३७. वङ्गीसत्थेरवत्थु
चुतिं यो वेदीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो वङ्गीसत्थेरं आरब्भ कथेसि.
राजगहे किरेको ब्राह्मणो वङ्गीसो नाम मतमनुस्सानं सीसं आकोटेत्वा ‘‘इदं निरये निब्बत्तस्स सीसं, इदं तिरच्छानयोनियं, इदं पेत्तिविसये, इदं मनुस्सलोके, इदं देवलोके निब्बत्तस्स सीस’’न्ति जानाति. ब्राह्मणा ‘‘सक्का इमं निस्साय लोकं खादितु’’न्ति चिन्तेत्वा तं द्वे रत्तवत्थानि परिदहापेत्वा आदाय जनपदं चरन्ता मनुस्से वदन्ति ‘‘एसो वङ्गीसो नाम ब्राह्मणो मतमनुस्सानं सीसं आकोटेत्वा निब्बत्तट्ठानं जानाति, अत्तनो ञातकानं निब्बत्तट्ठानं पुच्छथा’’ति. मनुस्सा यथाबलं दसपि कहापणे वीसतिपि सतम्पि दत्वा ञातकानं निब्बत्तट्ठानं पुच्छन्ति. ते अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा जेतवनस्स अविदूरे निवासं गण्हिंसु. ते भुत्तपातरासा महाजनं गन्धमालादिहत्थं धम्मस्सवनाय गच्छन्तं दिस्वा ‘‘कहं गच्छथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘विहारं धम्मस्सवनाया’’ति वुत्ते ‘‘तत्थ गन्त्वा किं करिस्सथ, अम्हाकं वङ्गीसब्राह्मणेन सदिसो नाम नत्थि, मतमनुस्सानं सीसं आकोटेत्वा निब्बत्तट्ठानं जानाति, ञातकानं निब्बत्तट्ठानं पुच्छथा’’ति आहंसु. ते ‘‘वङ्गीसो किं जानाति, अम्हाकं सत्थारा सदिसो नाम नत्थी’’ति वत्वा इतरेहिपि ‘‘वङ्गीससदिसो नत्थी’’ति वुत्ते कथं वड्ढेत्वा ‘‘एथ, दानि वो वङ्गीसस्स वा अम्हाकं वा सत्थु जाननभावं जानिस्सामा’’ति ते आदाय विहारं अगमंसु. सत्था तेसं आगमनभावं ञत्वा निरये तिरच्छानयोनियं मनुस्सलोके देवलोकेति चतूसु ठानेसु निब्बत्तानं चत्तारि सीसानि, खीणासवसीसञ्चाति पञ्च सीसानि आहरापेत्वा पटिपाटिया ठपेत्वा आगतकाले वङ्गीसं पुच्छि – ‘‘त्वं किर सीसं आकोटेत्वा मतकानं निब्बत्तट्ठानं जानासी’’ति? ‘‘आम, जानामी’’ति. ‘‘इदं कस्स सीस’’न्ति? सो तं आकोटेत्वा ‘‘निरये निब्बत्तस्सा’’ति आह. अथस्स सत्था ‘‘साधु साधू’’ति साधुकारं दत्वा इतरानिपि तीणि सीसानि पुच्छित्वा तेन अविरज्झित्वा वुत्तवुत्तक्खणे तथेव तस्स साधुकारं दत्वा पञ्चमं सीसं दस्सेत्वा ‘‘इदं कस्स सीस’’न्ति पुच्छि, सो तम्पि आकोटेत्वा निब्बत्तट्ठानं न जानाति.
अथ नं सत्था ‘‘किं, वङ्गीस, न जानासी’’ति वत्वा, ‘‘आम, न जानामी’’ति वुत्ते ‘‘अहं जानामी’’ति आह. अथ नं वङ्गीसो याचि ‘‘देथ मे इमं मन्त’’न्ति. न सक्का अपब्बजितस्स दातुन्ति. सो ‘‘इमस्मिं मन्ते गहिते सकलजम्बुदीपे अहं जेट्ठको भविस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ते ब्राह्मणे ‘‘तुम्हे तत्थेव कतिपाहं वसथ, अहं पब्बजिस्सामी’’ति उय्योजेत्वा सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो वङ्गीसत्थेरो नाम अहोसि. अथस्स सत्था द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं दत्वा ‘‘मन्तस्स परिकम्मं सज्झायाही’’ति आह. सो तं सज्झायन्तो अन्तरन्तरा ब्राह्मणेहि ‘‘गहितो ते मन्तो’’ति पुच्छियमानो ‘‘आगमेथ ताव, गण्हामी’’ति वत्वा कतिपाहेनेव अरहत्तं पत्वा पुन ब्राह्मणेहि पुट्ठो ‘‘अभब्बो दानाहं, आवुसो, गन्तु’’न्ति आह. तं सुत्वा भिक्खू ‘‘अयं, भन्ते, अभूतेन अञ्ञं ब्याकरोती’’ति सत्थु आरोचेसुं. सत्था ‘‘मा, भिक्खवे, एवं अवचुत्थ, इदानि, भिक्खवे, मम पुत्तो चुतिपटिसन्धिकुसलो जातो’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
४१९. ‘‘चुतिं यो वेदि सत्तानं, उपपत्तिञ्च सब्बसो;
असत्तं सुगतं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
४२०. ‘‘यस्स गतिं न जानन्ति, देवा गन्धब्बमानुसा;
खीणासवं अरहन्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.
तत्थ यो वेदीति यो सत्तानं सब्बाकारेन चुतिञ्च पटिसन्धिञ्च पाकटं कत्वा जानाति, तमहं अलग्गताय असत्तं, पटिपत्तिया सुट्ठु गतत्ता सुगतं, चतुन्नं सच्चानं बुद्धताय बुद्धं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो. यस्साति यस्सेते देवादयो गतिं न जानन्ति, तमहं आसवानं खीणताय खीणासवं, किलेसेहि आरकत्ता अरहन्तं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
वङ्गीसत्थेरवत्थु सत्ततिंसतिमं.