१. एककनिपातो

१. पठमवग्गो

१. लोभसुत्तवण्णना

१. इदानि एकधम्मं, भिक्खवे, पजहथातिआदिना नयेन भगवता निक्खित्तस्स सुत्तस्स वण्णनाय ओकासो अनुप्पत्तो. सा पनेसा अत्थवण्णना यस्मा सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होति, तस्मा सुत्तनिक्खेपं ताव विचारेस्साम. चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा – अत्तज्झासयो, परज्झासयो, पुच्छावसिको, अट्ठुप्पत्तिकोति. यथा हि अनेकसतअनेकसहस्सभेदानिपि सुत्तन्तानि संकिलेसभागियादिपट्ठाननयेन सोळसविधतं नातिवत्तन्ति, एवं अत्तज्झासयादिसुत्तनिक्खेपवसेन चतुब्बिधतं नातिवत्तन्तीति. तत्थ यथा अत्तज्झासयस्स अट्ठुप्पत्तिया च परज्झासयपुच्छावसिकेहि सद्धिं संसग्गभेदो सम्भवति अत्तज्झासयो च परज्झासयो च, अत्तज्झासयो च पुच्छावसिको च, अट्ठुप्पत्तिको च परज्झासयो च, अट्ठुप्पत्तिको च पुच्छावसिको चाति अज्झासयपुच्छानुसन्धिसम्भवतो; एवं यदिपि अट्ठुप्पत्तिया अत्तज्झासयेनपि संसग्गभेदो सम्भवति, अत्तज्झासयादीहि पन पुरतो ठितेहि अट्ठुप्पत्तिया संसग्गो नत्थीति निरवसेसो पट्ठाननयो न सम्भवति. तदन्तोगधत्ता वा सम्भवन्तानं सेसनिक्खेपानं मूलनिक्खेपवसेन चत्तारो सुत्तनिक्खेपा वुत्ताति वेदितब्बं.

तत्रायं वचनत्थो – निक्खिपीयतीति निक्खेपो, सुत्तं एव निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो. अथ वा निक्खिपनं निक्खेपो, सुत्तस्स निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो, सुत्तदेसनाति अत्थो. अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, सो अस्स अत्थि कारणभूतोति अत्तज्झासयो, अत्तनो अज्झासयो एतस्साति वा अत्तज्झासयो. परज्झासयेपि एसेव नयो. पुच्छाय वसोति पुच्छावसो. सो एतस्स अत्थीति पुच्छावसिको. सुत्तदेसनाय वत्थुभूतस्स अत्थस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, अत्थुप्पत्ति एव अट्ठुप्पत्ति थ-कारस्स ठ-कारं कत्वा, सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको. अथ वा निक्खिपीयति सुत्तं एतेनाति निक्खेपो, अत्तज्झासयादि एव. एतस्मिं पन अत्थविकप्पे अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो. परेसं अज्झासयो परज्झासयो. पुच्छीयतीति पुच्छा, पुच्छितब्बो अत्थो, पुच्छावसेन पवत्तं धम्मप्पटिग्गाहकानं वचनं पुच्छावसं, तदेव निक्खेपसद्दापेक्खाय पुच्छावसिकोति पुल्लिङ्गवसेन वुत्तं. तथा अट्ठुप्पत्ति एव अट्ठुप्पत्तिकोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

अपिच परेसं इन्द्रियपरिपाकादिकारणनिरपेक्खत्ता अत्तज्झासयस्स विसुं सुत्तनिक्खेपभावो युत्तो, केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव धम्मतन्तिठपनत्थं पवत्तितदेसनत्ता. परज्झासयपुच्छावसिकानं पन परेसं अज्झासयपुच्छानं देसनापवत्तिहेतुभूतानं उप्पत्तियं पवत्तितानं कथं अट्ठुप्पत्तियं अनवरोधो, पुच्छावसिकट्ठुप्पत्तिकानं वा परज्झासयानुरोधेन पवत्तितानं कथं परज्झासये अनवरोधोति? न चोदेतब्बमेतं. परेसञ्हि अभिनीहारपरिपुच्छादिविनिमुत्तस्सेव सुत्तदेसनाकारणुप्पादस्स अट्ठुप्पत्तिभावेन गहितत्ता परज्झासयपुच्छावसिकानं विसुं गहणं. तथा हि ब्रह्मजालधम्मदायादसुत्तादीनं (दी. न. १.१ आदयो) वण्णावण्णआमिसुप्पादादिदेसनानिमित्तं अट्ठुप्पत्ति वुच्चति. परेसं पुच्छं विना अज्झासयमेव निमित्तं कत्वा देसितो परज्झासयो, पुच्छावसेन देसितो पुच्छावसिकोति पाकटोयमत्थोति.

यानि भगवा परेहि अनज्झिट्ठो केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव कथेति, सेय्यथिदं – आकङ्खेय्यसुत्तं, तुवट्टकसुत्तन्तिएवमादीनि (सु. नि. ९२१ आदयो; म. नि. १.६४ आदयो), तेसं अत्तज्झासयो निक्खेपो.

यानि पन ‘‘परिपक्का खो राहुलस्स विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा, यंनूनाहं राहुलं उत्तरिं आसवानं खये विनेय्य’’न्ति एवं परेसं अज्झासयं खन्तिं अभिनीहारं बुज्झनभावञ्च ओलोकेत्वा परज्झासयवसेन कथितानि, सेय्यथिदं – राहुलोवादसुत्तं, धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तन्तिएवमादीनि (म. नि. २.१०७ आदयो; ३.४१६ आदयो; सं. नि. ३.५९; महाव. १९-२०), तेसं परज्झासयो निक्खेपो.

भगवन्तं पन उपसङ्कमित्वा देवा मनुस्सा चतस्सो परिसा चत्तारो वण्णा च तथा तथा पञ्हं पुच्छन्ति ‘‘बोज्झङ्गा बोज्झङ्गाति, भन्ते, वुच्चन्ति, नीवरणा नीवरणाति वुच्चन्ती’’तिआदिना, एवं पुट्ठेन भगवता यानि कथितानि बोज्झङ्गसंयुत्तादीनि (सं. नि. ५.१८६) तेसं पुच्छावसिको निक्खेपो.

यानि पन तानि उप्पन्नं कारणं पटिच्च कथितानि, सेय्यथिदं – धम्मदायादं, पुत्तमंसूपमं, दारुक्खन्धूपमन्तिएवमादीनि (म. नि. १.२९; सं. नि. २.६३), तेसं अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो.

एवमिमेसु चतूसु सुत्तनिक्खेपेसु इमस्स सुत्तस्स परज्झासयो निक्खेपो. परज्झासयवसेन हेतं निक्खित्तं. केसं अज्झासयेन? लोभे आदीनवदस्सीनं पुग्गलानं. केचि पन ‘‘अत्तज्झासयो’’ति वदन्ति.

तत्थ एकधम्मं, भिक्खवेतिआदीसु एकसद्दो अत्थेव अञ्ञत्थे ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु (म. नि. ३.२७). अत्थि सेट्ठे ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२२८; पारा. ११). अत्थि असहाये ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु (दी. नि. १.४०५). अत्थि सङ्खायं ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु (अ. नि. ८.२९). इधापि सङ्खायमेव दट्ठब्बो.

धम्म-सद्दो परियत्तिसच्चसमाधिपञ्ञापकतिपुञ्ञापत्तिसुञ्ञताञेय्यसभावादीसु दिस्सति. तथा हिस्स ‘‘इध भिक्खु धम्मं परियापुणाती’’तिआदीसु (अ. नि. ५.७३) परियत्ति अत्थो. ‘‘दिट्ठधम्मो’’तिआदीसु (दी. नि. १.२९९) सच्चानि. ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.१३; ३.१४२) समाधि. ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो, सवे पेच्च न सोचती’’तिआदीसु (जा. १.१.५७) पञ्ञा. ‘‘जातिधम्मानं, भिक्खवे, सत्तानं एवं इच्छा उप्पज्जती’’तिआदीसु (दी. नि. २.३९८) पकति. ‘‘धम्मो हवे रक्खति धम्मचारि’’न्तिआदीसु (जा. १.१०.१०२) पुञ्ञं. ‘‘तिण्णं धम्मानं अञ्ञतरेन वदेय्य पाराजिकेन वा सङ्घादिसेसेन वा पाचित्तियेन वा’’तिआदीसु (पारा. ४४४) आपत्ति. ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ती’’तिआदीसु (ध. स. १२१) सुञ्ञता. ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’तिआदीसु (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) ञेय्यो. ‘‘कुसला धम्मा अकुसला धम्मा’’तिआदीसु (ध. स. तिकमातिका १) सभावो अत्थो. इधापि सभावो. तस्मा एकधम्मन्ति एकं संकिलेससभावन्ति अधिप्पायो. एको च सो धम्मो चाति एकधम्मो, तं एकधम्मं.

भिक्खवेति भिक्खू आलपति. किमत्थं पन भगवा धम्मं देसेन्तो भिक्खू आलपति, न धम्ममेव देसेतीति? सतिजननत्थं. भिक्खू हि अञ्ञं चिन्तेन्तापि धम्मं पच्चवेक्खन्तापि कम्मट्ठानं मनसि करोन्तापि निसिन्ना होन्ति. ते पठमं अनालपित्वा धम्मे देसियमाने ‘‘अयं देसना किंनिदाना, किंपच्चया’’ति सल्लक्खेतुं न सक्कोन्ति. आलपिते पन सतिं उपट्ठपेत्वा सल्लक्खेतुं सक्कोन्ति, तस्मा सतिजननत्थं ‘‘भिक्खवे’’ति आलपति. तेन च तेसं भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धेन वचनेन हीनाधिकजनसेवितं वुत्तिं पकासेन्तो उद्धतदीनभावनिग्गहं करोति. ‘‘भिक्खवे’’ति इमिना करुणाविप्फारसोम्महदयनयननिपातपुब्बङ्गमेन वचनेन ते अत्तनो मुखाभिमुखे करोन्तो तेन च कथेतुकम्यतादीपकेन वचनेन नेसं सोतुकम्यतं जनेति. तेनेव च सम्बोधनत्थेन साधुकं सवनमनसिकारेपि नियोजेति. साधुकं सवनमनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ति.

अञ्ञेसुपि देवमनुस्सेसु परिसपरियापन्नेसु विज्जमानेसु कस्मा भिक्खू एव आमन्तेसीति? जेट्ठसेट्ठासन्नसदासन्निहितभावतो. सब्बपरिससाधारणा हि भगवतो धम्मदेसना, परिसाय च जेट्ठा भिक्खू पठमुप्पन्नत्ता, सेट्ठा अनगारियभावं आदिं कत्वा सत्थु चरियानुविधायकत्ता सकलसासनपटिग्गाहकत्ता च, आसन्ना तत्थ निसिन्नेसु समीपवुत्तिया, सदासन्निहिता सत्थुसन्तिकावचरत्ता. अपिच ते धम्मदेसनाय भाजनं यथानुसिट्ठं पटिपत्तिसब्भावतो, विसेसतो च एकच्चे भिक्खू सन्धाय अयं देसनाति ते एव आलपि.

पजहथाति एत्थ पहानं नाम तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिप्पस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चविधं. तत्थ यं दीपालोकेनेव तमस्स पटिपक्खभावतो अलोभादीहि लोभादिकस्स, नामरूपपरिच्छेदादिविपस्सनाञाणेहि तस्स तस्स अनत्थस्स पहानं. सेय्यथिदं – परिच्चागेन लोभादिमलस्स, सीलेन पाणातिपातादिदुस्सील्यस्स, सद्धादीहि अस्सद्धियादिकस्स, नामरूपववत्थानेन सक्कायदिट्ठिया, पच्चयपरिग्गहेन अहेतुविसमहेतुदिट्ठीनं, तस्सेव अपरभागेन कङ्खावितरणेन कथंकथीभावस्स, कलापसम्मसनेन ‘‘अहं ममा’’ति गाहस्स, मग्गामग्गववत्थानेन अमग्गे मग्गसञ्ञाय, उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया, वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया, भयदस्सनेन सभयेसु अभयसञ्ञाय, आदीनवदस्सनेन अस्सादसञ्ञाय, निब्बिदानुपस्सनेन अभिरतिसञ्ञाय, मुच्चितुकम्यताञाणेन अमुच्चितुकम्यताय उपेक्खाञाणेन अनुपेक्खाय, अनुलोमेन धम्मट्ठितिया, निब्बानेन पटिलोमभावस्स, गोत्रभुना सङ्खारनिमित्तग्गाहस्स पहानं, एतं तदङ्गप्पहानं नाम.

यं पन उपचारप्पनाभेदेन समाधिना पवत्तिभावनिवारणतो घटप्पहारेनेव उदकपिट्ठे सेवालस्स तेसं तेसं नीवरणादिधम्मानं पहानं, एतं विक्खम्भनप्पहानं नाम. यं चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो सन्ताने ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना (ध. स. २७७; विभ. ६२८) नयेन वुत्तस्स समुदयपक्खियस्स किलेसगणस्स अच्चन्तं अप्पवत्तिभावेन समुच्छिन्दनं, इदं समुच्छेदप्पहानं नाम. यं पन फलक्खणे पटिप्पस्सद्धत्तं किलेसानं, एतं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं नाम. यं पन सब्बसङ्खतनिस्सटत्ता पहीनसब्बसङ्खतं निब्बानं, एतं निस्सरणप्पहानं नाम. एवं पञ्चविधे पहाने अनागामिकभावकरस्स पहानस्स अधिप्पेतत्ता इध समुच्छेदप्पहानन्ति वेदितब्बं. तस्मा पजहथाति परिच्चजथ, समुच्छिन्दथाति अत्थो.

अहन्ति भगवा अत्तानं निद्दिसति. वोति अयं वोसद्दो पच्चत्तउपयोगकरणसामिवचनपदपूरणसम्पदानेसु दिस्सति. तथा हि ‘‘कच्चि, पन वो अनुरुद्धा, समग्गा सम्मोदमाना’’तिआदीसु (म. नि. १.३२६) पच्चत्ते आगतो. ‘‘गच्छथ, भिक्खवे, पणामेमि वो’’तिआदीसु (म. नि. २.१५७) उपयोगे. ‘‘न वो मम सन्तिके वत्थब्ब’’न्तिआदीसु (म. नि. २.१५७) करणे. ‘‘सब्बेसं वो, सारिपुत्त, सुभासित’’न्तिआदीसु (म. नि. १.३४५) सामिवचने. ‘‘ये हि वो अरिया परिसुद्धकायकम्मन्ता’’तिआदीसु (म. नि. १.३५) पदपूरणे. ‘‘वनपत्थपरियायं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदीसु (म. नि. १.१९०) सम्पदाने. इधापि सम्पदाने एव दट्ठब्बो.

पाटिभोगोति पटिभू. सो हि धारणकं पटिच्च धनिकस्स, धनिकं पटिच्च धारणकस्स पटिनिधिभूतो धनिकसन्तकस्स ततो हरणादिसङ्खातेन भुञ्जनेन भोगोति पटिभोगो, पटिभोगो एव पाटिभोगो. अनागामितायाति अनागामिभावत्थाय. पटिसन्धिग्गहणवसेन हि कामभवस्स अनागमनतो अनागामी. यो यस्स धम्मस्स अधिगमेन अनागामीति वुच्चति, सफलो सो ततियमग्गो अनागामिता नाम. इति भगवा वेनेय्यदमनकुसलो वेनेय्यज्झासयानुकूलं ततियमग्गाधिगमं लहुना उपायेन एकधम्मपूरणतामत्तेन थिरं कत्वा दस्सेसि यथा तं सम्मासम्बुद्धो. भिन्नभूमिकापि हि पटिघसंयोजनादयो ततियमग्गवज्झा किलेसा कामरागप्पहानं नातिवत्तन्तीति.

कस्मा पनेत्थ भगवा अत्तानं पाटिभोगभावे ठपेसि? तेसं भिक्खूनं अनागामिमग्गाधिगमाय उस्साहजननत्थं. पस्सति हि भगवा ‘‘मया ‘एकधम्मं, भिक्खवे, पजहथ, अहं वो पाटिभोगो अनागामिताया’ति वुत्ते इमे भिक्खू अद्धा तं एकधम्मं पहाय सक्का ततियभूमिं समधिगन्तुं, यतो धम्मस्सामि पठममाह ‘अहं पाटिभोगो’ति उस्साहजाता तदत्थाय पटिपज्जितब्बं मञ्ञिस्सन्ती’’ति. तस्मा उस्साहजननत्थं अनागामिताय तेसं भिक्खूनं अत्तानं पाटिभोगभावे ठपेसि.

कतमं एकधम्मन्ति एत्थ कतमन्ति पुच्छावचनं. पुच्छा च नामेसा पञ्चविधा – अदिट्ठजोतनापुच्छा, दिट्ठसंसन्दनापुच्छा, विमतिच्छेदनापुच्छा, अनुमतिपुच्छा, कथेतुकम्यतापुच्छाति. तत्थ पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं, तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूतत्थाय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा. पकतिया लक्खणं ञातं होति दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं. सो अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा. पकतिया संसयपक्खन्दो होति विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो – ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति, सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं विमतिच्छेदनापुच्छा. भगवा हि अनुमतिग्गहणत्थं पञ्हं पुच्छति – ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’तिआदिना (सं. नि. ३.५९; महाव. २१), अयं अनुमतिपुच्छा. भगवा भिक्खूनं कथेतुकम्यताय पञ्हं पुच्छति – ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारा भूतानं वा सत्तानं ठितिया सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाय. कतमे चत्तारो’’ति (सं. नि. २.११) अयं कथेतुकम्यतापुच्छा.

तत्थ पुरिमा तिस्सो पुच्छा बुद्धानं नत्थि. कस्मा? तीसु हि अद्धासु किञ्चि सङ्खतं अद्धाविमुत्तं वा असङ्खतं सम्मासम्बुद्धानं अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं नाम नत्थि. तेन नेसं अदिट्ठजोतनापुच्छा नत्थि. यं पन तेहि अत्तनो ञाणेन पटिविद्धं, तस्स अञ्ञेन समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा सद्धिं संसन्दनकिच्चं नत्थि, तेन नेसं दिट्ठसंसन्दनापुच्छापि नत्थि. यस्मा पन बुद्धा भगवन्तो अकथंकथी तिण्णविचिकिच्छा सब्बधम्मेसु विगतसंसया, तेन नेसं विमतिच्छेदनापुच्छापि नत्थि. इतरा पन द्वे पुच्छा अत्थि, तासु अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति वेदितब्बा.

इदानि ताय पुच्छाय पुट्ठमत्थं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘लोभं, भिक्खवे, एकधम्म’’न्तिआदिमाह. तत्थ लुब्भन्ति तेन, सयं वा लुब्भति, लुब्भनमत्तमेव वा तन्ति लोभो. स्वायं आरम्मणग्गहणलक्खणो मक्कटालेपो विय, अभिसङ्गरसो तत्तकपाले पक्खित्तमंसपेसि विय, अपरिच्चागपच्चुपट्ठानो तेलञ्जनरागो विय, संयोजनियेसु धम्मेसु अस्साददस्सनपदट्ठानो, तण्हानदिभावेन वड्ढमानो यत्थ समुप्पन्नो, सीघसोता नदी विय महासमुद्दं अपायमेव तं सत्तं गहेत्वा गच्छतीति दट्ठब्बो. किञ्चापि अयं लोभसद्दो सब्बलोभसामञ्ञवचनो, इध पन कामरागवचनोति वेदितब्बो. सो हि अनागामिमग्गवज्झो.

पुन भिक्खवेति आलपनं धम्मस्स पटिग्गाहकभावेन अभिमुखीभूतानं तत्थ आदरजननत्थं. पजहथाति इमिना पहानाभिसमयो विहितो, सो च परिञ्ञासच्छिकिरियाभावनाभिसमयेहि सद्धिं एव पवत्तति, न विसुन्ति चतुसच्चाधिट्ठानानि चत्तारिपि सम्मादिट्ठिया किच्चानि विहितानेव होन्ति. यथा च ‘‘लोभं पजहथा’’ति वुत्ते पहानेकट्ठभावतो दोसादीनम्पि पहानं अत्थतो वुत्तमेव होति, एवं समुदयसच्चविसये सम्मादिट्ठिकिच्चे पहानाभिसमये वुत्ते तस्सा सहकारीकारणभूतानं सम्मासङ्कप्पादीनं सेसमग्गङ्गानम्पि समुदयसच्चविसयकिच्चं अत्थतो वुत्तमेव होतीति परिपुण्णो अरियमग्गब्यापारो इध कथितोति दट्ठब्बो. इमिना नयेन सतिपट्ठानादीनम्पि बोधिपक्खियधम्मानं ब्यापारस्स इध वुत्तभावो यथारहं वित्थारेतब्बो.

अपिचेत्थ लोभं पजहथाति एतेन पहानपरिञ्ञा वुत्ता. सा च तीरणपरिञ्ञाधिट्ठाना, तीरणपरिञ्ञा च ञातपरिञ्ञाधिट्ठानाति अविनाभावेन तिस्सोपि परिञ्ञा बोधिता होन्ति. एवमेत्थ सह फलेन चतुसच्चकम्मट्ठानं परिपुण्णं कत्वा पकासितन्ति दट्ठब्बं. अथ वा लोभं पजहथाति सह फलेन ञाणदस्सनविसुद्धि देसिता. सा च पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिसन्निस्सया…पे… चित्तविसुद्धिसीलविसुद्धिसन्निस्सया चाति नानन्तरिकभावेन सह फलेन सब्बापि सत्त विसुद्धियो विभाविताति वेदितब्बं.

एवमेताय विसुद्धिक्कमभावनाय परिञ्ञात्तयसम्पादनेन लोभं पजहितुकामेन –

‘‘अनत्थजननो लोभो, लोभो चित्तप्पकोपनो;

भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झति.

‘‘लुद्धो अत्थं न जानाति, लुद्धो धम्मं न पस्सति;

अन्धतमं तदा होति, यं लोभो सहते नरं’’. (इतिवु. ८८);

रत्तो खो, आवुसो, रागेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, सन्धिम्पि छिन्दति, निल्लोपम्पि हरति, एकागारिकम्पि करोति, परिपन्थेपि तिट्ठति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणति. तदपि तेसं भवतं समणब्राह्मणानं अजानतं अपस्सतं अवेदयतं तण्हानुगतानं परितस्सितं विप्फन्दितमेव (अ. नि. ३.५४).

‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धान संसरं;

इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तति’’. (इतिवु. १५, १०५);

‘‘नत्थि रागसमो अग्गि, नत्थि दोससमो कलि’’. (ध. प. २०२, २५१);

‘‘कामरागेन डय्हामि, चित्तं मे परिडय्हति’’. (सं. नि. १.२१२);

‘‘ये रागरत्तानुपतन्ति सोतं, सयंकतं मक्कटकोव जाल’’न्ति. (ध. प. ३४७) च –

एवमादिसुत्तपदानुसारेन नानानयेहि लोभस्स आदीनवं पच्चवेक्खित्वा तस्स पहानाय पटिपज्जितब्बं.

अपिच छ धम्मा कामरागस्स पहानाय संवत्तन्ति, असुभनिमित्तस्स उग्गहो, असुभभावनानुयोगो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, कल्याणमित्तता, सप्पायकथाति. दसविधञ्हि असुभनिमित्तं उग्गण्हन्तस्सापि कामरागो पहीयति, कायगतासतिभावनावसेन सविञ्ञाणके उद्धुमातकादिवसेन अविञ्ञाणके असुभे असुभभावनानुयोगमनुयुत्तस्सापि, मनच्छट्ठेसु इन्द्रियेसु संवरणवसेन सतिकवाटेन पिहितद्वारस्सापि, चतुन्नं पञ्चन्नं वा आलोपानं ओकासे सति उदकं पिवित्वा यापनसीलताय भोजने मत्तञ्ञुनोपि. तेनेवाह –

‘‘चत्तारो पञ्च आलोपे, अभुत्वा उदकं पिवे;

अलं फासुविहाराय, पहितत्तस्स भिक्खुनो’’ति. (थेरगा. ९८३);

असुभकम्मट्ठानभावनारते कल्याणमित्ते सेवन्तस्सापि, ठाननिसज्जादीसु दसअसुभनिस्सितसप्पायकथायपि पहीयति. तेनेवाह –

‘‘अत्थि, भिक्खवे, असुभनिमित्तं, तत्थ योनिसोमनसिकारबहुलीकारो, अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स अनुप्पादाय उप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स पहानाया’’ति.

एवं पुब्बभागे कामरागसङ्खातस्स लोभस्स पहानाय पटिपन्नो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा ततियमग्गेन तं अनवसेसतो समुच्छिन्दति. तेन वुत्तं ‘‘लोभं, भिक्खवे, एकधम्मं पजहथ, अहं वो पाटिभोगो अनागामिताया’’ति.

एत्थाह ‘‘को पनेत्थ लोभो पहीयति, किं अतीतो, अथ अनागतो, उदाहु पच्चुप्पन्नो’’ति? किञ्चेत्थ – न ताव अतीतो लोभो पहीयेय्य, न अनागतो वा तेसं अभावतो. न हि निरुद्धं अनुप्पन्नं वा अत्थीति वुच्चति, वायामो च अफलो आपज्जति. अथ पच्चुप्पन्नो, एवम्पि अफलो वायामो तस्स सरसभङ्गत्ता, संकिलिट्ठा च मग्गभावना आपज्जति, चित्तविप्पयुत्तो वा लोभो सिया, न चायं नयो इच्छितोति. वुच्चते – न वुत्तनयेन अतीतानागतपच्चुप्पन्नो लोभो पहीयति. सेय्यथापि इध तरुणरुक्खो असञ्जातफलो, तं पुरिसो कुठारिया मूले छिन्देय्य, तस्स रुक्खस्स छेदे असति यानि फलानि निब्बत्तेय्युं, तानि रुक्खस्स छिन्नत्ता अजातानि एव न जायेय्युं, एवमेव अरियमग्गाधिगमे असति उप्पज्जनारहो लोभो अरियमग्गाधिगमेन पच्चयघातस्स कतत्ता न उप्पज्जति. अयञ्हि अट्ठकथासु ‘‘भूमिलद्धुप्पन्नो’’ति वुच्चति. विपस्सनाय हि आरम्मणभूता पञ्चक्खन्धा तस्स उप्पज्जनट्ठानताय भूमि नाम. सा भूमि तेन लद्धाति कत्वा भूमिलद्धुप्पन्नो. आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्नो अविक्खम्भितुप्पन्नो असमूहतुप्पन्नोति च अयमेव वुच्चति.

तत्थाति तस्मिं सुत्ते. एतन्ति एतं अत्थजातं. इदानि गाथाबन्धवसेन वुच्चमानं. इति वुच्चतीति केन पन वुच्चति? भगवता व. अञ्ञेसु हि तादिसेसु ठानेसु सङ्गीतिकारेहि उपनिबन्धगाथा होन्ति, इध पन भगवता व गाथारुचिकानं पुग्गलानं अज्झासयवसेन वुत्तमेवत्थं सङ्गहेत्वा गाथा भासिता.

तत्थ येन लोभेन लुद्धासे, सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिन्ति येन आरम्मणग्गहणलक्खणेन ततो एव अभिसङ्गरसेन लोभेन लुद्धा अज्झत्तिकबाहिरेसु आयतनेसु गिद्धा गधिता. सेति हि निपातमत्तं. अक्खरचिन्तका पन ईदिसेसु ठानेसु से-कारागमं इच्छन्ति. तथा लुद्धत्ता एव कायसुचरितादीसु किञ्चि सुचरितं अकत्वा कायदुच्चरितादीनि च उपचिनित्वा रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्ताति लद्धनामा पाणिनो दुक्खस्स निब्बत्तिट्ठानताय दुग्गतीति सङ्खं गतं निरयं तिरच्छानयोनिं पेत्तिविसयञ्च पटिसन्धिग्गहणवसेन गच्छन्ति उपपज्जन्ति.

तं लोभं सम्मदञ्ञाय, पजहन्ति विपस्सिनोति तं यथावुत्तं लोभं सभावतो समुदयतो अत्थङ्गमतो अस्सादतो आदीनवतो निस्सरणतोति इमेहि आकारेहि सम्मा अविपरीतं हेतुना ञायेन अञ्ञाय ञाततीरणपरिञ्ञासङ्खाताय पञ्ञाय जानित्वा रूपादिके पञ्चुपादानक्खन्धे अनिच्चादीहि विविधेहि आकारेहि पस्सनतो विपस्सिनो अवसिट्ठकिलेसे विपस्सनापञ्ञापुब्बङ्गमाय मग्गपञ्ञाय समुच्छेदप्पहानवसेन पजहन्ति, न पुन अत्तनो सन्ताने उप्पज्जितुं देन्ति. पहाय न पुनायन्ति, इमं लोकं कुदाचनन्ति एवं सहजेकट्ठपहानेकट्ठेहि अवसिट्ठकिलेसेहि सद्धिं तं लोभं अनागामिमग्गेन पजहित्वा पुन पच्छा इमं कामधातुसङ्खातं लोकं पटिसन्धिग्गहणवसेन कदाचिपि न आगच्छन्ति ओरम्भागियानं संयोजनानं सुप्पहीनत्ता. इति भगवा अनागामिफलेन देसनं निट्ठापेसि.

अयम्पि अत्थोति निदानावसानतो पभुति याव गाथापरियोसाना इमिना सुत्तेन पकासितो अत्थो. अपि-सद्दो इदानि वक्खमानसुत्तत्थसम्पिण्डनो. सेसं वुत्तनयमेव. इमस्मिं सुत्ते समुदयसच्चं सरूपेनेव आगतं, पहानापदेसेन मग्गसच्चं. इतरं सच्चद्वयञ्च तदुभयहेतुताय निद्धारेतब्बं. गाथाय पन दुक्खसमुदयमग्गसच्चानि यथारुतवसेनेव ञायन्ति, इतरं निद्धारेतब्बं. एसेव नयो इतो परेसुपि सुत्तेसु.

परमत्थदीपनिया खुद्दकनिकाय-अट्ठकथाय

इतिवुत्तकवण्णनाय पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. दोससुत्तवण्णना

२. वुत्तञ्हेतं …पे… दोसन्ति दुतियसुत्तं. तत्रायं अपुब्बपदवण्णना. यथा एत्थ, एवं इतो परेसुपि सब्बत्थ अपुब्बपदवण्णनंयेव करिस्साम. यस्मा इदं सुत्तं दोसबहुलानं पुग्गलानं अज्झासयं ओलोकेत्वा दोसवूपसमनत्थं देसितं, तस्मा ‘‘दोसं, भिक्खवे, एकधम्मं पजहथा’’ति आगतं. तत्थ दोसन्ति ‘‘अनत्थं मे अचरीति आघातो जायती’’तिआदिना (विभ. ९६०) नयेन सुत्ते वुत्तानं नवन्नं, ‘‘अत्थं मे नाचरी’’तिआदीनञ्च तप्पटिपक्खतो सिद्धानं नवन्नमेवाति अट्ठारसन्नं खाणुकण्टकादिना अट्ठानेन सद्धिं एकूनवीसतिया अञ्ञतराघातवत्थुसम्भवं आघातं. सो हि दुस्सन्ति तेन, सयं वा दुस्सति, दुस्सनमत्तमेव वा तन्ति दोसोति वुच्चति. सो चण्डिक्कलक्खणो पहटासीविसो विय, विसप्पनरसो विसनिपातो विय, अत्तनो निस्सयदहनरसो वा दावग्गि विय, दुस्सनपच्चुपट्ठानो लद्धोकासो विय सपत्तो, यथावुत्तआघातवत्थुपदट्ठानो विससंसट्ठपूतिमुत्तं विय दट्ठब्बो. पजहथाति समुच्छिन्दथ. तत्थ ये इमे –

‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, आघातपटिविनया, यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो. कतमे पञ्च? यस्मिं, भिक्खवे, पुग्गले आघातो जायेथ, मेत्ता तस्मिं पुग्गले भावेतब्बा…पे… करुणा…पे… उपेक्खा, असतिअमनसिकारो तस्मिं पुग्गले आपज्जितब्बो, एवं तस्मिं पुग्गले आघातो पटिविनेतब्बो. यस्मिं, भिक्खवे, पुग्गले आघातो जायेथ, कम्मस्सकता तस्मिं पुग्गले अधिट्ठातब्बा ‘कम्मस्सको अयमायस्मा कम्मदायादो…पे… भविस्सती’’ति (अ. नि. ५.१६१) –

एवं पञ्च आघातप्पटिविनया वुत्तायेव.

‘‘पञ्चिमे, आवुसो, आघातपटिविनया, यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो. कतमे पञ्च? इधावुसो, एकच्चो पुग्गलो अपरिसुद्धकायसमाचारो होति परिसुद्धवचीसमाचारो; एवरूपेपि, आवुसो, पुग्गले आघातो पटिविनेतब्बो’’ति (अ. नि. ५.१६२) –

एवमादिनापि नयेन पञ्च आघातपटिविनया वुत्ता, तेसु येन केनचि आघातपटिविनयविधिना पच्चवेक्खित्वा. अपिच यो –

‘‘उभतोदण्डकेन चेपि, भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओकन्तेय्युं, तत्रापि यो मनो पदूसेय्य, न मे सो तेन सासनकरो’’ति (म. नि. १.२३२) सत्थु ओवादो.

‘‘तस्सेव तेन पापियो, यो कुद्धं पटिकुज्झति;

कुद्धं अप्पटिकुज्झन्तो, सङ्गामं जेति दुज्जयं.

‘‘उभिन्नमत्थं चरति, अत्तनो च परस्स च;

परं सङ्कुपितं ञत्वा, यो सतो उपसम्मति. (सं. नि. १.१८८);

‘‘सत्तिमे, भिक्खवे, धम्मा सपत्तकन्ता सपत्तकरणा कोधनं आगच्छन्ति इत्थिं वा पुरिसं वा. कतमे सत्त? इध, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति, ‘अहो वतायं दुब्बण्णो अस्सा’ति. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स वण्णवताय नन्दति. कोधनोयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो किञ्चापि सो होति सुन्हातो सुविलित्तो कप्पितकेसमस्सु ओदातवत्थवसनो, अथ खो सो दुब्बण्णोव होति कोधाभिभूतो. अयं, भिक्खवे, पठमो धम्मो सपत्तकन्तो सपत्तकरणो कोधनं आगच्छति इत्थिं वा पुरिसं वा.

‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति ‘अहो वतायं दुक्खं सयेय्या’ति…पे… न पचुरत्थो अस्साति…पे… न भोगवा अस्साति…पे… न यसवा अस्साति…पे… न मित्तवा अस्साति…पे… कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्याति. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स सुगतिगमने नन्दति. कोधनोयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय दुच्चरितं चरति, मनसा दुच्चरितं चरति. सो कायेन दुच्चरितं चरित्वा वाचाय दुच्चरितं चरित्वा मनसा दुच्चरितं चरित्वा कायस्स भेदा परं मरणा…पे… निरयं उपपज्जति कोधाभिभूतो’’ति (अ. नि. ७.६४).

‘‘कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सति…पे…. (अ. नि. ७.६४);

‘‘कोधं जहे विप्पजहेय्य मानं, संयोजनं सब्बमतिक्कमेय्य. (ध. प. २२१);

‘‘अनत्थजननो कोधो, कोधो चित्तप्पकोपनो…पे…. (अ. नि. ७.६४);

‘‘कोधं छेत्वा सुखं सेति, कोधं छेत्वा न सोचति;

कोधस्स विसमूलस्स, मधुरग्गस्स ब्राह्मणा’’ति. (सं. नि. १.१८७);

‘‘एकापराधं खम भूरिपञ्ञ,

न पण्डिता कोधबला भवन्ती’’ति. –

एवमादिना नयेन दोसे आदीनवे वुत्तप्पटिपक्खतो दोसप्पहाने आनिसंसे च पच्चवेक्खित्वा पुब्बभागे दोसं तदङ्गप्पहानादिवसेन पजहित्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा ततियमग्गेन सब्बसो दोसं समुच्छिन्दथ, पजहथाति तेसं भिक्खूनं तत्थ नियोजनं. तेन वुत्तं ‘‘दोसं, भिक्खवे, एकधम्मं पजहथा’’ति. दुट्ठासेति आघातेन दूसितचित्तताय पदुट्ठा. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं, तं पठमसुत्तवण्णनायं वुत्तनयमेव.

दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. मोहसुत्तवण्णना

३. ततिये मोहन्ति अञ्ञाणं. तञ्हि दुक्खे अञ्ञाणं, दुक्खसमुदये अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधे अञ्ञाणं, दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय अञ्ञाणन्तिआदिना नयेन विभागेन अनेकप्पभेदम्पि मुय्हन्ति. तेन सयं वा मुय्हति मुय्हनमत्तमेव वा तन्ति मोहोति वुच्चति. सो चित्तस्स अन्धभावलक्खणो, अञ्ञाणलक्खणो वा, असम्पटिवेधरसो, आरम्मणसभावच्छादनरसो वा, असम्माप्पटिपत्तिपच्चुपट्ठानो, अन्धकारपच्चुपट्ठानो वा, अयोनिसोमनसिकारपदट्ठानो, सब्बाकुसलानं मूलन्ति दट्ठब्बो. इधापि पजहथाति पदस्स –

‘‘मूळ्हो अत्थं न जानाति, मूळ्हो धम्मं न पस्सति;

अन्धतमं तदा होति, यं मोहो सहते नरं’’. (इतिवु. ८८);

‘‘अनत्थजननो मोहो…पे…. (इतिवु. ८८);

‘‘अविज्जा, भिक्खवे, पुब्बङ्गमा अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया’’ (इतिवु. ४०);

‘‘मोहसम्बन्धनो लोको, भब्बरूपोव दिस्सति’’; (उदा. ७०);

‘‘मोहो निदानं कम्मानं समुदयाय’’ (अ. नि. ३.३४);

‘‘मूळ्हो खो, ब्राह्मण, मोहेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो दिट्ठधम्मिकम्पि भयं वेरं पसवति, सम्परायिकम्पि भयं वेरं पसवती’’ति च –

आदिना नयेन ‘‘यो कोचि धम्मो कामच्छन्दादिसंकिलेसधम्मेहि निब्बत्तेतब्बो, अत्थतो सब्बो सो मोहहेतुको’’ति च मोहे आदीनवं तप्पटिपक्खतो मोहप्पहाने आनिसंसञ्च पच्चवेक्खित्वा कामच्छन्दादिप्पहानक्कमेनेव पुब्बभागे तदङ्गादिवसेन मोहं पजहन्ता ततियमग्गेन यथावुत्तलोभदोसेकट्ठं मोहं समुच्छेदवसेन पजहथाति अत्थो दट्ठब्बो. अनागामिमग्गवज्झो एव हि मोहो इधाधिप्पेतोति. मूळ्हासेति कुसलाकुसलसावज्जानवज्जादिभेदे अत्तनो हिताहिते सम्मूळ्हा. सेसं वुत्तनयमेव.

ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. कोधसुत्तवण्णना

४. चतुत्थे कोधन्ति दोसं. दोसो एव हि कोधपरियायेन बुज्झनकानं पुग्गलानं अज्झासयवसेन एवं वुत्तो. तस्मा दुतियसुत्ते वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो वेदितब्बो. अपिच कुज्झनलक्खणो कोधो, आघातकरणरसो, चित्तस्स ब्यापत्तिभावपच्चुपट्ठानो, चेतसो पूतिभावोति दट्ठब्बोति अयम्पि विसेसो वेदितब्बो.

चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. मक्खसुत्तवण्णना

५. पञ्चमे मक्खन्ति परगुणमक्खनं. यदिपि हि सो गूथं गहेत्वा परं पहरन्तो विय अत्तनो करं पठमतरं मक्खतियेव, तथापि परेसं गुणमक्खनाधिप्पायेन पवत्तेतब्बत्ता ‘‘परगुणमक्खनो’’ति वुच्चति. तथा हि सो उदकपुञ्छनमिव न्हातस्स सरीरगतं उदकं परेसं गुणे मक्खेति पुञ्छति विनासेति, परेहि वा कतानं महन्तानम्पि कारानं खेपनतो धंसनतो मक्खोति वुच्चति. सो परगुणमक्खनलक्खणो, तेसं विनासनरसो, तदवच्छादनपच्चुपट्ठानो. अत्थतो पन परेसं गुणमक्खनाकारेन पवत्तो दोमनस्ससहगतचित्तुप्पादोति दट्ठब्बं. पजहथाति तत्थ वुत्तप्पभेदं दोसं, दोसे च वुत्तनयं आदीनवं, पहाने चस्स आनिसंसं पच्चवेक्खित्वा पुब्बभागे तदङ्गादिवसेन पजहन्ता विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा ततियमग्गेन अनवसेसं समुच्छिन्दथाति अत्थो. मक्खासेति मक्खिता मक्खितपरगुणा, परेसं गुणानं मक्खितारो, ततो एव अत्तनोपि धंसितगुणाति अत्थो. सेसं वुत्तनयमेव.

पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. मानसुत्तवण्णना

६. छट्ठे मानन्ति जातिआदिवत्थुकं चेतसो उन्नमनं. सो हि ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना नयेन मञ्ञन्ति तेन, सयं वा मञ्ञति, माननं सम्पग्गहोति वा मानोति वुच्चति. स्वायं सेय्योहमस्मीति मानो, सदिसोहमस्मीति मानो, हीनोहमस्मीति मानोति एवं तिविधो. पुन सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति मानो, सेय्यस्स सदिसो, सेय्यस्स हीनो; सदिसस्स सेय्यो, सदिसस्स सदिसो, सदिसस्स हीनो; हीनस्स सेय्यो, हीनस्स सदिसो, हीनस्स हीनोहमस्मीति मानोति एवं नवविधोपि उन्नतिलक्खणो, अहंकाररसो, सम्पग्गहरसो वा, उद्धुमातभावपच्चुपट्ठानो, केतुकम्यतापच्चुपट्ठानो वा, दिट्ठिविप्पयुत्तलोभपदट्ठानो उम्मादो वियाति दट्ठब्बो. पजहथाति तस्स सब्बस्सपि अत्तुक्कंसनपरवम्भननिमित्तता, गरुट्ठानियेसु अभिवादनपच्चुपट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्मादीनं अकरणे कारणता, जातिमदपुरिसमदादिभावेन पमादापत्तिहेतुभावोति एवमादिभेदं आदीनवं तप्पटिपक्खतो निरतिमानताय आनिसंसञ्च पच्चवेक्खित्वा राजसभं अनुप्पत्तो चण्डालो विय सब्रह्मचारीसु नीचचित्ततं पच्चुपट्ठपेत्वा पुब्बभागे तदङ्गादिवसेन तं पजहन्ता विपस्सनं वड्ढेत्वा अनागामिमग्गेन समुच्छिन्दथाति अत्थो. अनागामिमग्गवज्झो एव हि मानो इधाधिप्पेतो. मत्तासेति जातिमदपुरिसमदादिवसेन मानेन पमादापत्तिहेतुभूतेन मत्ता अत्तानं पग्गहेत्वा चरन्ता. सेसं वुत्तनयमेव.

इमेसु पन पटिपाटिया छसु सुत्तेसु गाथासु वा अनागामिफलं पापेत्वा देसना निट्ठापिता. तत्थ ये इमे अविहा अतप्पा सुदस्सा सुदस्सी अकनिट्ठाति उपपत्तिभववसेन पञ्च अनागामिनो, तेसु अविहेसु उपपन्ना अविहा नाम. ते अन्तरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, असङ्खारपरिनिब्बायी, ससङ्खारपरिनिब्बायी, उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीति पञ्चविधा, तथा अतप्पा, सुदस्सा, सुदस्सिनो. अकनिट्ठेसु पन उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी परिहायति. तत्थ यो अविहादीसु उप्पज्जित्वा आयुवेमज्झं अनतिक्कमित्वा अरहत्तप्पत्तिया किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बायति, अयं अन्तरापरिनिब्बायी नाम. यो पन अविहादीसु आदितो पञ्चकप्पसतादिभेदं आयुवेमज्झं अतिक्कमित्वा परिनिब्बायति, अयं उपहच्चपरिनिब्बायी नाम. यो असङ्खारेन अधिमत्तप्पयोगं अकत्वा अप्पदुक्खेन अकसिरेन परिनिब्बायति, अयं असङ्खारपरिनिब्बायी नाम. यो पन ससङ्खारेन अधिमत्तप्पयोगं कत्वा दुक्खेन किच्छेन कसिरेन परिनिब्बायति, अयं ससङ्खारपरिनिब्बायी नाम. इतरो पन अविहादीसु उद्धंवाहितभावेन उद्धमस्स तण्हासोतं, वट्टसोतं, मग्गसोतमेव वाति उद्धंसोतो. अविहादीसु उप्पज्जित्वा अरहत्तं पत्तुं असक्कोन्तो तत्थ तत्थ यावतायुकं ठत्वा पटिसन्धिग्गहणवसेन अकनिट्ठं गच्छतीति अकनिट्ठगामी.

एत्थ च उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी, उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामी, न उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी, न उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामीति चतुक्कं वेदितब्बं. कथं? यो अविहतो पट्ठाय चत्तारो देवलोके सोधेत्वा अकनिट्ठं गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम. यो पन हेट्ठा तयो देवलोके सोधेत्वा सुदस्सीदेवलोके ठत्वा परिनिब्बायति, अयं उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामी नाम. यो इतो अकनिट्ठमेव गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम. यो पन हेट्ठा चतूसु देवलोकेसु तत्थ तत्थेव परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो, न अकनिट्ठगामी नामाति.

तत्थ अविहेसु उप्पज्जित्वा कप्पसततो उद्धं परिनिब्बायिको, द्विन्नं कप्पसतानं मत्थके परिनिब्बायिको, पञ्चकप्पसते असम्पत्ते परिनिब्बायिकोति तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो. वुत्तञ्हेतं ‘‘उपपन्नं वा समनन्तरा अप्पत्तं वा वेमज्झ’’न्ति (पु. प. ३६). वा-सद्देन हि पत्तमत्तोपि सङ्गहितोति. एवं तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो, एको उपहच्चपरिनिब्बायी एको उद्धंसोतो. तेसु असङ्खारपरिनिब्बायिनो पञ्च, ससङ्खारपरिनिब्बायिनो पञ्चाति दस होन्ति. तथा अतप्पासुदस्सासुदस्सीसूति चत्तारो दसका चत्तारीसं अकनिट्ठे पन उद्धंसोतस्स अभावतो तयो अन्तरापरिनिब्बायिनो, एको उपहच्चपरिनिब्बायीति असङ्खारपरिनिब्बायिनो चत्तारो, ससङ्खारपरिनिब्बायिनो चत्तारोति अट्ठ, एवमेते अट्ठचत्तारीसं अनागामिनो. ते सब्बेपि इमेसु सुत्तेसु अविसेसवचनेन गहिताति दट्ठब्बं.

छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. सब्बपरिञ्ञासुत्तवण्णना

७. सत्तमे सब्बन्ति अनवसेसं. अनवसेसवाचको हि अयं सब्ब-सद्दो. सो येन येन सम्बन्धं गच्छति, तस्स तस्स अनवसेसतं दीपेति; यथा ‘‘सब्बं रूपं, सब्बा वेदना, सब्बसक्कायपरियापन्नेसु धम्मेसू’’ति. सो पनायं सब्ब-सद्दो सप्पदेसनिप्पदेसविसयताय दुविधो. तथा हेस सब्बसब्बं, पदेससब्बं, आयतनसब्बं, सक्कायसब्बन्ति चतूसु विसयेसु दिट्ठप्पयोगो. तत्थ ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथमागच्छन्ती’’तिआदीसु (चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) सब्बसब्बस्मिं आगतो. ‘‘सब्बेसं वो, सारिपुत्ता, सुभासितं परियायेना’’तिआदीसु (म. नि. १.३४५) पदेससब्बस्मिं. ‘‘सब्बं वो, भिक्खवे, देसेस्सामि, चक्खुञ्चेव रूपञ्च…पे…. मनञ्चेव धम्मे चा’’ति (सं. नि. ४.२३-२५) एत्थ आयतनसब्बस्मिं. ‘‘सब्बधम्ममूलपरियायं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदीसु (म. नि. १.१) सक्कायसब्बस्मिं. तत्थ सब्बसब्बस्मिं आगतो निप्पदेसविसयो, इतरेसु तीसुपि आगतो सप्पदेसविसयो. इध पन सक्कायसब्बस्मिं वेदितब्बो. विपस्सनाय आरम्मणभूता तेभूमकधम्मा हि इध ‘‘सब्ब’’न्ति अनवसेसतो गहिता.

अनभिजानन्ति ‘‘इमे धम्मा कुसला, इमे अकुसला, इमे सावज्जा, इमे अनवज्जा’’तिआदिना ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा, इमानि द्वादसायतनानि, इमा अट्ठारस धातुयो, इदं दुक्खं अरियसच्चं, अयं दुक्खसमुदयो अरियसच्च’’न्ति च आदिना सब्बे अभिञ्ञेय्ये धम्मे अविपरीतसभावतो अनभिजानन्तो अभिविसिट्ठेन ञाणेन न जानन्तो. अपरिजानन्ति न परिजानन्तो. यो हि सब्बं तेभूमकधम्मजातं परिजानाति, सो तीहि परिञ्ञाहि परिजानाति – ञातपरिञ्ञाय, तीरणपरिञ्ञाय, पहानपरिञ्ञाय. तत्थ कतमा ञातपरिञ्ञा? सब्बं तेभूमकं नामरूपं – ‘‘इदं रूपं, एत्तकं रूपं, न इतो भिय्यो. इदं नामं, एत्तकं नामं, न इतो भिय्यो’’ति भूतप्पसादादिप्पभेदं रूपं, फस्सादिप्पभेदं नामञ्च, लक्खणरसपच्चुपट्ठानपदट्ठानतो ववत्थपेति. तस्स अविज्जादिकञ्च पच्चयं परिग्गण्हाति. अयं ञातपरिञ्ञा. कतमा तीरणपरिञ्ञा? एवं ञातं कत्वा तं सब्बं तीरेति अनिच्चतो दुक्खतो रोगतोति द्वाचत्तालीसाय आकारेहि. अयं तीरणपरिञ्ञा. कतमा पहानपरिञ्ञा? एवं तीरयित्वा अग्गमग्गेन सब्बस्मिं छन्दरागं पजहति. अयं पहानपरिञ्ञा.

दिट्ठिविसुद्धिकङ्खावितरणविसुद्धियोपि ञातपरिञ्ञा. मग्गामग्गपटिपदाञाणदस्सनविसुद्धियो कलापसम्मसनादिअनुलोमपरियोसाना वा पञ्ञा तीरणपरिञ्ञा. अरियमग्गेन पजहनं पहानपरिञ्ञा. यो सब्बं परिजानाति, सो इमाहि तीहि परिञ्ञाहि परिजानाति. इध पन विरागप्पहानानं पटिक्खेपवसेन विसुं गहितत्ता ञातपरिञ्ञाय तीरणपरिञ्ञाय च वसेन परिजानना वेदितब्बा. यो पनेवं न परिजानाति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘अपरिजान’’न्ति.

तत्थ चित्तं अविराजयन्ति तस्मिं अभिञ्ञेय्यविसेसे परिञ्ञेय्ये अत्तनो चित्तसन्तानं न विराजयं, न विरज्जन्तो; यथा तत्थ रागो न होति, एवं विरागानुपस्सनं न उप्पादेन्तोति अत्थो. अप्पजहन्ति विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय तत्थ पहातब्बयुत्तकं किलेसवट्टं अनवसेसतो न पजहन्तो. यथा चेतं, एवं अभिजाननादयोपि मिस्सकमग्गवसेन वेदितब्बा. पुब्बभागे हि नानाचित्तवसेन ञाततीरणपहानपरिञ्ञाहि कमेन अभिजाननादीनि सम्पादेत्वा मग्गकाले एकक्खणेनेव किच्चवसेन तं सब्बं निप्फादेन्तं एकमेव ञाणं पवत्ततीति. अभब्बो दुक्खक्खयायाति निब्बानाय सकलस्स वट्टदुक्खस्स खेपनाय न भब्बो, नालं न समत्थोति अत्थो.

सब्बञ्च खोति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके, खो-सद्दो अवधारणे. तदुभयेन अभिजाननादितो लद्धब्बं विसेसं दुक्खक्खयस्स च एकन्तकारणं दीपेति. अभिजाननादीसु यं वत्तब्बं, तं वुत्तमेव. तत्थ पन पटिक्खेपवसेन वुत्तं, इध विधानवसेन वेदितब्बं. अयमेव विसेसो. अपिच अभिजानन्ति उपादानक्खन्धपञ्चकसङ्खातं सक्कायसब्बं सरूपतो पच्चयतो च ञाणस्स अभिमुखीकरणवसेन अभिजानन्तो हुत्वा अभावाकारादिपरिग्गहेन तं अनिच्चादिलक्खणेहि परिच्छिज्जमानवसेन परिजानन्तो. विराजयन्ति सम्मदेवस्स अनिच्चतादिअवबोधेन उप्पन्नभयादीनवनिब्बिदादिञाणानुभावेन अत्तनो चित्तं विरत्तं करोन्तो तत्थ अणुमत्तम्पि रागं अनुप्पादेन्तो. पजहन्ति वुट्ठानगामिनिविपस्सनासहिताय मग्गपञ्ञाय समुदयपक्खियं किलेसवट्टं पजहन्तो समुच्छिन्दन्तो. भब्बो दुक्खक्खयायाति एवं किलेसमलप्पहानेनेव सब्बस्स कम्मवट्टस्स परिक्खीणत्ता अनवसेसविपाकवट्टखेपनाय सकलसंसारवट्टदुक्खपरिक्खयभूताय वा अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया भब्बो एकन्तेनेतं पापुणितुन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

यो सब्बं सब्बतो ञत्वाति यो युत्तयोगो आरद्धविपस्सको सब्बं तेभूमकधम्मजातं सब्बतो सब्बभागेन कुसलादिक्खन्धादिविभागतो दुक्खादिपीळनादिविभागतो च. अथ वा सब्बतोति सब्बस्मा कक्खळफुसनादिलक्खणादितो अनिच्चादितो चाति सब्बाकारतो जानित्वा विपस्सनापुब्बङ्गमेन मग्गञाणेन पटिविज्झित्वा, विपस्सनाञाणेनेव वा जाननहेतु. सब्बत्थेसु न रज्जतीति सब्बेसु अतीतादिवसेन अनेकभेदभिन्नेसु सक्कायधम्मेसु न रज्जति, अरियमग्गाधिगमेन रागं न जनेति. इमिनास्स तण्हागाहस्स अभावं दस्सेन्तो तं निमित्तत्ता दिट्ठमानग्गाहानं ‘‘एतं मम एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति इमस्स मिच्छागाहत्तयस्सपि अभावं दस्सेति. स वेति एत्थ स-इति निपातमत्तं. वे-ति ब्यत्तं, एकंसेनाति वा एतस्मिं अत्थे निपातो. सब्बपरिञ्ञाति सब्बपरिजाननतो, यथावुत्तस्स सब्बस्स अभिसमयवसेन परिजाननतो. सोति यथावुत्तो योगावचरो, अरियो एव वा. सब्बदुक्खमुपच्चगाति सब्बं वट्टदुक्खं अच्चगा अतिक्कमि, समतिक्कमीति अत्थो.

सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

८. मानपरिञ्ञासुत्तवण्णना

८. अट्ठमे अपुब्बं नत्थि, केवलं मानवसेन देसना पवत्ता. गाथासु पन मानुपेता अयं पजाति कम्मकिलेसेहि पजायतीति पजाति लद्धनामा इमे सत्ता मञ्ञनलक्खणेन मानेन उपेता उपगता. मानगन्था भवे रताति किमिकीटपटङ्गादिअत्तभावेपि मानेन गन्थिता मानसंयोजनेन संयुत्ता. ततो एव दीघरत्तं परिभाविताहंकारवसेन ‘‘एतं ममा’’ति सङ्खारेसु अज्झोसानबहुलत्ता तत्थ निच्चसुखअत्तादिविपल्लासवसेन च कामादिभवे रता. मानं अपरिजानन्ताति मानं तीहि परिञ्ञाहि न परिजानन्ता. अरहत्तमग्गञाणेन वा अनतिक्कमन्ता, ‘‘मानं अपरिञ्ञाया’’ति केचि पठन्ति. आगन्तारो पुनब्भवन्ति पुन आयातिं उपपत्तिभवं. पुनप्पुनं भवनतो वा पुनब्भवसङ्खातं संसारं अपरापरं परिवत्तनवसेन गन्तारो उपगन्तारो होन्ति, भवतो न परिमुच्चन्तीति अत्थो. ये च मानं पहन्त्वान, विमुत्ता मानसङ्खयेति ये पन अरहत्तमग्गेन सब्बसो मानं पजहित्वा मानस्स अच्चन्तसङ्खयभूते अरहत्तफले निब्बाने वा तदेकट्ठसब्बकिलेसविमुत्तिया विमुत्ता सुट्ठु मुत्ता. ते मानगन्थाभिभुनो, सब्बदुक्खमुपच्चगुन्ति ते परिक्खीणभवसंयोजना अरहन्तो सब्बसो मानगन्थं मानसंयोजनं समुच्छेदप्पहानेन अभिभवित्वा ठिता, अनवसेसं वट्टदुक्खं अतिक्कमिंसूति अत्थो. एवमेतस्मिं सत्तमसुत्ते च अरहत्तं कथितन्ति.

अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

९-१०. लोभदोसपरिञ्ञासुत्तद्वयवण्णना

९-१०. नवमदसमेसु अपुब्बं नत्थि. देसनाविलासवसेन तथा बुज्झनकानं वेनेय्यानं अज्झासयवसेन वा तथा देसितानीति दट्ठब्बं.

नवमदसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.

२. दुतियवग्गो

१-३. मोहपरिञ्ञादिसुत्तवण्णना

११-१३. दुतियवग्गेपि पठमादीनि तीणि सुत्तानि वुत्तनयानेव, तथा देसनाकारणम्पि वुत्तमेव.

४. अविज्जानीवरणसुत्तवण्णना

१४. चतुत्थे – ‘‘नाहं, भिक्खवे’’तिआदीसु न-कारो पटिसेधत्थो. अहन्ति भगवा अत्तानं निद्दिसति. अञ्ञन्ति इदानि वत्तब्बअविज्जानीवरणतो अञ्ञं. एकनीवरणम्पीति एकनीवरणधम्मम्पि. समनुपस्सामीति द्वे समनुपस्सना – दिट्ठिसमनुपस्सना च ञाणसमनुपस्सना च. तत्थ ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना (अ. नि. ४.२००; पटि. म. १.१३०) आगता अयं दिट्ठिसमनुपस्सना नाम. ‘‘अनिच्चतो समनुपस्सति, नो निच्चतो’’तिआदिना (पटि. म. ३.३५) पन आगता अयं ञाणसमनुपस्सना नाम. इधापि ञाणसमनुपस्सनाव अधिप्पेता. ‘‘समनुपस्सामी’’ति च पदस्स न-कारेन सम्बन्धो. इदं वुत्तं होति – ‘‘अहं, भिक्खवे, सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातेन समन्तचक्खुना सब्बधम्मे हत्थामलकं विय ओलोकेन्तोपि अञ्ञं एकनीवरणम्पि न समनुपस्सामी’’ति.

येन नीवरणेन निवुता पजा दीघरत्तं सन्धावन्ति संसरन्तीति येन नीवरणकसभावत्ता नीवरणेन धम्मसभावं जानितुं पस्सितुं पटिविज्झितुं अदत्वा छादेत्वा परियोनन्धित्वा ठानेन अन्धकारेन निवुता सत्ता अनादिमतसंसारे अपरिमाणे कप्पे महन्तेसु चेव खुद्दकेसु च भवादीसु अपरापरुप्पत्तिवसेन सब्बतो धावन्ति चेव संसरन्ति, च. आरम्मणन्तरसङ्कमनवसेन वा सन्धावनं, भवन्तरसङ्कमनवसेन संसरणं. किलेसानं बलवभावेन वा सन्धावनं, दुब्बलभावेन संसरणं. खणिकमरणवसेन वा एकजातियं सन्धावनं, वोहारमरणवसेन अनेकासु जातीसु संसरणं. चित्तवसेन वा सन्धावनं, ‘‘चित्तमस्स विधावती’’ति हि वुत्तं, कम्मवसेन संसरणं. एवं सन्धावनसंसरणानं विसेसो वेदितब्बो.

यथयिदन्ति यथा इदं. य-कारो पदसन्धिकरो, सन्धिवसेन रस्सत्तं. अविज्जानीवरणन्ति एत्थ पूरेतुं अयुत्तट्ठेन कायदुच्चरितादि अविन्दियं नाम, अलद्धब्बन्ति अत्थो. तं अविन्दियं विन्दतीति अविज्जा. विपरीततो कायसुचरितादि विन्दियं नाम, तं विन्दियं न विन्दतीति अविज्जा. खन्धानं रासट्ठं, आयतनानं आयतनट्ठं, धातूनं सुञ्ञट्ठं, इन्द्रियानं आधिपतेय्यट्ठं, सच्चानं तथट्ठं दुक्खादीनं पीळनादिवसेन वुत्तं चतुब्बिधं अत्थं अविदितं करोतीतिपि अविज्जा. अन्तविरहिते संसारे सत्ते जवापेतीति वा अविज्जा, परमत्थतो वा अविज्जमानेसु इत्थिपुरिसादीसु जवति पवत्तति, विज्जमानेसु खन्धादीसु न जवति, न पवत्ततीति अविज्जा. अपिच चक्खुविञ्ञाणादीनं वत्थारम्मणानं पटिच्चसमुप्पादपटिच्चसमुप्पन्नानञ्च धम्मानं छादनतोपि अविज्जा. अविज्जाव नीवरणन्ति अविज्जानीवरणं.

अविज्जानीवरणेन हि, भिक्खवे, निवुता पजा दीघरत्तं सन्धावन्ति संसरन्तीति इदं पुरिमस्सेव दळ्हीकरणत्थं वुत्तं. पुरिमं वा – ‘‘यथयिदं, भिक्खवे, अविज्जानीवरण’’न्ति एवं ओपम्मदस्सनवसेन वुत्तं, इदं नीवरणानुभावदस्सनवसेन. कस्मा पनेत्थ अविज्जाव एवं वुत्ता, न अञ्ञे धम्माति? आदीनवपटिच्छादनेन कामच्छन्दादीनं विसेसप्पच्चयभावतो. तथा हि ताय पटिच्छादितादीनवे विसये कामच्छन्दादयो पवत्तन्ति.

नत्थञ्ञोति आदिका गाथा वुत्तस्स अवुत्तस्स च अत्थस्स सङ्गण्हनवसेन भासिता. तत्थ निवुताति निवारिता पलिगुण्ठिता, पटिच्छादिताति अत्थो. अहोरत्तन्ति दिवा चेव रत्तिञ्च, सब्बकालन्ति वुत्तं होति. यथा मोहेन आवुताति येन पकारेन अविज्जानीवरणसङ्खातेन मोहेन आवुता पटिच्छादिता सुविञ्ञेय्यम्पि अजानन्तियो पजा संसारे संसरन्ति, तथारूपो अञ्ञो एकधम्मोपि एकनीवरणम्पि नत्थीति योजेतब्बं. ये च मोहं पहन्त्वान, तमोखन्धं पदालयुन्ति ये पन अरियसावका पुब्बभागे तदङ्गादिप्पहानवसेन, हेट्ठिममग्गेहि वा तंतंमग्गवज्झं मोहं पजहित्वा अग्गमग्गेन वजिरूपमञाणेन मोहसङ्खातमेव तमोरासिं पदालयिंसु, अनवसेसतो समुच्छिन्दिंसु. न ते पुन संसरन्तीति ते अरहन्तो –

‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च;

अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, संसारोति पवुच्चती’’ति. –

एवं वुत्ते इमस्मिं संसारे न संसरन्ति न परिब्भमन्ति. किं कारणा? हेतु तेसं न विज्जति, यस्मा संसारस्स हेतु मूलकारणं अविज्जा, सा तेसं न विज्जति, सब्बसो नत्थि समुच्छिन्नत्ताति.

चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. तण्हासंयोजनसुत्तवण्णना

१५. पञ्चमे यस्स विज्जति, तं पुग्गलं दुक्खेहि, कम्मं वा विपाकेहि, भवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासे वा भवन्तरादीहि संयोजेतीति संयोजनं. तण्हायनट्ठेन तण्हा, तसति सयं परितसति, तसन्ति वा एतायाति तण्हा. सञ्ञुत्ताति चक्खादीसु अभिनिवेसवत्थूसु बद्धा. सेसं वुत्तनयमेव. कामञ्चेत्थ अविज्जायपि संयोजनभावो तण्हाय च नीवरणभावो अत्थियेव, तथापि अविज्जाय पटिच्छादितादीनवेहि भवेहि तण्हा सत्ते संयोजेतीति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं पुरिमसुत्ते अविज्जा नीवरणभावेन, इध च तण्हा संयोजनभावेनेव वुत्ता. किञ्च नीवरणसंयोजनप्पधानस्स दस्सनत्थं. यथा हि नीवरणभावेन अविज्जा संकिलेसधम्मानं पधानभूता पुब्बङ्गमा च, एवं संयोजनभावेन नेसं तण्हाति तदधीनप्पधानभावं दस्सेतुं सुत्तद्वये एवमेते धम्मा वुत्ता. अपिच विसेसेन अविज्जा निब्बानसुखं निवारेतीति ‘‘नीवरण’’न्ति वुत्ता, तण्हा संसारदुक्खेन सत्ते संयोजेतीति ‘‘संयोजन’’न्ति.

दस्सनगमनन्तरायकरणतो वा विज्जाचरणविपक्खतो द्वयं द्विधा वुत्तं. विज्जाय हि उजुविपच्चनीकभूता अविज्जा निब्बानदस्सनस्स अविपरीतदस्सनस्स च विसेसतो अन्तरायकरा, चरणधम्मानं उजुविपच्चनीकभूता तण्हा गमनस्स सम्मापटिपत्तिया अन्तरायकराति; एवमयं अविज्जाय निवुतो अन्धीकतो तण्हाय संवुतो बद्धो अस्सुतवा पुथुज्जनो अन्धो विय बद्धो महाकन्तारं, संसारकन्तारं नातिवत्तति. अनत्थुप्पत्तिहेतुद्वयदस्सनत्थम्पि द्वयं द्विधा वुत्तं. अविज्जागतो हि पुग्गलो बालभावेन अत्थं परिहापेति, अनत्थञ्च अत्तनो करोति, अकुसलो विय आतुरो असप्पायकिरियाय. जानन्तोपि बालो बालभावेन अत्थं परिहापेति, अनत्थञ्च करोति जानन्तो विय रोगी असप्पायसेवी. मक्कटालेपोपमसुत्तं चेतस्स अत्थस्स साधकं.

पटिच्चसमुप्पादस्स मूलकारणदस्सनत्थम्पेत्थ द्वयं द्विधा वुत्तं. विसेसेन हि सम्मोहस्स बलवभावतो अविज्जाखेत्तं अतीतो अद्धा, पत्थनाय बलवभावतो तण्हाखेत्तं अनागतो अद्धा. तथा हि बालजनो सम्मोहबहुलो अतीतमनुसोचति, तस्स अविज्जापच्चया सङ्खाराति सब्बं नेतब्बं. पत्थनाबहुलो अनागतं पजप्पति, तस्स तण्हापच्चया उपादानन्तिआदि सब्बं नेतब्बं. तेनेव तासं पुब्बन्ताहरणेन अपरन्तपटिसन्धानेन चस्स यथाक्कमं मूलकारणता दस्सिताति वेदितब्बन्ति.

गाथासु तण्हादुतियोति तण्हासहायो. तण्हा हि निरुदककन्तारे मरीचिकाय उदकसञ्ञा विय पिपासाभिभूतं अप्पटिकारदुक्खाभिभूतम्पि सत्तं अस्सादसन्दस्सनवसेन सहायकिच्चं करोन्ती भवादीसु अनिब्बिन्दं कत्वा परिब्भमापेति, तस्मा तण्हा पुरिसस्स ‘‘दुतिया’’ति वुत्ता. ननु च अञ्ञेपि किलेसादयो भवाभिनिब्बत्तिया पच्चयाव? सच्चमेतं, न पन तथा विसेसप्पच्चयो यथा तण्हा. तथा हि सा कुसलेहि विना अकुसलेहि, कामावचरादिकुसलेहि च विना रूपावचरादिकुसलेहि भवनिब्बत्तिया विसेसप्पच्चयो, यतो समुदयसच्चन्ति वुच्चतीति. इत्थभावञ्ञथाभावन्ति इत्थभावो च अञ्ञथाभावो च इत्थभावञ्ञथाभावो. सो एतस्स अत्थीति इत्थभावञ्ञथाभावो संसारो, तं तत्थ इत्थभावो मनुस्सत्तं, अञ्ञथाभावो ततो अवसिट्ठसत्तावासा. इत्थभावो वा तेसं तेसं सत्तानं पच्चुप्पन्नो अत्तभावो, अञ्ञथाभावो अनागतत्तभावो. एवरूपो वा अञ्ञोपि अत्तभावो इत्थभावो, न एवरूपो अञ्ञथाभावो. तं इत्थभावञ्ञथाभावं संसारं खन्धधातुआयतनपटिपाटिं नातिवत्तति, न अतिक्कमति.

एतमादीनवं ञत्वा, तण्हं दुक्खस्स सम्भवन्ति एतं सकलवट्टदुक्खस्स सम्भवं समुदयं तण्हं आदीनवं आदीनवतो ञत्वाति अत्थो. अथ वा एतमादीनवं ञत्वाति एतं यथावुत्तं संसारनातिवत्तनं आदीनवं दोसं ञत्वा. तण्हं दुक्खस्स सम्भवन्ति तण्हञ्च वुत्तनयेन वट्टदुक्खस्स पधानकारणन्ति ञत्वा. वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु, परिब्बजेति एवं तीहि परिञ्ञाहि परिजानन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा मग्गपटिपाटिया तण्हं विगमेन्तो अग्गमग्गेन सब्बसो वीततण्हो विगततण्हो, ततो एव चतूसु उपादानेसु कस्सचिपि अभावेन आयतिं पटिसन्धिसङ्खातस्स वा आदानस्स अभावेन अनादानो, सतिवेपुल्लप्पत्तिया सब्बत्थ सतोकारिताय सतो भिन्नकिलेसो भिक्खु परिब्बजे चरेय्य, खन्धपरिनिब्बानेन वा सङ्खारप्पवत्तितो अपगच्छेय्याति अत्थो.

पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. पठमसेखसुत्तवण्णना

१६. छट्ठे सेखस्साति एत्थ केनट्ठेन सेखो? सेक्खधम्मपटिलाभतो सेखो. वुत्तञ्हेतं –

‘‘कित्तावता नु खो, भन्ते, सेखो होतीति? इध, भिक्खु, सेखाय सम्मादिट्ठिया समन्नागतो होति…पे… सेखेन सम्मासमाधिना समन्नागतो होति. एत्तावता खो, भिक्खु, सेखो होती’’ति (सं. नि. ५.१३).

अपिच सिक्खतीति सेखो. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘सिक्खतीति खो, भिक्खु, तस्मा सेखोति वुच्चति. किञ्च सिक्खति? अधिसीलम्पि सिक्खति, अधिचित्तम्पि सिक्खति, अधिपञ्ञम्पि सिक्खति. सिक्खतीति खो, भिक्खु, तस्मा सेखोति वुच्चती’’ति (अ. नि. ३.८६).

योपि कल्याणपुथुज्जनो अनुलोमप्पटिपदाय परिपूरकारी सीलसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियानुयोगमनुयुत्तो पुब्बरत्तापररत्तं बोधिपक्खियानं धम्मानं भावनानुयोगमनुयुत्तो विहरति – ‘‘अज्ज वा स्वे वा अञ्ञतरं सामञ्ञफलं अधिगमिस्सामी’’ति, सोपि वुच्चति सिक्खतीति सेखोति. इमस्मिं अत्थे न पटिविज्झन्तोव सेखो अधिप्पेतो, अथ खो कल्याणपुथुज्जनोपि. अप्पत्तं मानसं एतेनाति अप्पत्तमानसो. मानसन्ति ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो’’ति (सं. नि. १.१५१; महाव. ३३) एत्थ रागो मानसन्ति वुत्तो. ‘‘चित्तं मनो मानस’’न्ति (ध. स. ६३, ६५) एत्थ चित्तं. ‘‘अप्पत्तमानसो सेखो, कालं कयिरा जने सुता’’ति (सं. नि. १.१५९) एत्थ अरहत्तं. इधापि अरहत्तमेव अधिप्पेतं. तेन अप्पत्तअरहत्तस्साति वुत्तं होति.

अनुत्तरन्ति सेट्ठं, असदिसन्ति अत्थो. चतूहि योगेहि खेमं अनुपद्दुतन्ति योगक्खेमं, अरहत्तमेव अधिप्पेतं. पत्थयमानस्साति द्वे पत्थना तण्हापत्थना, कुसलच्छन्दपत्थना च. ‘‘पत्थयमानस्स हि जप्पितानि, पवेधितं वापि पकप्पितेसू’’ति (सु. नि. ९०८; महानि. १३७) एत्थ तण्हापत्थना.

‘‘छिन्नं पापिमतो सोतं, विद्धस्तं विनळीकतं;

पामोज्जबहुला होथ, खेमं पत्थेथ भिक्खवो’’ति. (म. नि. १.३५२);

एत्थ कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दपत्थना, अयमेव इधाधिप्पेता. तेन पत्थयमानस्साति तं योगक्खेमं गन्तुकामस्स तन्निन्नस्स तप्पोणस्स तप्पब्भारस्साति अत्थो. विहरतोति एकं इरियापथदुक्खं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपरिपतन्तं अत्तभावं हरतो. अथ वा ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति अधिमुच्चन्तो सद्धाय विहरती’’तिआदिना निद्देसनयेन चेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. अज्झत्तिकन्ति नियकज्झत्तसङ्खाते अज्झत्ते भवं अज्झत्तिकं. अङ्गन्ति कारणं. इति करित्वाति एवं कत्वा. न अञ्ञं एकङ्गम्पि समनुपस्सामीति एत्थ अयं सङ्खेपत्थो – भिक्खवे, अज्झत्तं अत्तनो सन्ताने समुट्ठितं कारणन्ति कत्वा अञ्ञं एककारणम्पि न समनुपस्सामि यं एवं बहूपकारं, यथयिदं योनिसो मनसिकारोति उपायमनसिकारो, पथमनसिकारो, अनिच्चादीसु अनिच्चादिनयेनेव मनसिकारो, अनिच्चानुलोमिकेन वा चित्तस्स आवट्टना अन्वावट्टना आभोगो समन्नाहारो मनसिकारो. अयं योनिसो मनसिकारो.

इदानि योनिसो मनसिकारस्स आनुभावं दस्सेतुं ‘‘योनिसो, भिक्खवे, भिक्खु मनसि करोन्तो अकुसलं पजहति, कुसलं भावेती’’ति वुत्तं. तत्थ योनिसो मनसि करोन्तोति ‘‘इदं दुक्खं अरियसच्चं, अयं दुक्खसमुदयो अरियसच्चं, अयं दुक्खनिरोधो अरियसच्चं, अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्च’’न्ति चतूसु अरियसच्चेसु योनिसो मनसिकारं पवत्तेन्तो.

तत्रायं अत्थविभावना – यदिपि इदं सुत्तं अविसेसेन सेक्खपुग्गलवसेन आगतं, चतुमग्गसाधारणवसेन पन सङ्खेपेनेव कम्मट्ठानं कथयिस्साम. यो चतुसच्चकम्मट्ठानिको योगावचरो ‘‘तण्हावज्जा तेभूमका खन्धा दुक्खं, तण्हा समुदयो, उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधो, निरोधसम्पापको मग्गो’’ति एवं पुब्बे एव आचरियसन्तिके उग्गहितचतुसच्चकम्मट्ठानो. सो अपरेन समयेन विपस्सनामग्गं समारुळ्हो समानो तेभूमके खन्धे ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति योनिसो मनसि करोति, उपायेन पथेन समन्नाहरति चेव विपस्सति च. विपस्सना हि इध मनसिकारसीसेन वुत्ता. या पनायं तस्स दुक्खस्स समुट्ठापिका पुरिमभविका तण्हा, अयं दुक्खसमुदयोति योनिसो मनसि करोति. यस्मा पन इदं दुक्खं, अयञ्च समुदयो इदं ठानं पत्वा निरुज्झन्ति न पवत्तन्ति, तस्मा यदिदं निब्बानं नाम, अयं दुक्खनिरोधोति योनिसो मनसि करोति. निरोधसम्पापकं अट्ठङ्गिकं मग्गं, ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति योनिसो मनसि करोति, उपायेन पथेन समन्नाहरति चेव विपस्सति च.

तत्रायं उपायो – अभिनिवेसो नाम खन्धे होति, न विवट्टे, तस्मा अयमत्थो – ‘‘इमस्मिं काये पथवीधातु, आपोधातू’’तिआदिना (दी. नि. २.३७८) नयेन चत्तारि महाभूतानि तदनुसारेन उपादारूपानि च परिग्गहेत्वा ‘‘अयं रूपक्खन्धो’’ति ववत्थपेति. तं ववत्थापयतो उप्पन्ने तदारम्मणे चित्तचेतसिकधम्मे ‘‘इमे चत्तारो अरूपक्खन्धा’’ति ववत्थपेति. ततो ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा दुक्ख’’न्ति ववत्थपेति. ते पन सङ्खेपतो नामञ्च रूपञ्चाति द्वे भागा होन्ति. इदञ्च नामरूपं सहेतु सप्पच्चयं उप्पज्जति, तस्स अयं अविज्जाभवतण्हादिको हेतु, अयं आहारादिको पच्चयोति हेतुप्पच्चये ववत्थपेति. सो तेसं पच्चयानञ्च पच्चयुप्पन्नानञ्च याथावसरसलक्खणं ववत्थपेत्वा ‘‘इमे धम्मा अहुत्वा भवन्ति, हुत्वा निरुज्झन्ति, तस्मा अनिच्चा’’ति अनिच्चलक्खणं आरोपेति, ‘‘उदयब्बयपटिपीळितत्ता दुक्खा’’ति दुक्खलक्खणं आरोपेति, ‘‘अवसवत्तनतो अनत्ता’’ति अनत्तलक्खणं आरोपेति.

एवं तिलक्खणानि आरोपेत्वा विपस्सन्तो उदयब्बयञाणुप्पत्तिया उप्पन्ने ओभासादिके विपस्सनुपक्किलेसे ‘अमग्गो’ति उदयब्बयञाणमेव ‘‘अरियमग्गस्स उपायभूतो पुब्बभागमग्गो’’ति मग्गामग्गं ववत्थपेत्वा पुन उदयब्बयञाणं पटिपाटिया भङ्गञाणादीनि च उप्पादेन्तो सोतापत्तिमग्गादयो पापुणाति. तस्मिं खणे चत्तारि सच्चानि एकप्पटिवेधेनेव पटिविज्झति, एकाभिसमयेन अभिसमेति. तत्थ दुक्खं परिञ्ञापटिवेधेन पटिविज्झन्तो, समुदयं पहानप्पटिवेधेन पटिविज्झन्तो सब्बं अकुसलं पजहति, निरोधं सच्छिकिरियापटिवेधेन पटिविज्झन्तो मग्गं भावनापटिवेधेन पटिविज्झन्तो सब्बं कुसलं भावेति. अरियमग्गो हि निप्परियायतो कुच्छितसलनादिअत्थेन कुसलो, तस्मिञ्च भाविते सब्बेपि कुसला अनवज्जबोधिपक्खियधम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्तीति. एवं योनिसो मनसि करोन्तो अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति. तथा हि वुत्तं – ‘‘इदं दुक्खन्ति योनिसो मनसि करोति, अयं दुक्खसमुदयोति योनिसो मनसि करोती’’तिआदि (म. नि. १.२१). अपरम्पि वुत्तं ‘‘योनिसो मनसिकारसम्पन्नस्सेतं, भिक्खवे, भिक्खुनो पाटिकङ्खं – अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेस्सति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरिस्सती’’ति (सं. नि. ५.५५).

योनिसो मनसिकारोति गाथाय अयं सङ्खेपत्थो – सिक्खति, सिक्खापदानि तस्स अत्थि, सिक्खनसीलोति वा सेखो. संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु. तस्स सेखस्स भिक्खुनो उत्तमत्थस्स अरहत्तस्स पत्तिया अधिगमाय यथा योनिसो मनसिकारो, एवं बहुकारो बहूपकारो अञ्ञो कोचि धम्मो नत्थि. कस्मा? यस्मा योनिसो उपायेन मनसिकारं पुरक्खत्वा पदहं चतुब्बिधसम्मप्पधानवसेन पदहन्तो, खयं दुक्खस्स पापुणे संकिलेसवट्टदुक्खस्स परिक्खयं परियोसानं निब्बानं पापुणे अधिगच्छेय्य, तस्मा योनिसो मनसिकारो बहुकारोति.

छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. दुतियसेखसुत्तवण्णना

१७. सत्तमे बाहिरन्ति अज्झत्तसन्तानतो बहि भवं. कल्याणमित्तताति यस्स सीलादिगुणसम्पन्नो अघस्स घाता, हितस्स विधाता सब्बाकारेन उपकारको मित्तो होति, सो पुग्गलो कल्याणमित्तो, तस्स भावो कल्याणमित्तता. तत्रायं कल्याणमित्तो पकतिया सद्धासम्पन्नो होति सीलसम्पन्नो सुतसम्पन्नो चागसम्पन्नो वीरियसम्पन्नो सतिसम्पन्नो समाधिसम्पन्नो पञ्ञासम्पन्नो. तत्थ सद्धासम्पत्तिया सद्दहति तथागतस्स बोधिं, तेन सम्मासम्बोधिहेतुभूतं सत्तेसु हितसुखेसितं न परिच्चजति, सीलसम्पत्तिया सब्रह्मचारीनं पियो होति गरु च भावनीयो चोदको पापगरही वत्ता वचनक्खमो, सुतसम्पत्तिया खन्धायतनसच्चपटिच्चसमुप्पादादिकानं गम्भीरानं कथानं कत्ता होति, चागसम्पत्तिया अप्पिच्छो होति सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो, वीरियसम्पत्तिया अत्तनो परेसञ्च हितप्पटिपत्तियं आरद्धवीरियो होति, सतिसम्पत्तिया उपट्ठितस्सति होति परमेन सतिनेपक्केन समन्नागतो चिरकतम्पि चिरभासितम्पि सरिता अनुस्सरिता, समाधिसम्पत्तिया अविक्खित्तो होति समाहितो एकग्गचित्तो, पञ्ञासम्पत्तिया अविपरीतं पजानाति. सो सतिया कुसलाकुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसन्तो पञ्ञाय सत्तानं हितसुखं यथाभूतं जानित्वा समाधिना तत्थ अब्यग्गचित्तो हुत्वा वीरियेन सत्ते अहिततो निसेधेत्वा एकन्तहिते नियोजेति. तेनेवाह –

‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;

गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चाट्ठाने नियोजको’’ति. (नेत्ति. ११३);