन्ना, ततो पुब्बे अतीता, पच्छा अनागता. एत्थ च खणादिकथाव निप्परियाया, सेसा परियाया. अयञ्हि अतीतादिभेदो नाम धम्मानं होति, न कालस्स. अतीतादिभेदे पन धम्मे उपादाय परमत्थतो अविज्जमानोपि कालो इध तेनेव वोहारेन अतीतोतिआदिना वुत्तोति वेदितब्बो.

गाथासु अक्खेय्यसञ्ञिनोति एत्थ अक्खायति, कथीयति, पञ्ञापीयतीति अक्खेय्यं, कथावत्थु, अत्थतो रूपादयो पञ्चक्खन्धा. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अतीतं वा अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्य, अनागतं वा…पे… पच्चुप्पन्नं वा अद्धानं आरब्भ कथं कथेय्या’’ति (दी. नि. ३.३०५).

तथा –

‘‘यं, भिक्खवे, रूपं अतीतं निरुद्धं विपरिणतं, ‘अहोसी’ति तस्स सङ्खा, ‘अहोसी’ति तस्स समञ्ञा, ‘अहोसी’ति तस्स पञ्ञत्ति; न तस्स सङ्खा अत्थीति, न तस्स सङ्खा भविस्सती’’ति (सं. नि. ३.६२) –

एवं वुत्तेन निरुत्तिपथसुत्तेनपि एत्थ अत्थो दीपेतब्बो. एवं कथावत्थुभावेन अक्खेय्यसङ्खाते खन्धपञ्चके अहन्ति च ममन्ति च देवोति च मनुस्सोति च इत्थीति च पुरिसोति च आदिना पवत्तसञ्ञावसेन अक्खेय्यसञ्ञिनो, पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु सत्तपुग्गलादिसञ्ञिनोति अत्थो. अक्खेय्यस्मिं तण्हादिट्ठिग्गाहवसेन पतिट्ठिता, रागादिवसेन वा अट्ठहाकारेहि पतिट्ठिता. रत्तो हि रागवसेन पतिट्ठितो होति, दुट्ठो दोसवसेन, मूळ्हो मोहवसेन, परामट्ठो दिट्ठिवसेन, थामगतो अनुसयवसेन, विनिबद्धो मानवसेन, अनिट्ठङ्गतो विचिकिच्छावसेन, विक्खेपगतो उद्धच्चवसेन पतिट्ठितो होतीति.

अक्खेय्यं अपरिञ्ञायाति तं अक्खेय्यं तेभूमकधम्मे तीहि परिञ्ञाहि अपरिजानित्वा तस्स अपरिजाननहेतु. योगमायन्ति मच्चुनोति मरणस्स योगं तेन संयोगं उपगच्छन्ति, न विसंयोगन्ति अत्थो.

अथ वा योगन्ति उपायं, तेन योजितं पसारितं मारसेनट्ठानियं अनत्थजालं किलेसजालञ्च उपगच्छन्तीति वुत्तं होति. तथा हि वुत्तं –

‘‘न हि नो सङ्गरं तेन, महासेनेन मच्चुना’’ति. (म. नि. ३.२७२; जा. २.२२.१२१; नेत्ति. १०३);

एत्तावता वट्टं दस्सेत्वा इदानि विवट्टं दस्सेतुं ‘‘अक्खेय्यञ्च परिञ्ञाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके, तेन अक्खेय्यपरिजाननेन लद्धब्बं वक्खमानमेव विसेसं जोतेति. परिञ्ञायाति विपस्सनासहिताय मग्गपञ्ञाय दुक्खन्ति परिच्छिज्ज जानित्वा, तप्पटिबद्धकिलेसप्पहानेन वा तं समतिक्कमित्वा तिस्सन्नम्पि परिञ्ञानं किच्चं मत्थकं पापेत्वा. अक्खातारं न मञ्ञतीति सब्बसो मञ्ञनानं पहीनत्ता खीणासवो अक्खातारं न मञ्ञति, कारकादिसभावं किञ्चि अत्तानं न पच्चेतीति अत्थो. फुट्ठो विमोक्खो मनसा, सन्तिपदमनुत्तरन्ति यस्मा सब्बसङ्खतविमुत्तत्ता ‘‘विमोक्खो’’ति सब्बकिलेससन्तापवूपसमनट्ठानताय ‘‘सन्तिपद’’न्ति लद्धनामो निब्बानधम्मो फुट्ठो फुसितो पत्तो, तस्मा अक्खातारं न मञ्ञतीति. अथ वा ‘‘परिञ्ञाया’’ति पदेन दुक्खसच्चस्स परिञ्ञाभिसमयं समुदयसच्चस्स पहानाभिसमयञ्च वत्वा इदानि ‘‘फुट्ठो विमोक्खो मनसा, सन्तिपदमनुत्तर’’न्ति इमिना मग्गनिरोधानं भावनासच्छिकिरियाभिसमयं वदति. तस्सत्थो – समुच्छेदवसेन सब्बकिलेसेहि विमुच्चतीति विमोक्खो, अरियमग्गो. सो पनस्स मग्गचित्तेन फुट्ठो फुसितो भावितो, तेनेव अनुत्तरं सन्तिपदं निब्बानं फुट्ठं फुसितं सच्छिकतन्ति.

अक्खेय्यसम्पन्नोति अक्खेय्यनिमित्तं विविधाहि विपत्तीहि उपद्दुते लोके पहीनविपल्लासताय ततो सुपरिमुत्तो अक्खेय्यपरिञ्ञाभिनिब्बत्ताहि सम्पत्तीहि सम्पन्नो समन्नागतो. सङ्खाय सेवीति पञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया चीवरादिपच्चये सङ्खाय परितुलेत्वाव सेवनसीलो, सङ्खातधम्मत्ता च आपाथगतं सब्बम्पि विसयं छळङ्गुपेक्खावसेन सङ्खाय सेवनसीलो. धम्मट्ठोति असेक्खधम्मेसु निब्बानधम्मे एव वा ठितो. वेदगूति वेदितब्बस्स चतुसच्चस्स पारङ्गतत्ता वेदगू. एवंगुणो अरहा भवादीसु कत्थचि आयतिं पुनब्भवाभावतो मनुस्सदेवाति सङ्ख्यं न उपेति, अपञ्ञत्तिकभावमेव गच्छतीति अनुपादापरिनिब्बानेन देसनं निट्ठापेसि.

चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. दुच्चरितसुत्तवण्णना

६४. पञ्चमे दुट्ठु चरितानि, दुट्ठानि वा चरितानि दुच्चरितानि. कायेन दुच्चरितं, कायतो वा पवत्तं दुच्चरितं कायदुच्चरितं. सेसेसुपि एसेव नयो. इमानि च दुच्चरितानि पञ्ञत्तिया वा कथेतब्बानि कम्मपथेहि वा. तत्थ पञ्ञत्तिया ताव कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो कायदुच्चरितं, वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो वचीदुच्चरितं, उभयत्थ पञ्ञत्तस्स वीतिक्कमो मनोदुच्चरितन्ति अयं पञ्ञत्तिकथा. पाणातिपातादयो पन तिस्सो चेतना कायद्वारेपि, वचीद्वारेपि, उप्पन्ना कायदुच्चरितं, तथा चतस्सो मुसावादादिचेतना वचीदुच्चरितं, अभिज्झा, ब्यापादो, मिच्छादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोदुच्चरितन्ति अयं कम्मपथकथा.

गाथायं कम्मपथप्पत्तोयेव पापधम्मो कायदुच्चरितादिभावेन वुत्तोति तदञ्ञं पापधम्मं सङ्गण्हितुं ‘‘यञ्चञ्ञं दोससञ्हित’’न्ति वुत्तं. तत्थ दोससञ्हितन्ति रागादिकिलेससंहितं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सुचरितसुत्तवण्णना

६५. छट्ठे सुट्ठु चरितानि, सुन्दरानि वा चरितानि सुचरितानि. कायेन सुचरितं, कायतो वा पवत्तं सुचरितं कायसुचरितं. सेसेसुपि एसेव नयो. इधापि पन पञ्ञत्तिवसेन, कम्मपथवसेन चाति दुविधा कथा. तत्थ कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स अवीतिक्कमो कायसुचरितं, वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स अवीतिक्कमो वचीसुचरितं, उभयत्थ पञ्ञत्तस्स अवीतिक्कमो मनोसुचरितन्ति अयं पञ्ञत्तिकथा. पाणातिपातादीहि पन विरमन्तस्स उप्पन्ना तिस्सो चेतनापि विरतियोपि कायसुचरितं, मुसावादादीहि विरमन्तस्स चतस्सो चेतनापि विरतियोपि वचीसुचरितं, अनभिज्झा, अब्यापादो, सम्मादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोसुचरितन्ति अयं कम्मपथकथा. सेसं वुत्तनयमेव.

छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सोचेय्यसुत्तवण्णना

६६. सत्तमे सोचेय्यानीति सुचिभावा. कायसोचेय्यन्ति कायसुचरितं, वचीमनोसोचेय्यानिपि वचीमनोसुचरितानेव. तथा हि वुत्तं ‘‘तत्थ कतमं कायसोचेय्यं? पाणातिपाता वेरमणी’’तिआदि (अ. नि. ३.१२१-१२२).

गाथायं समुच्छेदवसेन पहीनसब्बकायदुच्चरितत्ता कायेन सुचीति कायसुचि. सोचेय्यसम्पन्नन्ति पटिप्पस्सद्धकिलेसत्ता सुपरिसुद्धाय सोचेय्यसम्पत्तिया उपेतं. सेसं वुत्तनयमेव.

सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. मोनेय्यसुत्तवण्णना

६७. अट्ठमे मोनेय्यानीति एत्थ इधलोकपरलोकं अत्तहितपरहितञ्च मुनातीति मुनि, कल्याणपुथुज्जनेन सद्धिं सत्त सेक्खा अरहा च. इध पन अरहाव अधिप्पेतो. मुनिनो भावाति मोनेय्यानि, अरहतो कायवचीमनोसमाचारा.

अथ वा मुनिभावकरा मोनेय्यपटिपदाधम्मा मोनेय्यानि. तेसमयं वित्थारो –

‘‘तत्थ कतमं कायमोनेय्यं? तिविधकायदुच्चरितस्स पहानं कायमोनेय्यं, तिविधं कायसुचरितं कायमोनेय्यं, कायारम्मणे ञाणं कायमोनेय्यं, कायपरिञ्ञा कायमोनेय्यं, परिञ्ञासहगतो मग्गो कायमोनेय्यं, कायस्मिं छन्दरागप्पहानं कायमोनेय्यं, कायसङ्खारनिरोधा चतुत्थज्झानसमापत्ति कायमोनेय्यं.

‘‘तत्थ कतमं वचीमोनेय्यं? चतुब्बिधवचीदुच्चरितस्स पहानं वचीमोनेय्यं, चतुब्बिधं वचीसुचरितं, वाचारम्मणे ञाणं, वाचापरिञ्ञा, परिञ्ञासहगतो मग्गो, वाचाय छन्दरागप्पहानं, वचीसङ्खारनिरोधा दुतियज्झानसमापत्ति वचीमोनेय्यं.

‘‘तत्थ कतमं मनोमोनेय्यं? तिविधमनोदुच्चरितस्स पहानं मनोमोनेय्यं, तिविधं मनोसुचरितं, मनारम्मणे ञाणं, मनोपरिञ्ञा, परिञ्ञासहगतो मग्गो, मनस्मिं छन्दरागप्पहानं, चित्तसङ्खारनिरोधा सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्ति मनोमोनेय्य’’न्ति (महानि. १४; चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २१).

निन्हातपापकन्ति अग्गमग्गजलेन सुट्ठु विक्खालितपापमलं.

अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. पठमरागसुत्तवण्णना

६८. नवमे यस्स कस्सचीति अनियमितवचनं, तस्मा यस्स कस्सचि पुग्गलस्स गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा. रागो अप्पहीनोति रञ्जनट्ठेन रागो समुच्छेदवसेन न पहीनो, मग्गेन अनुप्पत्तिधम्मतं न आपादितो. दोसमोहेसुपि एसेव नयो. तत्थ अपायगमनीया रागदोसमोहा पठममग्गेन, ओळारिका कामरागदोसा दुतियमग्गेन, तेयेव अनवसेसा ततियमग्गेन, भवरागो अवसिट्ठमोहो च चतुत्थमग्गेन पहीयन्ति. एवमेतेसु पहीयन्तेसु तदेकट्ठतो सब्बेपि किलेसा पहीयन्तेव. एवमेते रागादयो यस्स कस्सचि भिक्खुस्स वा भिक्खुनिया वा उपासकस्स वा उपासिकाय वा मग्गेन अप्पहीना. बद्धो मारस्साति किलेसमारेन बद्धोति वुच्चति. यदग्गेन च किलेसमारेन बद्धो, तदग्गेन अभिसङ्खारमारादीहिपि बद्धोयेव होति. पटिमुक्कस्स मारपासोति पटिमुक्को अस्स अनेन अप्पहीनकिलेसेन पुग्गलेन तायेव अप्पहीनकिलेसताय मारपाससङ्खातो किलेसो अत्तनो चित्तसन्ताने पटिमुक्को पवेसितो, तेन सयं बन्धापितोति अत्थो. अथ वा पटिमुक्को अस्स भवेय्य मारपासो. सुक्कपक्खे ओमुक्कस्साति अवमुक्को मोचितो अपनीतो अस्स. सेसं वुत्तविपरियायेन वेदितब्बं.

इध गाथा सुक्कपक्खवसेनेव आगता. तत्रायं सङ्खेपत्थो – यस्स अरियपुग्गलस्स रागदोसाविज्जा विराजिता अग्गमग्गेन निरोधिता, तं भावितकायसीलचित्तपञ्ञताय भावितत्तेसु अरहन्तेसु अञ्ञतरं अब्भन्तरं एकं ब्रह्मभूतं ब्रह्मं वा सेट्ठं अरहत्तफलं पत्तं. यथा अञ्ञे खीणासवा पुब्बूपनिस्सयसम्पत्तिसमन्नागता हुत्वा आगता, यथा च ते अन्तद्वयरहिताय सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धसहगताय मज्झिमाय पटिपदाय निब्बानं गता अधिगता. यथा वा ते खन्धादीनं तथलक्खणं याथावतो पटिविज्झिंसु, यथा च ते तथधम्मे दुक्खादयो अविपरीततो अब्भञ्ञिंसु, रूपादिके च विसये यथा ते दिट्ठमत्तादिवसेनेव पस्सिंसु, यथा वा पन ते अट्ठ अनरियवोहारे वज्जेत्वा अरियवोहारवसेनेव पवत्तवाचा, वाचानुरूपञ्च पवत्तकाया, कायानुरूपञ्च पवत्तवाचा, तथा अयम्पि अरियपुग्गलोति तथागतं, चतुसच्चबुद्धताय बुद्धं, पुग्गलवेरं किलेसवेरं अत्तानुवादादिभयञ्च अतिक्कन्तन्ति वेरभयातीतं. सब्बेसं किलेसाभिसङ्खारादीनं पहीनत्ता सब्बप्पहायिनं बुद्धादयो अरिया आहु कथेन्ति कित्तेन्तीति.

नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. दुतियरागसुत्तवण्णना

६९. दसमे अतरीति तिण्णो, न तिण्णो अतिण्णो. समुद्दन्ति संसारसमुद्दं, चक्खायतनादिसमुद्दं वा. तदुभयम्पि दुप्पूरणट्ठेन समुद्दो वियाति समुद्दं. अथ वा समुद्दनट्ठेन समुद्दं, किलेसवस्सनेन सत्तसन्तानस्स किलेससदनतोति अत्थो. सवीचिन्ति कोधूपायासवीचीहि सवीचिं. वुत्तञ्हेतं ‘‘वीचिभयन्ति खो, भिक्खु, कोधूपायासस्सेतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०९; म. नि. २.१६२). सावट्टन्ति पञ्चकामगुणावट्टेहि सह आवट्टं. वुत्तम्पि चेतं ‘‘आवट्टभयन्ति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०९; म. नि. २.१६४; अ. नि. ४.१२२). सगहं सरक्खसन्ति अत्तनो गोचरगतानं अनत्थजननतो चण्डमकरमच्छकच्छपरक्खससदिसेहि विसभागपुग्गलेहि सहितं. तथा चाह ‘‘सगहं सरक्खसन्ति खो, भिक्खु, मातुगामस्सेतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०९). अतरीति मग्गपञ्ञानावाय यथावुत्तं समुद्दं उत्तरि. तिण्णोति नित्तिण्णो. पारङ्गतोति तस्स समुद्दस्स पारं परतीरं निरोधं उपगतो. थले तिट्ठतीति ततो एव संसारमहोघं कामादिमहोघञ्च अतिक्कमित्वा थले परतीरे निब्बाने बाहितपापब्राह्मणो तिट्ठतीति वुच्चति.

इधापि गाथा सुक्कपक्खवसेनेव आगता. तत्थ ऊमिभयन्ति यथावुत्तऊमिभयं, भायितब्बं एतस्माति तं ऊमि भयं. दुत्तरन्ति दुरतिक्कमं. अच्चतारीति अतिक्कमि.

सङ्गातिगोति रागादीनं पञ्चन्नं सङ्गानं अतिक्कन्तत्ता पहीनत्ता सङ्गातिगो. अत्थङ्गतो सो न पमाणमेतीति सो एवंभूतो अरहा रागादीनं पमाणकरधम्मानं अच्चन्तमेव अत्थं गतत्ता अत्थङ्गतो, ततो एव सीलादिधम्मक्खन्धपारिपूरिया च ‘‘एदिसो सीलेन समाधिना पञ्ञाया’’ति केनचि पमिणितुं असक्कुणेय्यो पमाणं न एति, अथ वा अनुपादिसेसनिब्बानसङ्खातं अत्थं गतो सो अरहा ‘‘इमाय नाम गतिया ठितो, एदिसो च नामगोत्तेना’’ति पमिणितुं असक्कुणेय्यताय पमाणं न एति न उपगच्छति. ततो एव अमोहयि मच्चुराजं, तेन अनुबन्धितुं असक्कुणेय्योति वदामीति अनुपादिसेसनिब्बानधातुयाव देसनं निट्ठापेसि. इति इमस्मिं वग्गे पठमपञ्चमछट्ठेसु वट्टं कथितं, दुतियसत्तमअट्ठमेसु विवट्टं, सेसेसु वट्टविवट्टं कथितन्ति वेदितब्बं.

दसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.