२. दुतियवग्गो

१-३. मोहपरिञ्ञादिसुत्तवण्णना

११-१३. दुतियवग्गेपि पठमादीनि तीणि सुत्तानि वुत्तनयानेव, तथा देसनाकारणम्पि वुत्तमेव.

४. अविज्जानीवरणसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे – ‘‘नाहं, भिक्खवे’’तिआदीसु न-कारो पटिसेधत्थो. अहन्ति भगवा अत्तानं निद्दिसति. अञ्ञन्ति इदानि वत्तब्बअविज्जानीवरणतो अञ्ञं. एकनीवरणम्पीति एकनीवरणधम्मम्पि. समनुपस्सामीति द्वे समनुपस्सना – दिट्ठिसमनुपस्सना च ञाणसमनुपस्सना च. तत्थ ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना (अ. नि. ४.२००; पटि. म. १.१३०) आगता अयं दिट्ठिसमनुपस्सना नाम. ‘‘अनिच्चतो समनुपस्सति, नो निच्चतो’’तिआदिना (पटि. म. ३.३५) पन आगता अयं ञाणसमनुपस्सना नाम. इधापि ञाणसमनुपस्सनाव अधिप्पेता. ‘‘समनुपस्सामी’’ति च पदस्स न-कारेन सम्बन्धो. इदं वुत्तं होति – ‘‘अहं, भिक्खवे, सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातेन समन्तचक्खुना सब्बधम्मे हत्थामलकं विय ओलोकेन्तोपि अञ्ञं एकनीवरणम्पि न समनुपस्सामी’’ति.

येन नीवरणेन निवुता पजा दीघरत्तं सन्धावन्ति संसरन्तीति येन नीवरणकसभावत्ता नीवरणेन धम्मसभावं जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं अदत्वा छादेत्वा परियोनन्धित्वा ठानेन अन्धकारेन निवुता सत्ता अनादिमतसंसारे अपरिमाणे कप्पे महन्तेसु चेव खुद्दकेसु च भवादीसु अपरापरुप्पत्तिवसेन सब्बतो धावन्ति चेव संसरन्ति, च. आरम्मणन्तरसङ्कमनवसेन वा सन्धावनं, भवन्तरसङ्कमनवसेन संसरणं. किलेसानं बलवभावेन वा सन्धावनं, दुब्बलभावेन संसरणं. खणिकमरणवसेन वा एकजातियं सन्धावनं, वोहारमरणवसेन अनेकासु जातीसु संसरणं. चित्तवसेन वा सन्धावनं, ‘‘चित्तमस्स विधावती’’ति हि वुत्तं, कम्मवसेन संसरणं. एवं सन्धावनसंसरणानं विसेसो वेदितब्बो.

यथयिदन्ति यथा इदं. य-कारो पदसन्धिकरो, सन्धिवसेन रस्सत्तं. अविज्जानीवरणन्ति एत्थ पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो. तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा. विपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा. खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, इन्द्रियानं आधिपतेय्यट्ठं, सच्चानं तथट्ठं दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा. अन्तविरहिते संसारे सत्ते जवापेतीति वा अविज्जा, परमत्थतो वा अविज्जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति पवत्तति, विज्जमानेसु खन्धादीसु न जवति, न पवत्ततीति अविज्जा. अपिच चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नानञ्च धम्मानं छादनतोपि अविज्जा. अविज्जाव नीवरणन्ति अविज्जानीवरणं.

अविज्जानीवरणेन हि, भिक्खवे, निवुता पजा दीघरत्तं सन्धावन्ति संसरन्तीति इदं पुरिमस्सेव दळ्हीकरणत्थं वुत्तं. पुरिमं वा – ‘‘यथयिदं, भिक्खवे, अविज्जानीवरण’’न्ति एवं ओपम्मदस्सनवसेन वुत्तं, इदं नीवरणानुभावदस्सनवसेन. कस्मा पनेत्थ अविज्जाव एवं वुत्ता, न अञ्ञे धम्माति? आदीनवपटिच्छादनेन कामच्छन्दादीनं विसेसप्पच्चयभावतो. तथा हि ताय पटिच्छादितादीनवे विसये कामच्छन्दादयो पवत्तन्ति.

नत्थञ्ञोति आदिका गाथा वुत्तस्स अवुत्तस्स च अत्थस्स सङ्गण्हनवसेन भासिता. तत्थ निवुताति निवारिता पलिगुण्ठिता, पटिच्छादिताति अत्थो. अहोरत्तन्ति दिवा चेव रत्तिञ्च, सब्बकालन्ति वुत्तं होति. यथा मोहेन आवुताति येन पकारेन अविज्जानीवरणसङ्खातेन मोहेन आवुता पटिच्छादिता सुविञ्ञेय्यम्पि अजानन्तियो पजा संसारे संसरन्ति, तथारूपो अञ्ञो एकधम्मोपि एकनीवरणम्पि नत्थीति योजेतब्बं. ये च मोहं पहन्त्वान, तमोखन्धं पदालयुन्ति ये पन अरियसावका पुब्बभागे तदङ्गादिप्पहानवसेन, हेट्ठिममग्गेहि वा तंतंमग्गवज्झं मोहं पजहित्वा अग्गमग्गेन वजिरूपमञाणेन मोहसङ्खातमेव तमोरासिं पदालयिंसु, अनवसेसतो समुच्छिन्दिंसु. न ते पुन संसरन्तीति ते अरहन्तो –

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. –

एवं वुत्ते इमस्मिं संसारे न संसरन्ति न परिब्भमन्ति. किं कारणा? हेतु तेसं न विज्जति, यस्मा संसारस्स हेतु मूलकारणं अविज्जा, सा तेसं न विज्जति, सब्बसो नत्थि समुच्छिन्नत्ताति.

चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. तण्हासंयोजनसुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे यस्स विज्जति, तं पुग्गलं दुक्खेहि, कम्मं वा विपाकेहि, भवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासे वा भवन्तरादीहि संयोजेतीति संयोजनं. तण्हायनट्ठेन तण्हा, तसति सयं परितसति, तसन्ति वा एतायाति तण्हा. सञ्ञुत्ताति चक्खादीसु अभिनिवेसवत्थूसु बद्धा. सेसं वुत्तनयमेव. कामञ्चेत्थ अविज्जायपि संयोजनभावो तण्हाय च नीवरणभावो अत्थियेव, तथापि अविज्जाय पटिच्छादितादीनवेहि भवेहि तण्हा सत्ते संयोजेतीति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं पुरिमसुत्ते अविज्जा नीवरणभावेन, इध च तण्हा संयोजनभावेनेव वुत्ता. किञ्च नीवरणसंयोजनप्पधानस्स दस्सनत्थं. यथा हि नीवरणभावेन अविज्जा संकिलेसधम्मानं पधानभूता पुब्बङ्गमा च, एवं संयोजनभावेन नेसं तण्हाति तदधीनप्पधानभावं दस्सेतुं सुत्तद्वये एवमेते धम्मा वुत्ता. अपिच विसेसेन अविज्जा निब्बानसुखं निवारेतीति ‘‘नीवरण’’न्ति वुत्ता, तण्हा संसारदुक्खेन सत्ते संयोजेतीति ‘‘संयोजन’’न्ति.

दस्सनगमनन्तरायकरणतो वा विज्जाचरणविपक्खतो द्वयं द्विधा वुत्तं. विज्जाय हि उजुविपच्चनीकभूता अविज्जा निब्बानदस्सनस्स अविपरीतदस्सनस्स च विसेसतो अन्तरायकरा, चरणधम्मानं उजुविपच्चनीकभूता तण्हा गमनस्स सम्मापटिपत्तिया अन्तरायकराति; एवमयं अविज्जाय निवुतो अन्धीकतो तण्हाय संवुतो बद्धो अस्सुतवा पुथुज्जनो अन्धो विय बद्धो महाकन्तारं, संसारकन्तारं नातिवत्तति. अनत्थुप्पत्तिहेतुद्वयदस्सनत्थम्पि द्वयं द्विधा वुत्तं. अविज्जागतो हि पुग्गलो बालभावेन अत्थं परिहापेति, अनत्थञ्च अत्तनो करोति, अकुसलो विय आतुरो असप्पायकिरियाय. जानन्तोपि बालो बालभावेन अत्थं परिहापेति, अनत्थञ्च करोति जानन्तो विय रोगी असप्पायसेवी. मक्कटालेपोपमसुत्तं चेतस्स अत्थस्स साधकं.

पटिच्चसमुप्पादस्स मूलकारणदस्सनत्थम्पेत्थ द्वयं द्विधा वुत्तं. विसेसेन हि सम्मोहस्स बलवभावतो अविज्जाखेत्तं अतीतो अद्धा, पत्थनाय बलवभावतो तण्हाखेत्तं अनागतो अद्धा. तथा हि बालजनो सम्मोहबहुलो अतीतमनुसोचति, तस्स अविज्जापच्चया सङ्खाराति सब्बं नेतब्बं. पत्थनाबहुलो अनागतं पजप्पति, तस्स तण्हापच्चया उपादानन्तिआदि सब्बं नेतब्बं. तेनेव तासं पुब्बन्ताहरणेन अपरन्तपटिसन्धानेन चस्स यथाक्कमं मूलकारणता दस्सिताति वेदितब्बन्ति.

गाथासु तण्हादुतियोति तण्हासहायो. तण्हा हि निरुदककन्तारे मरीचिकाय उदकसञ्ञा विय पिपासाभिभूतं अप्पटिकारदुक्खाभिभूतम्पि सत्तं अस्सादसन्दस्सनवसेन सहायकिच्चं करोन्ती भवादीसु अनिब्बिन्दं कत्वा परिब्भमापेति, तस्मा तण्हा पुरिसस्स ‘‘दुतिया’’ति वुत्ता. ननु च अञ्ञेपि किलेसादयो भवाभिनिब्बत्तिया पच्चयाव? सच्चमेतं, न पन तथा विसेसप्पच्चयो यथा तण्हा. तथा हि सा कुसलेहि विना अकुसलेहि, कामावचरादिकुसलेहि च विना रूपावचरादिकुसलेहि भवनिब्बत्तिया विसेसप्पच्चयो, यतो समुदयसच्चन्ति वुच्चतीति. इत्थभावञ्ञथाभावन्ति इत्थभावो च अञ्ञथाभावो च इत्थभावञ्ञथाभावो. सो एतस्स अत्थीति इत्थभावञ्ञथाभावो संसारो, तं तत्थ इत्थभावो मनुस्सत्तं, अञ्ञथाभावो ततो अवसिट्ठसत्तावासा. इत्थभावो वा तेसं तेसं सत्तानं पच्चुप्पन्नो अत्तभावो, अञ्ञथाभावो अनागतत्तभावो. एवरूपो वा अञ्ञोपि अत्तभावो इत्थभावो, न एवरूपो अञ्ञथाभावो. तं इत्थभावञ्ञथाभावं संसारं खन्धधातुआयतनपटिपाटिं नातिवत्तति, न अतिक्कमति.

एतमादीनवं ञत्वा, तण्हं दुक्खस्स सम्भवन्ति एतं सकलवट्टदुक्खस्स सम्भवं समुदयं तण्हं आदीनवं आदीनवतो ञत्वाति अत्थो. अथ वा एतमादीनवं ञत्वाति एतं यथावुत्तं संसारनातिवत्तनं आदीनवं दोसं ञत्वा. तण्हं दुक्खस्स सम्भवन्ति तण्हञ्च वुत्तनयेन वट्टदुक्खस्स पधानकारणन्ति ञत्वा. वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु, परिब्बजेति एवं तीहि परिञ्ञाहि परिजानन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा मग्गपटिपाटिया तण्हं विगमेन्तो अग्गमग्गेन सब्बसो वीततण्हो विगततण्हो, ततो एव चतूसु उपादानेसु कस्सचिपि अभावेन आयतिं पटिसन्धिसङ्खातस्स वा आदानस्स अभावेन अनादानो, सतिवेपुल्लप्पत्तिया सब्बत्थ सतोकारिताय सतो भिन्नकिलेसो भिक्खु परिब्बजे चरेय्य, खन्धपरिनिब्बानेन वा सङ्खारप्पवत्तितो अपगच्छेय्याति अत्थो.

पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. पठमसेखसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे सेखस्साति एत्थ केनट्ठेन सेखो? सेक्खधम्मपटिलाभतो सेखो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘कित्तावता नु खो, भन्ते, सेखो होतीति? इध, भिक्खु, सेखाय सम्मादिट्ठिया समन्नागतो होति…पे… सेखेन सम्मासमाधिना समन्नागतो होति. एत्तावता खो, भिक्खु, सेखो होती’’ति (सं. नि. ५.१३).

अपिच सिक्खतीति सेखो. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘सिक्खतीति खो, भिक्खु, तस्मा सेखोति वुच्चति. किञ्च सिक्खति? अधिसीलम्पि सिक्खति, अधिचित्तम्पि सिक्खति, अधिपञ्ञम्पि सिक्खति. सिक्खतीति खो, भिक्खु, तस्मा सेखोति वुच्चती’’ति (अ. नि. ३.८६).

योपि कल्याणपुथुज्जनो अनुलोमप्पटिपदाय परिपूरकारी सीलसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियानुयोगमनुयुत्तो पुब्बरत्तापररत्तं बोधिपक्खियानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो विहरति – ‘‘अज्ज वा स्वे वा अञ्ञतरं सामञ्ञफलं अधिगमिस्सामी’’ति, सोपि वुच्चति सिक्खतीति सेखोति. इमस्मिं अत्थे न पटिविज्झन्तोव सेखो अधिप्पेतो, अथ खो कल्याणपुथुज्जनोपि. अप्पत्तं मानसं एतेनाति अप्पत्तमानसो. मानसन्ति ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो’’ति (सं. नि. १.१५१; महाव. ३३) एत्थ रागो मानसन्ति वुत्तो. ‘‘चित्तं मनो मानस’’न्ति (ध. स. ६३, ६५) एत्थ चित्तं. ‘‘अप्पत्तमानसो सेखो, कालं कयिरा जने सुता’’ति (सं. नि. १.१५९) एत्थ अरहत्तं. इधापि अरहत्तमेव अधिप्पेतं. तेन अप्पत्तअरहत्तस्साति वुत्तं होति.

अनुत्तरन्ति सेट्ठं, असदिसन्ति अत्थो. चतूहि योगेहि खेमं अनुपद्दुतन्ति योगक्खेमं, अरहत्तमेव अधिप्पेतं. पत्थयमानस्साति द्वे पत्थना तण्हापत्थना, कुसलच्छन्दपत्थना च. ‘‘पत्थयमानस्स हि जप्पितानि, पवेधितं वापि पकप्पितेसू’’ति (सु. नि. ९०८; महानि. १३७) एत्थ तण्हापत्थना.

‘‘छिन्नं पापिमतो सोतं, विद्धस्तं विनळीकतं;

पामोज्जबहुला होथ, खेमं पत्थेथ भिक्खवो’’ति. (म. नि. १.३५२);

एत्थ कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दपत्थना, अयमेव इधाधिप्पेता. तेन पत्थयमानस्साति तं योगक्खेमं गन्तुकामस्स तन्निन्नस्स तप्पोणस्स तप्पब्भारस्साति अत्थो. विहरतोति एकं इरियापथदुक्खं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपरिपतन्तं अत्तभावं हरतो. अथ वा ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति अधिमुच्चन्तो सद्धाय विहरती’’तिआदिना निद्देसनयेन चेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अज्झत्तिकन्ति नियकज्झत्तसङ्खाते अज्झत्ते भवं अज्झत्तिकं. अङ्गन्ति कारणं. इति करित्वाति एवं कत्वा. न अञ्ञं एकङ्गम्पि समनुपस्सामीति एत्थ अयं सङ्खेपत्थो – भिक्खवे, अज्झत्तं अत्तनो सन्ताने समुट्ठितं कारणन्ति कत्वा अञ्ञं एककारणम्पि न समनुपस्सामि यं एवं बहूपकारं, यथयिदं योनिसो मनसिकारोति उपायमनसिकारो, पथमनसिकारो, अनिच्चादीसु अनिच्चादिनयेनेव मनसिकारो, अनिच्चानुलोमिकेन वा चित्तस्स आवट्टना अन्वावट्टना आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो. अयं योनिसो मनसिकारो.

इदानि योनिसो मनसिकारस्स आनुभावं दस्सेतुं ‘‘योनिसो, भिक्खवे, भिक्खु मनसि करोन्तो अकुसलं पजहति, कुसलं भावेती’’ति वुत्तं. तत्थ योनिसो मनसि करोन्तोति ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चं, अयं दुक्खसमुदयो अरियसच्चं, अयं दुक्खनिरोधो अरियसच्चं, अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति चतूसु अरियसच्चेसु योनिसो मनसिकारं पवत्तेन्तो.

तत्रायं अत्थविभावना – यदिपि इदं सुत्तं अविसेसेन सेक्खपुग्गलवसेन आगतं, चतुमग्गसाधारणवसेन पन सङ्खेपेनेव कम्मट्ठानं कथयिस्साम. यो चतुसच्चकम्मट्ठानिको योगावचरो ‘‘तण्हावज्जा तेभूमका खन्धा दुक्खं, तण्हा समुदयो, उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधो, निरोधसम्पापको मग्गो’’ति एवं पुब्बे एव आचरियसन्तिके उग्गहितचतुसच्चकम्मट्ठानो. सो अपरेन समयेन विपस्सनामग्गं समारुळ्हो समानो तेभूमके खन्धे ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति योनिसो मनसि करोति, उपायेन पथेन समन्नाहरति चेव विपस्सति च. विपस्सना हि इध मनसिकारसीसेन वुत्ता. या पनायं तस्स दुक्खस्स समुट्ठापिका पुरिमभविका तण्हा, अयं दुक्खसमुदयोति योनिसो मनसि करोति. यस्मा पन इदं दुक्खं, अयञ्च समुदयो इदं ठानं पत्वा निरुज्झन्ति न पवत्तन्ति, तस्मा यदिदं निब्बानं नाम, अयं दुक्खनिरोधोति योनिसो मनसि करोति. निरोधसम्पापकं अट्ठङ्गिकं मग्गं, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति योनिसो मनसि करोति, उपायेन पथेन समन्नाहरति चेव विपस्सति च.

तत्रायं उपायो – अभिनिवेसो नाम खन्धे होति, न विवट्टे, तस्मा अयमत्थो – ‘‘इमस्मिं काये पथवीधातु, आपोधातू’’तिआदिना (दी. नि. २.३७८) नयेन चत्तारि महाभूतानि तदनुसारेन उपादारूपानि च परिग्गहेत्वा ‘‘अयं रूपक्खन्धो’’ति ववत्थपेति. तं ववत्थापयतो उप्पन्ने तदारम्मणे चित्तचेतसिकधम्मे ‘‘इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा’’ति ववत्थपेति. ततो ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा दुक्ख’’न्ति ववत्थपेति. ते पन सङ्खेपतो नामञ्च रूपञ्चाति द्वे भागा होन्ति. इदञ्च नामरूपं सहेतु सप्पच्चयं उप्पज्जति, तस्स अयं अविज्जाभवतण्हादिको हेतु, अयं आहारादिको पच्चयोति हेतुप्पच्चये ववत्थपेति. सो तेसं पच्चयानञ्च पच्चयुप्पन्नानञ्च याथावसरसलक्खणं ववत्थपेत्वा ‘‘इमे धम्मा अहुत्वा भवन्ति, हुत्वा निरुज्झन्ति, तस्मा अनिच्चा’’ति अनिच्चलक्खणं आरोपेति, ‘‘उदयब्बयपटिपीळितत्ता दुक्खा’’ति दुक्खलक्खणं आरोपेति, ‘‘अवसवत्तनतो अनत्ता’’ति अनत्तलक्खणं आरोपेति.

एवं तिलक्खणानि आरोपेत्वा विपस्सन्तो उदयब्बयञाणुप्पत्तिया उप्पन्ने ओभासादिके विपस्सनुपक्किलेसे ‘अमग्गो’ति उदयब्बयञाणमेव ‘‘अरियमग्गस्स उपायभूतो पुब्बभागमग्गो’’ति मग्गामग्गं ववत्थपेत्वा पुन उदयब्बयञाणं पटिपाटिया भङ्गञाणादीनि च उप्पादेन्तो सोतापत्तिमग्गादयो पापुणाति. तस्मिं खणे चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधेनेव पटिविज्झति, एकाभिसमयेन अभिसमेति. तत्थ दुक्खं परिञ्ञापटिवेधेन पटिविज्झन्तो, समुदयं पहानप्पटिवेधेन पटिविज्झन्तो सब्बं अकुसलं पजहति, निरोधं सच्छिकिरियापटिवेधेन पटिविज्झन्तो मग्गं भावनापटिवेधेन पटिविज्झन्तो सब्बं कुसलं भावेति. अरियमग्गो हि निप्परियायतो कुच्छितसलनादिअत्थेन कुसलो, तस्मिञ्च भाविते सब्बेपि कुसला अनवज्जबोधिपक्खियधम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्तीति. एवं योनिसो मनसि करोन्तो अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति. तथा हि वुत्तं – ‘‘इदं दुक्खन्ति योनिसो मनसि करोति, अयं दुक्खसमुदयोति योनिसो मनसि करोती’’तिआदि (म. नि. १.२१). अपरम्पि वुत्तं ‘‘योनिसो मनसिकारसम्पन्नस्सेतं, भिक्खवे, भिक्खुनो पाटिकङ्खं – अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेस्सति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरिस्सती’’ति (सं. नि. ५.५५).

योनिसो मनसिकारोति गाथाय अयं सङ्खेपत्थो – सिक्खति, सिक्खापदानि तस्स अत्थि, सिक्खनसीलोति वा सेखो. संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु. तस्स सेखस्स भिक्खुनो उत्तमत्थस्स अरहत्तस्स पत्तिया अधिगमाय यथा योनिसो मनसिकारो, एवं बहुकारो बहूपकारो अञ्ञो कोचि धम्मो नत्थि. कस्मा? यस्मा योनिसो उपायेन मनसिकारं पुरक्खत्वा पदहं चतुब्बिधसम्मप्पधानवसेन पदहन्तो, खयं दुक्खस्स पापुणे संकिलेसवट्टदुक्खस्स परिक्खयं परियोसानं निब्बानं पापुणे अधिगच्छेय्य, तस्मा योनिसो मनसिकारो बहुकारोति.

छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. दुतियसेखसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे बाहिरन्ति अज्झत्तसन्तानतो बहि भवं. कल्याणमित्तताति यस्स सीलादिगुणसम्पन्नो अघस्स घाता, हितस्स विधाता सब्बाकारेन उपकारको मित्तो होति, सो पुग्गलो कल्याणमित्तो, तस्स भावो कल्याणमित्तता. तत्रायं कल्याणमित्तो पकतिया सद्धासम्पन्नो होति सीलसम्पन्नो सुतसम्पन्नो चागसम्पन्नो वीरियसम्पन्नो सतिसम्पन्नो समाधिसम्पन्नो पञ्ञासम्पन्नो. तत्थ सद्धासम्पत्तिया सद्दहति तथागतस्स बोधिं, तेन सम्मासम्बोधिहेतुभूतं सत्तेसु हितसुखेसितं न परिच्चजति, सीलसम्पत्तिया सब्रह्मचारीनं पियो होति गरु च भावनीयो चोदको पापगरही वत्ता वचनक्खमो, सुतसम्पत्तिया खन्धायतनसच्चपटिच्चसमुप्पादादिकानं गम्भीरानं कथानं कत्ता होति, चागसम्पत्तिया अप्पिच्छो होति सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो, वीरियसम्पत्तिया अत्तनो परेसञ्च हितप्पटिपत्तियं आरद्धवीरियो होति, सतिसम्पत्तिया उपट्ठितस्सति होति परमेन सतिनेपक्केन समन्नागतो चिरकतम्पि चिरभासितम्पि सरिता अनुस्सरिता, समाधिसम्पत्तिया अविक्खित्तो होति समाहितो एकग्गचित्तो, पञ्ञासम्पत्तिया अविपरीतं पजानाति. सो सतिया कुसलाकुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसन्तो पञ्ञाय सत्तानं हितसुखं यथाभूतं जानित्वा समाधिना तत्थ अब्यग्गचित्तो हुत्वा वीरियेन सत्ते अहिततो निसेधेत्वा एकन्तहिते नियोजेति. तेनेवाह –

‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;

गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चाट्ठाने नियोजको’’ति. (नेत्ति. ११३);

कल्याणमित्तो, भिक्खवे, भिक्खु अकुसलं पजहति, कुसलं भावेतीति कल्याणमित्तो पुग्गलो कल्याणमित्तं निस्साय कम्मस्सकताञाणं उप्पादेति, उप्पन्नं सद्धं फातिं करोति, सद्धाजातो उपसङ्कमति उपसङ्कमित्वा धम्मं सुणाति. तं धम्मं सुत्वा तथागते सद्धं पटिलभति, तेन सद्धापटिलाभेन घरावासं पहाय पब्बज्जं अनुतिट्ठति, चतुपारिसुद्धिसीलं सम्पादेति, यथाबलं धुतधम्मे समादाय वत्तति, दसकथावत्थुलाभी होति, आरद्धवीरियो विहरति उपट्ठितस्सति सम्पजानो पुब्बरत्तापररत्तं बोधिपक्खियानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो, नचिरस्सेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरियमग्गाधिगमेन सब्बं अकुसलं समुच्छिन्दति, सब्बञ्च कुसलं भावनापारिपूरिं गमेन्तो वड्ढेति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘कल्याणमित्तस्सेतं, मेघिय, भिक्खुनो पाटिकङ्खं कल्याणसहायस्स कल्याणसम्पवङ्कस्स ‘यं सीलवा भविस्सति, पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरिस्सति आचारगोचरसम्पन्नो, अणुमत्तेसु वज्जेसु, भयदस्सावी समादाय सिक्खिस्सति, सिक्खापदेसु’.

‘‘कल्याणमित्तस्सेतं…पे… कल्याणसम्पवङ्कस्स ‘यं यायं कथा अभिसल्लेखिका चेतोविवरणसप्पाया एकन्तनिब्बिदाय…पे… निब्बानाय संवत्तति. सेय्यथिदं – अप्पिच्छकथा, सन्तुट्ठिकथा, पविवेककथा, असंसग्गकथा, वीरियारम्भकथा, सीलकथा, समाधिकथा…पे… विमुत्तिञाणदस्सनकथा. एवरूपाय कथाय निकामलाभी भविस्सति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी’.

‘‘कल्याणमित्तस्सेतं …पे… कल्याणसम्पवङ्कस्स ‘यं आरद्धवीरियो विहरिस्सति अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय थामवा दळ्हपरक्कमो अनिक्खित्तधुरो कुसलेसु धम्मेसु’.

‘‘कल्याणमित्तस्सेतं…पे… कल्याणसम्पवङ्कस्स ‘यं पञ्ञवा भविस्सति, उदयत्थगामिनिया पञ्ञाय समन्नागतो अरियाय निब्बेधिकाय सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया’’’ति (उदा. ३१).

एवं सकलवट्टदुक्खपरिमुच्चननिमित्तं कल्याणमित्तताति वेदितब्बं. तेनेवाह –

‘‘ममञ्हि, आनन्द, कल्याणमित्तं आगम्म जातिधम्मा सत्ता जातिया परिमुच्चन्ति, जराधम्मा सत्ता जराय परिमुच्चन्ती’’तिआदि (सं. नि. १.१२९).

तेन वुत्तं – ‘‘कल्याणमित्तो, भिक्खवे, भिक्खु अकुसलं पजहति, कुसलं भावेती’’ति.

गाथाय सप्पतिस्सोति पतिस्सवसङ्खातेन सह पतिस्सेनाति सप्पतिस्सो, कल्याणमित्तस्स ओवादं सिरसा सम्पटिच्छको सुब्बचोति अत्थो. अथ वा हितसुखे पतिट्ठापनेन पति इसेतीति पतिस्सो, ओवाददायको. गरुआदरयोगेन तेन पतिस्सेन सह वत्ततीति सप्पतिस्सो, गरूसु गरुचित्तीकारबहुलो. सगारवोति छब्बिधेनपि गारवेन युत्तो. करं मित्तानं वचनन्ति कल्याणमित्तानं ओवादं करोन्तो यथोवादं पटिपज्जन्तो. सम्पजानोति सत्तट्ठानियेन सम्पजञ्ञेन समन्नागतो. पतिस्सतोति कम्मट्ठानं फातिं, गमेतुं समत्थाय सतिया पतिस्सतो सतोकारी. अनुपुब्बेनाति सीलादिविसुद्धिपटिपाटिया, तत्थ च विपस्सनापटिपाटिया चेव मग्गपटिपाटिया च. सब्बसंयोजनक्खयन्ति कामरागसंयोजनादीनं सब्बेसं संयोजनानं खेपनतो सब्बसंयोजनक्खयसङ्खातस्स अरियमग्गस्स परियोसानभूतं अरहत्तं, तस्स आरम्मणभूतं निब्बानमेव वा. पापुणे अधिगच्छेय्याति अत्थो. इति इमेसु द्वीसु सुत्तेसु अरियमग्गाधिगमस्स सत्थारा पधानङ्गं नाम गहितन्ति वेदितब्बं.

सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. सङ्घभेदसुत्तवण्णना

१८. अट्ठमे एकधम्मोति कतरोयं सुत्तनिक्खेपो? अट्ठुप्पत्तिको. तत्रायं सङ्खेपकथा – देवदत्तो हि अजातसत्तुं दुग्गहणं गाहापेत्वा तस्स पितरं राजानं बिम्बिसारं तेन मारापेत्वापि अभिमारे पयोजेत्वापि सिलापविज्झनेन लोहितुप्पादकम्मं कत्वापि न तावता पाकटो जातो, नाळागिरिं विस्सज्जेत्वा पन पाकटो जातो. अथ महाजनो ‘‘एवरूपम्पि नाम पापं गहेत्वा राजा विचरती’’ति कोलाहलं अकासि, महाघोसो अहोसि. तं सुत्वा राजा अत्तना दीयमानानि पञ्च थालिपाकसतानि पच्छिन्दापेसि, उपट्ठानम्पिस्स नागमासि. नागरापि कुलं उपगतस्स कटच्छुभत्तम्पिस्स नादंसु. सो परिहीनलाभसक्कारो कोहञ्ञेन जीवितुकामो सत्थारं उपसङ्कमित्वा पञ्च वत्थूनि याचित्वा ‘‘अलं, देवदत्त, यो इच्छति, सो आरञ्ञिको होतू’’तिआदिना (पारा. ४०९; चूळव. ३४३) भगवता पटिक्खित्तो तेहि पञ्चहि वत्थूहि बालं लूखप्पसन्नं जनं सञ्ञापेन्तो पञ्चसते वज्जिपुत्तके सलाकं गाहापेत्वा सङ्घं भिन्दित्वाव ते आदाय गयासीसं अगमासि. अथ द्वे अग्गसावका सत्थु आणाय तत्थ गन्त्वा धम्मं देसेत्वा ते अरियफले पतिट्ठापेत्वा आनयिंसु. ये पनस्स सङ्घभेदाय परक्कमन्तस्स लद्धिं रोचेत्वा तथेव पग्गय्ह ठिता सङ्घे भिज्जन्ते भिन्ने च समनुञ्ञा अहेसुं, तेसं तं दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय अहोसि.

देवदत्तोपि न चिरस्सेव रोगाभिभूतो बाळ्हगिलानो मरणकाले ‘‘सत्थारं वन्दिस्सामी’’ति मञ्चकसिविकाय नीयमानो जेतवनपोक्खरणितीरे ठपितो पथविया विवरे दिन्ने पतित्वा अवीचिम्हि निब्बत्ति, योजनसतिको चस्स अत्तभावो अहोसि कप्पट्ठियो तालक्खन्धपरिमाणेहि अयसूलेहि विनिविद्धो. देवदत्तपक्खिकानि च पञ्चमत्तानि कुलसतानि तस्स लद्धियं ठितानि सह बन्धवेहि निरये निब्बत्तानि. एकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, देवदत्तेन सङ्घं भिन्दन्तेन भारियं कम्मं कत’’न्ति. अथ सत्था धम्मसभं उपगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते सङ्घभेदे आदीनवं दस्सेन्तो इमं सुत्तं अभासि. केचि पन भणन्ति ‘‘देवदत्तस्स तप्पक्खिकानञ्च तथा निरये निब्बत्तभावं दिस्वा सङ्घभेदे आदीनवं दस्सेन्तो भगवा अत्तनो अज्झासयेनेव इमं सुत्तं देसेसी’’ति.

तत्थ एकधम्मोति एको अकुसलो महासावज्जधम्मो. लोकेति सत्तलोके. उप्पज्जमानो उप्पज्जतीति एत्थ भेदसंवत्तनिकेसु भण्डनादीसु सङ्घे उप्पन्नेसुपि ‘‘धम्मो अधम्मो’’तिआदीसु अट्ठारसभेदकरवत्थूसु यस्स कस्सचि दीपनवसेन वोहरन्तेसुपि तत्थ रुचिजननत्थं अनुस्सावेन्तेसुपि अनुस्सावेत्वा सलाकाय गाहितायपि सङ्घभेदो उप्पज्जमानो नाम होति, सलाकाय पन गाहिताय चत्तारो वा अतिरेका वा यदा आवेणिकं उद्देसं वा सङ्घकम्मं वा करोन्ति, तदा सङ्घभेदो उप्पज्जति नाम. कते पन तस्मिं सङ्घभेदो उप्पन्नो नाम? कम्मं, उद्देसो, वोहारो, अनुस्सावना, सलाकग्गाहोति इमेसु हि पञ्चसु सङ्घस्स भेदकारणेसु कम्मं वा उद्देसो वा पमाणं, वोहारानुस्सावनसलाकग्गाहा पन पुब्बभागाति.

बहुजनाहितायातिआदीसु ०.महाजनस्स झानमग्गादिसम्पत्तिनिवारणेन अहिताय, सग्गसम्पत्तिनिवारणेन असुखाय, अपायूपपत्तिहेतुभावेन अनत्थाय. अकुसलधम्मवसेन वा अहिताय, हितमत्तस्सपि अभावा सुगतियम्पि निब्बत्तनककायिकचेतसिकदुक्खाय उप्पज्जतीति सम्बन्धो. देवमनुस्सानन्ति इदं ‘‘बहुनो जनस्सा’’ति वुत्तेसु उक्कट्ठपुग्गलनिद्देसो. अपरो नयो – बहुजनाहितायाति बहुजनस्स महतो सत्तकायस्स अहितत्थाय, दिट्ठधम्मिकसम्परायिकअनत्थायाति अत्थो. असुखायाति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकअसुखत्थाय, दुविधदुक्खत्थायाति अत्थो. अनत्थायाति परमत्थपटिक्खेपाय. निब्बानञ्हि परमत्थो, ततो उत्तरिं अत्थो नत्थि. अहितायाति मग्गपटिक्खेपाय. निब्बानसम्पापकमग्गतो हि उत्तरिं हितं नाम नत्थि. दुक्खायाति अरियसुखविराधनेन वट्टदुक्खताय. ये हि अरियसुखतो विरद्धा तं अधिगन्तुं अभब्बा, ते वट्टदुक्खे परिब्भमन्ति, अरियसुखतो च उत्तरिं सुखं नाम नत्थि. वुत्तञ्हेतं ‘‘अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव आयतिञ्च सुखविपाको’’ति (दी. नि. ३.३५५; अ. नि. ५.२७).

इदानि ‘‘सङ्घभेदो’’ति सरूपतो दस्सेत्वा तस्स अहितादीनं एकन्तहेतुभावं पकासेतुं ‘‘सङ्घे खो पन, भिक्खवे, भिन्ने’’तिआदिमाह. तत्थ भिन्नेति निमित्तत्थे भुम्मं यथा ‘‘अधनानं धने अननुप्पदीयमाने’’ति (दी. नि. ३.९१), भेदहेतूति अत्थो. अञ्ञमञ्ञं भण्डनानीति चतुन्नं परिसानं तप्पक्खिकानञ्च ‘‘एसो धम्मो, नेसो धम्मो’’ति अञ्ञमञ्ञं विवदनानि. भण्डनञ्हि कलहस्स पुब्बभागो. परिभासाति ‘‘इदञ्चिदञ्च वो अनत्थं करिस्सामा’’ति भयुप्पादनवसेन तज्जना. परिक्खेपाति जातिआदिवसेन परितो खेपा, दसहि अक्कोसवत्थूहि खुंसनवम्भना. परिच्चजनाति उक्खेपनियकम्मकरणादिवसेन निस्सारणा. तत्थाति तस्मिं सङ्घभेदे, तन्निमित्ते वा भण्डनादिके. अप्पसन्नाति रतनत्तयगुणानं अनभिञ्ञा. न पसीदन्तीति ‘‘धम्मचारिनो समचारिनो’’तिआदिना य्वायं भिक्खूसु पसादनाकारो, तथा न पसीदन्ति, तेसं वा सोतब्बं सद्धातब्बं न मञ्ञन्ति. तथा च धम्मे सत्थरि च अप्पसन्नाव होन्ति. एकच्चानं अञ्ञथत्तन्ति पुथुज्जनानं अविरुळ्हसद्धानं पसादञ्ञथत्तं.

गाथायं आपायिकोतिआदीसु अपाये निब्बत्तनारहताय आपायिको. तत्थपि अवीचिसङ्खाते महानिरये उप्पज्जतीति नेरयिको. एकं अन्तरकप्पं परिपुण्णमेव कत्वा तत्थ तिट्ठतीति कप्पट्ठो. सङ्घभेदसङ्खाते वग्गे रतोति वग्गरतो. अधम्मियताय अधम्मो. भेदकरवत्थूहि सङ्घभेदसङ्खाते एव च अधम्मे ठितोति अधम्मट्ठो. योगक्खेमा पधंसतीति योगक्खेमतो हिततो पधंसति परिहायति, चतूहि वा योगेहि अनुपद्दुतत्ता योगक्खेमं नाम अरहत्तं निब्बानञ्च, ततो पनस्स धंसने वत्तब्बमेव नत्थि. दिट्ठिसीलसामञ्ञतो संहतट्ठेन सङ्घं, ततो एव एककम्मादिविधानयोगेन समग्गं सहितं. भेत्वानाति पुब्बे वुत्तलक्खणेन सङ्घभेदेन भिन्दित्वा. कप्पन्ति आयुकप्पं. सो पनेत्थ अन्तरकप्पोव. निरयम्हीति अवीचिमहानिरयम्हि.

अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९. सङ्घसामग्गीसुत्तवण्णना

१९. नवमे एकधम्मोति एको कुसलधम्मो अनवज्जधम्मो. ‘‘अयं धम्मो, नायं धम्मो’’तिआदिना सचे सङ्घे विवादो उप्पज्जेय्य, तत्थ धम्मकामेन विञ्ञुना इति पटिसञ्चिक्खितब्बं ‘‘ठानं खो, पनेतं विज्जति, यदिदं विवादो वड्ढमानो सङ्घराजिया वा सङ्घभेदाय वा संवत्तेय्या’’ति. सचे तं अधिकरणं अत्तना पग्गहेत्वा ठितो, अग्गिं अक्कन्तेन विय सहसा ततो ओरमितब्बं. अथ परेहि तं पग्गहितं सयञ्चेतं सक्कोति वूपसमेतुं, उस्साहजातो हुत्वा दूरम्पि गन्त्वा तथा पटिपज्जितब्बं, यथा तं वूपसम्मति. सचे पन सयं न सक्कोति, सो च विवादो उपरूपरि वड्ढतेव, न वूपसम्मति. ये तत्थ पतिरूपा सिक्खाकामा सब्रह्मचारिनो, ते उस्साहेत्वा येन धम्मेन येन विनयेन येन सत्थुसासनेन तं अधिकरणं यथा वूपसम्मति, तथा वूपसमेतब्बं. एवं वूपसमेन्तस्स यो सङ्घसामग्गिकरो कुसलो धम्मो, अयमेत्थ एकधम्मोति अधिप्पेतो. सो हि उभतोपक्खियानं द्वेळ्हकजातानं भिक्खूनं, तेसं अनुवत्तनवसेन ठितानं भिक्खुनीनं उपासकानं उपासिकानं तेसं आरक्खदेवतानं यावदेव ब्रह्मानम्पि उप्पज्जनारहं अहितं दुक्खावहं संकिलेसधम्मं अपनेत्वा महतो पुञ्ञरासिस्स कुसलाभिसन्दस्स हेतुभावतो सदेवकस्स लोकस्स हितसुखावहो होति. तेन वुत्तं ‘‘एकधम्मो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजनहिताया’’तिआदि. तस्सत्थो अनन्तरसुत्ते वुत्तविपरियायेन वेदितब्बो. सङ्घसामग्गीति सङ्घस्स समग्गभावो भेदाभावो एककम्मता एकुद्देसता च.

गाथायं सुखा सङ्घस्स सामग्गीति सुखस्स पच्चयभावतो सामग्गी सुखाति वुत्ता. यथा ‘‘सुखो बुद्धानमुप्पादो’’ति (ध. प. १९४). समग्गानञ्चनुग्गहोति समग्गानं सामग्गिअनुमोदनेन अनुग्गण्हनं सामग्गिअनुरूपं, यथा ते सामग्गिं न विजहन्ति, तथा गहणं ठपनं अनुबलप्पदानन्ति अत्थो. सङ्घं समग्गं कत्वानाति भिन्नं सङ्घं राजिपत्तं वा समग्गं सहितं कत्वा. कप्पन्ति आयुकप्पमेव. सग्गम्हि मोदतीति कामावचरदेवलोके अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अभिभवित्वा दिब्बसुखं अनुभवन्तो इच्छितनिप्फत्तियाव मोदति पमोदति ललति कीळतीति.

नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

१०. पदुट्ठचित्तसुत्तवण्णना

२०. दसमस्स का उप्पत्ति? अट्ठुप्पत्तियेव. एकदिवसं किर भिक्खू धम्मसभायं सन्निसिन्ना कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, इधेकच्चो बहुं पुञ्ञकम्मं करोति, एकच्चो बहुं पापकम्मं, एकच्चो उभयवोमिस्सकं करोति. तत्थ वोमिस्सकारिनो कीदिसो अभिसम्परायो’’ति? अथ सत्था धम्मसभं उपगन्वा पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो तं कथं सुत्वा ‘‘भिक्खवे, मरणासन्नकाले संकिलिट्ठचित्तस्स दुग्गति पाटिकङ्खा’’ति दस्सेन्तो इमाय अट्ठुप्पत्तिया इदं सुत्तं देसेसि.

तत्थ इधाति देसापदेसे निपातो. स्वायं कत्थचि पदेसं उपादाय वुच्चति ‘‘इधेव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो’’तिआदीसु (दी. नि. २.३६९). कत्थचि सासनं उपादाय ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो इध दुतियो समणो’’तिआदीसु (म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१). कत्थचि पदपूरणमत्ते ‘‘इधाहं, भिक्खवे, भुत्तावी अस्सं पवारितो’’तिआदीसु (म. नि. १.३०). कत्थचि लोकं उपादाय वुच्चति ‘‘इध तथागतो लोके उप्पज्जती’’तिआदीसु (अ. नि. ३.६१). इधापि लोके एव दट्ठब्बो. एकच्चन्ति एकं, अञ्ञतरन्ति अत्थो. पुग्गलन्ति सत्तं. सो हि यथापच्चयं कुसलाकुसलानं तब्बिपाकानञ्च पूरणतो मरणवसेन गलनतो च पुग्गलोति वुच्चति. पदुट्ठचित्तन्ति पदोसेन आघातेन दुट्ठचित्तं. अथ वा पदुट्ठचित्तन्ति दोसेन रागादिना पदूसितचित्तं. एत्थ च एकच्चन्ति इदं पदुट्ठचित्तस्स पुग्गलस्स विसेसनं. यस्स हि पटिसन्धिदायककम्मं ओकासमकासि, सो तथा वुत्तो. यस्स च अकुसलप्पवत्तितो चित्तं निवत्तेत्वा कुसलवसेन ओतारेतुं न सक्का, एवं आसन्नमरणो. एवन्ति इदानि वत्तब्बाकारं दस्सेति. चेतसाति अत्तनो चित्तेन चेतोपरियञाणेन. चेतोति तस्स पुग्गलस्स चित्तं. परिच्चाति परिच्छिन्दित्वा पजानामि. ननु च यथाकम्मुपगञाणस्सायं विसयोति? सच्चमेतं, तदा पवत्तमानअकुसलचित्तवसेन पनेतं वुत्तं.

इमम्हि चायं समयेति इमस्मिं काले, इमायं वा पच्चयसामग्गियं, अयं पुग्गलो जवनवीथिया अपरभागे कालं करेय्य चेति अत्थो. न हि जवनक्खणे कालंकिरिया अत्थि. यथाभतं निक्खित्तो एवं निरयेति यथा आभतं किञ्चि आहरित्वा ठपितं, एवं अत्तनो कम्मुना निक्खित्तो निरये ठपितो एवाति अत्थो. कायस्स भेदाति उपादिन्नक्खन्धपरिच्चागा. परं मरणाति तदनन्तरं अभिनिब्बत्तक्खन्धग्गहणे. अथ वा कायस्स भेदाति जीवितिन्द्रियस्स उपच्छेदा. परं मरणाति चुतितो उद्धं.

अपायन्तिआदि सब्बं निरयस्सेव वेवचनं. निरयो हि अयसङ्खाता सुखा अपेतोति अपायो; सग्गमोक्खहेतुभूता वा पुञ्ञसम्मता अया अपेतोतिपि अपायो. दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गति; दोसबहुलत्ता वा दुट्ठेन कम्मुना निब्बत्ता गतीतिपि दुग्गति. विवसा निपतन्ति एत्थ दुक्कटकम्मकारिनो, विनस्सन्ता वा एत्थ निपतन्ति सम्भिज्जमानङ्गपच्चङ्गाति विनिपातो. नत्थि एत्थ अस्सादसञ्ञितो अयोति निरस्सादट्ठेन निरयो. अथ वा अपायग्गहणेन तिरच्छानयोनि वुच्चति. तिरच्छानयोनि हि अपायो सुगतितो अपेतत्ता, न दुग्गति महेसक्खानं नागराजादीनं सम्भवतो. दुग्गतिग्गहणेन पेत्तिविसयो. सो हि अपायो चेव दुग्गति च सुगतितो अपेतत्ता दुक्खस्स च गतिभूतत्ता, न विनिपातो असुरसदिसं अविनिपातत्ता. विनिपातग्गहणेन असुरकायो. सो हि यथावुत्तेन अत्थेन अपायो चेव दुग्गति च, सब्बसम्पत्तिसमुस्सयेहि विनिपतितत्ता विनिपातोति च वुच्चति. निरयग्गहणेन अवीचिआदिअनेकप्पकारो निरयोव वुच्चति. इध पन सब्बपदेहिपि निरयोव वुत्तो. उपपज्जन्तीति पटिसन्धिं गण्हन्ति.

गाथासु पठमगाथा सङ्गीतिकाले धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि ठपिता. ञत्वानाति पुब्बकालकिरिया. ञाणपुब्बकञ्हि ब्याकरणं. हेतुअत्थो वा त्वा-सद्दो यथा ‘‘सीहं दिस्वा भयं होती’’ति, जाननहेतूति अत्थो. बुद्धो, भिक्खूनं सन्तिकेति बुद्धो भगवा अत्तनो सन्तिके भिक्खूनं एतं परतो द्वीहि गाथाहि वुच्चमानं अत्थं ब्याकासि. सेसं वुत्तनयमेव.

दसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.