२६. ब्राह्मणवग्गो

१. पसादबहुलब्राह्मणवत्थु

छिन्द सोतन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पसादबहुलं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि.

सो किर ब्राह्मणो भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा पसन्नचित्तो अत्तनो गेहे सोळसमत्तानं भिक्खूनं निच्चभत्तं पट्ठपेत्वा भिक्खूनं आगतवेलाय पत्तं गहेत्वा ‘‘आगच्छन्तु भोन्तो अरहन्तो, निसीदन्तु भोन्तो अरहन्तो’’ति यंकिञ्चि वदन्तो अरहन्तवादपटिसंयुत्तमेव वदति. तेसु पुथुज्जना ‘‘अयं अम्हेसु अरहन्तसञ्ञी’’ति चिन्तयिंसु, खीणासवा ‘‘अयं नो खीणासवभावं जानाती’’ति. एवं ते सब्बेपि कुक्कुच्चायन्ता तस्स गेहं नागमिंसु. सो दुक्खी दुम्मनो ‘‘किन्नु खो, अय्या, नागच्छन्ती’’ति विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा तमत्थं आरोचेसि. सत्था भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘किं एतं, भिक्खवे’’ति पुच्छित्वा तेहि तस्मिं अत्थे आरोचिते ‘‘सादियथ पन तुम्हे, भिक्खवे, अरहन्तवाद’’न्ति आह. ‘‘न सादियाम मयं, भन्ते’’ति. ‘‘एवं सन्ते मनुस्सानं एतं पसादभञ्ञं, अनापत्ति, भिक्खवे, पसादभञ्ञे, अपि च खो पन ब्राह्मणस्स अरहन्तेसु अधिमत्तं पेमं, तस्मा तुम्हेहिपि तण्हासोतं छेत्वा अरहत्तमेव पत्तुं युत्त’’न्ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

३८३. ‘‘छिन्द सोतं परक्कम्म, कामे पनुद ब्राह्मण;

सङ्खारानं खयं ञत्वा, अकतञ्ञूसि ब्राह्मणा’’ति.

तत्थ परक्कम्माति तण्हासोतं नाम न अप्पमत्तकेन वायामेन छिन्दितुं सक्का, तस्मा ञाणसम्पयुत्तेन महन्तेन परक्कमेन परक्कमित्वा तं सोतं छिन्द. उभोपि कामे पनुद नीहर. ब्राह्मणाति खीणासवानं आलपनमेतं. सङ्खारानन्ति पञ्चन्नं खन्धानं खयं जानित्वा. अकतञ्ञूति एवं सन्ते त्वं सुवण्णादीसु केनचि अकतस्स निब्बानस्स जाननतो अकतञ्ञू नाम होसीति.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

पसादबहुलब्राह्मणवत्थु पठमं.

२. सम्बहुलभिक्खुवत्थु

यदा द्वयेसूति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सम्बहुले भिक्खू आरब्भ कथेसि.

एकदिवसञ्हि तिंसमत्ता दिसावासिका भिक्खू आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा निसीदिंसु. सारिपुत्तत्थेरो तेसं अरहत्तस्स उपनिस्सयं दिस्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा ठितकोव इमं पञ्हं पुच्छि – ‘‘भन्ते, द्वे धम्माति वुच्चन्ति, कतमे नु खो द्वे धम्मा’’ति? अथ नं सत्था ‘‘द्वे धम्माति खो, सारिपुत्त, समथविपस्सना वुच्चन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३८४. ‘‘यदा द्वयेसु धम्मेसु, पारगू होति ब्राह्मणो;

अथस्स सब्बे संयोगा, अत्थं गच्छन्ति जानतो’’ति.

तत्थ यदाति यस्मिं काले द्विधा ठितेसु समथविपस्सनाधम्मेसु अभिञ्ञापारगादिवसेन अयं खीणासवो पारगू होति, अथस्स वट्टस्मिं संयोजनसमत्था सब्बे कामयोगादयो संयोगा एवं जानन्तस्स अत्थं परिक्खयं गच्छन्तीति अत्थो.

देसनावसाने सब्बेपि ते भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसूति.

सम्बहुलभिक्खुवत्थु दुतियं.

३. मारवत्थु

यस्स पारन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो मारं आरब्भ कथेसि.

सो किरेकस्मिं दिवसे अञ्ञतरो पुरिसो विय हुत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा पुच्छि – ‘‘भन्ते, पारं पारन्ति वुच्चति, किन्नु खो एतं पारं नामा’’ति. सत्था ‘‘मारो अय’’न्ति विदित्वा, ‘‘पापिम, किं तव पारेन, तञ्हि वीतरागेहि पत्तब्ब’’न्ति वत्वा इमं गाथमाह –

३८५. ‘‘यस्स पारं अपारं वा, पारापारं न विज्जति;

वीतद्दरं विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ पारन्ति अज्झत्तिकानि छ आयतनानि. अपारन्ति बाहिरानि छ आयतनानि. पारापारन्ति तदुभयं. न विज्जतीति यस्स सब्बम्पेतं ‘‘अह’’न्ति वा ‘‘मम’’न्ति वा गहणाभावेन नत्थि, तं किलेसदरथानं विगमेन वीतद्दरं सब्बकिलेसेहि विसंयुत्तं अहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

मारवत्थु ततियं.

४. अञ्ञतरब्राह्मणवत्थु

झायिन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि.

सो किर चिन्तेसि – ‘‘सत्था अत्तनो सावके, ‘ब्राह्मणा’ति वदति, अहञ्चम्हि जातिगोत्तेन ब्राह्मणो, मम्पि नु खो एवं वत्तुं वट्टती’’ति. सो सत्थारं उपसङ्कमित्वा तमत्थं पुच्छि. सत्था ‘‘नाहं जातिगोत्तमत्तेन ब्राह्मणं वदामि, उत्तमत्थं अरहत्तं अनुप्पत्तमेव पनेवं वदामी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३८६. ‘‘झायिं विरजमासीनं, कतकिच्चमनासवं;

उत्तमत्थमनुप्पत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ झायिन्ति दुविधेन झानेन झायन्तं कामरजेन विरजं वने एककमासीनं चतूहि मग्गेहि सोळसन्नं किच्चानं कतत्ता कतकिच्चं आसवानं अभावेन अनासवं उत्तमत्थं अरहत्तं अनुप्पत्तं अहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने सो ब्राह्मणो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

अञ्ञतरब्राह्मणवत्थु चतुत्थं.

५. आनन्दत्थेरवत्थु

दिवा तपतीति इमं धम्मदेसनं सत्था मिगारमातुपासादे विहरन्तो आनन्दत्थेरं आरब्भ कथेसि.

पसेनदि कोसलो किर महापवारणाय सब्बाभरणपटिमण्डितो गन्धमालादीनि आदाय विहारं अगमासि. तस्मिं खणे काळुदायित्थेरो झानं समापज्जित्वा परिसपरियन्ते निसिन्नो होति, नाममेव पनस्सेतं, सरीरं सुवण्णवण्णं. तस्मिं पन खणे चन्दो उग्गच्छति, सूरियो अत्थमेति. आनन्दत्थेरो अत्थमेन्तस्स च सूरियस्स उग्गच्छन्तस्स च चन्दस्स ओभासं ओलोकेन्तो रञ्ञो सरीरोभासं थेरस्स सरीरोभासं तथागतस्स च सरीरोभासं ओलोकेसि. तत्थ सब्बोभासे अतिक्कमित्वा सत्थाव विरोचति. थेरो सत्थारं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, अज्ज मम इमे ओभासे ओलोकेन्तस्स तुम्हाकमेव ओभासो रुच्चति. तुम्हाकञ्हि सरीरं सब्बोभासे अतिक्कमित्वा विरोचती’’ति आह. अथ नं सत्था, ‘‘आनन्द, सूरियो नाम दिवा विरोचति, चन्दो रत्तिं, राजा अलङ्कतकालेयेव, खीणासवे गणसङ्गणिकं पहाय अन्तोसमापत्तियंयेव विरोचति, बुद्धा पन रत्तिम्पि दिवापि पञ्चविधेन तेजेन विरोचन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३८७. ‘‘दिवा तपति आदिच्चो, रत्तिमाभाति चन्दिमा;

सन्नद्धो खत्तियो तपति, झायी तपति ब्राह्मणो;

अथ सब्बमहोरत्तिं, बुद्धो तपति तेजसा’’ति.

तत्थ दिवा तपतीति दिवा विरोचति, रत्तिं पनस्स गतमग्गोपि न पञ्ञायति. चन्दिमाति चन्दोपि अब्भादीहि विमुत्तो रत्तिमेव विरोचति, नो दिवा. सन्नद्धोति सुवण्णमणिविचित्तेहि सब्बाभरणेहि पटिमण्डितो चतुरङ्गिनिया सेनाय परिक्खित्तोव राजा विरोचति, न अञ्ञातकवेसेन ठितो. झायीति खीणासवो पन गणं विनोदेत्वा झायन्तोव विरोचति. तेजसाति सम्मासम्बुद्धो पन सीलतेजेन दुस्सील्यतेजं, गुणतेजेन निग्गुणतेजं, पञ्ञातेजेन दुप्पञ्ञतेजं, पुञ्ञतेजेन अपुञ्ञतेजं, धम्मतेजेन अधम्मतेजं परियादियित्वा इमिना पञ्चविधेन तेजसा निच्चकालमेव विरोचतीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

आनन्दत्थेरवत्थु पञ्चमं.

६. अञ्ञतरब्राह्मणपब्बजितवत्थु

बाहितपापोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं ब्राह्मणपब्बजितं आरब्भ कथेसि.

एको किर ब्राह्मणो बाहिरकपब्बज्जाय पब्बजित्वा ‘‘समणो गोतमो अत्तनो सावके ‘पब्बजिता’ति वदति, अहञ्चम्हि पब्बजितो, मम्पि खो एवं वत्तुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा एतमत्थं पुच्छि. सत्था ‘‘नाहं एत्तकेन ‘पब्बजितो’ति वदामि, किलेसमलानं पन पब्बाजितत्ता पब्बजितो नाम होती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३८८. ‘‘बाहितपापोति ब्राह्मणो, समचरिया समणोति वुच्चति;

पब्बाजयमत्तनो मलं, तस्मा पब्बजितोति वुच्चती’’ति.

तत्थ समचरियाति सब्बाकुसलानि समेत्वा चरणेन. तस्माति यस्मा बाहितपापताय ब्राह्मणो, अकुसलानि समेत्वा चरणेन समणोति वुच्चति, तस्मा यो अत्तनो रागादिमलं पब्बाजयन्तो विनोदेन्तो चरति, सोपि तेन पब्बाजनेन पब्बजितोति वुच्चतीति अत्थो.

देसनावसाने सो ब्राह्मणपब्बजितो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

अञ्ञतरब्राह्मणपब्बजितवत्थु छट्ठं.

७. सारिपुत्तत्थेरवत्थु

न ब्राह्मणस्साति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरं आरब्भ कथेसि.

एकस्मिं किर ठाने सम्बहुला मनुस्सा ‘‘अहो अम्हाकं, अय्यो, खन्तिबलेन समन्नागतो, अञ्ञेसु अक्कोसन्तेसु वा पहरन्तेसु वा कोपमत्तम्पि नत्थी’’ति थेरस्स गुणे कथयिंसु. अथेको मिच्छादिट्ठिको ब्राह्मणो ‘‘को एस न कुज्झती’’ति पुच्छि. ‘‘अम्हाकं थेरो’’ति. ‘‘नं कुज्झापेन्तो न भविस्सती’’ति? ‘‘नत्थेतं, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘तेन हि अहं नं कुज्झापेस्सामी’’ति? ‘‘सचे सक्कोसि, कुज्झापेही’’ति. सो ‘‘होतु, जानिस्सामिस्स कत्तब्ब’’न्ति थेरं भिक्खाय पविट्ठं दिस्वा पच्छाभागेन गन्त्वा पिट्ठिमज्झे महन्तं पाणिप्पहारमदासि. थेरो ‘‘किं नामेत’’न्ति अनोलोकेत्वाव गतो. ब्राह्मणस्स सकलसरीरे डाहो उप्पज्जि. सो ‘‘अहो गुणसम्पन्नो, अय्यो’’ति थेरस्स पादमूले निपज्जित्वा ‘‘खमथ मे, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘किं एत’’न्ति च वुत्ते ‘‘अहं वीमंसनत्थाय तुम्हे पहरि’’न्ति आह. ‘‘होतु खमामि ते’’ति. ‘‘सचे मे, भन्ते, खमथ, मम गेहेयेव निसीदित्वा भिक्खं गण्हथा’’ति थेरस्स पत्तं गण्हि, थेरोपि पत्तं अदासि. ब्राह्मणो थेरं गेहं नेत्वा परिविसि.

मनुस्सा कुज्झित्वा ‘‘इमिना अम्हाकं निरपराधो अय्यो पहटो, दण्डेनपिस्स मोक्खो नत्थि, एत्थेव नं मारेस्सामा’’ति लेड्डुदण्डादिहत्था ब्राह्मणस्स गेहद्वारे अट्ठंसु. थेरो उट्ठाय गच्छन्तो ब्राह्मणस्स हत्थे पत्तं अदासि. मनुस्सा तं थेरेन सद्धिं गच्छन्तं दिस्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हाकं पत्तं गहेत्वा ब्राह्मणं निवत्तेथा’’ति आहंसु. किं एतं उपासकाति? ब्राह्मणेन तुम्हे पहटा, मयमस्स कत्तब्बं जानिस्सामाति. किं पन तुम्हे इमिना पहटा, उदाहु अहन्ति? तुम्हे, भन्तेति. ‘‘मं एस पहरित्वा खमापेसि, गच्छथ तुम्हे’’ति मनुस्से उय्योजेत्वा ब्राह्मणं निवत्तापेत्वा थेरो विहारमेव गतो. भिक्खू उज्झायिंसु ‘‘किं नामेतं सारिपुत्तत्थेरो येन ब्राह्मणेन पहटो, तस्सेव गेहे निसीदित्वा भिक्खं गहेत्वा आगतो. थेरस्स पहटकालतो पट्ठाय इदानि सो कस्स लज्जिस्सति, अवसेसे पोथेन्तो विचरिस्सती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, ब्राह्मणो ब्राह्मणं पहरन्तो नाम नत्थि, गिहिब्राह्मणेन पन समणब्राह्मणो पहटो भविस्सति, कोधो नामेस अनागामिमग्गेन समुग्घातं गच्छती’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –

३८९. ‘‘न ब्राह्मणस्स पहरेय्य, नास्स मुञ्चेथ ब्राह्मणो;

धी ब्राह्मणस्स हन्तारं, ततो धी यस्स मुञ्चति.

३९०. ‘‘न ब्राह्मणस्सेतदकिञ्चि सेय्यो, यदा निसेधो मनसो पियेहि;

यतो यतो हिंसमनो निवत्तति, ततो ततो सम्मतिमेव दुक्ख’’न्ति.

तत्थ पहरेय्याति ‘‘खीणासवब्राह्मणोहमस्मी’’ति जानन्तो खीणासवस्स वा अञ्ञतरस्स वा जातिब्राह्मणस्स न पहरेय्य. नास्स मुञ्चेथाति सोपि पहटो खीणासवब्राह्मणो अस्स पहरित्वा ठितस्स वेरं न मुञ्चेथ, तस्मिं कोपं न करेय्याति अत्थो. धी ब्राह्मणस्साति खीणासवब्राह्मणस्स हन्तारं गरहामि. ततो धीति यो पन तं पहरन्तं पटिपहरन्तो तस्स उपरि वेरं मुञ्चति, तं ततोपि गरहामियेव.

एतदकिञ्चि सेय्योति यं खीणासवस्स अक्कोसन्तं वा अपच्चक्कोसनं, पहरन्तं वा अप्पटिपहरणं, एतं तस्स खीणासवब्राह्मणस्स न किञ्चि सेय्यो, अप्पमत्तकं सेय्यो न होति, अधिमत्तमेव सेय्योति अत्थो. यदा निसेधो मनसो पियेहीति कोधनस्स हि कोधुप्पादोव मनसो पियो नाम. कोधो हि पनेस मातापितूसुपि बुद्धादीसुपि अपरज्झति. तस्मा यो अस्स तेहि मनसो निसेधो कोधवसेन उप्पज्जमानस्स चित्तस्स निग्गहो, एतं न किञ्चि सेय्योति अत्थो. हिंसमनोति कोधमनो. सो तस्स यतो यतो वत्थुतो अनागामिमग्गेन समुग्घातं गच्छन्तो निवत्तति. ततो ततोति ततो ततो वत्थुतो सकलम्पि वट्टदुक्खं निवत्ततियेवाति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

सारिपुत्तत्थेरवत्थु सत्तमं.

८. महापजापतिगोतमीवत्थु

यस्स कायेन वाचायाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो महापजापतिं गोतमिं आरब्भ कथेसि.

भगवता हि अनुप्पन्ने वत्थुस्मिं पञ्ञत्ते अट्ठ गरुधम्मे मण्डनकजातियो पुरिसो सुरभिपुप्फदामं विय सिरसा सम्पटिच्छित्वा सपरिवारा महापजापति गोतमी उपसम्पदं लभि, अञ्ञो तस्सा उपज्झायो वा आचरियो वा नत्थि. एवं लद्धूपसम्पदं थेरिं आरब्भ अपरेन समयेन कथं समुट्ठापेसुं ‘‘महापजापतिया गोतमिया आचरियुपज्झाया न पञ्ञायन्ति, सहत्थेनेव कासायानि गण्ही’’ति. एवञ्च पन वत्वा भिक्खुनियो कुक्कुच्चायन्तियो ताय सद्धिं नेव उपोसथं न पवारणं करोन्ति, ता गन्त्वा तथागतस्सपि तमत्थं आरोचेसुं. सत्था तासं कथं सुत्वा ‘‘मया महापजापतिया गोतमिया अट्ठ गरुधम्मा दिन्ना, अहमेवस्साचरियो, अहमेव उपज्झायो. कायदुच्चरितादिविरहितेसु खीणासवेसु कुक्कुच्चं नाम न कातब्ब’’न्ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

३९१. ‘‘यस्स कायेन वाचाय, मनसा नत्थि दुक्कटं;

संवुतं तीहि ठानेहि, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ दुक्कटन्ति सावज्जं दुक्खुद्रयं अपायसंवत्तनिकं कम्मं. तीहि ठानेहीति एतेहि कायादीहि तीहि कारणेहि कायदुच्चरितादिपवेसनिवारणत्थाय द्वारं पिहितं, तं अहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

महापजापतिगोतमीवत्थु अट्ठमं.

९. सारिपुत्तत्थेरवत्थु

यम्हाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सारिपुत्तत्थेरं आरब्भ कथेसि.

सो किरायस्मा अस्सजित्थेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफलं पत्तकालतो पट्ठाय ‘‘यस्सं दिसायं थेरो वसती’’ति सुणाति, ततो अञ्जलिं पग्गय्ह ततोव सीसं कत्वा निपज्जति. भिक्खू ‘‘मिच्छादिट्ठिको सारिपुत्तो, अज्जापि दिसा नमस्समानो विचरती’’ति तमत्थं तथागतस्स आरोचेसुं. सत्था थेरं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, सारिपुत्त, दिसा नमस्सन्तो विचरसी’’ति पुच्छित्वा, ‘‘भन्ते, मम दिसा नमस्सनभावं वा अनमस्सनभावं वा तुम्हेव जानाथा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सारिपुत्तो दिसा नमस्सति, अस्सजित्थेरस्स पन सन्तिका धम्मं सुत्वा सोतापत्तिफलं पत्तताय अत्तनो आचरियं नमस्सति. यञ्हि आचरियं निस्साय भिक्खु धम्मं विजानाति, तेन सो ब्राह्मणेन अग्गि विय सक्कच्चं नमस्सितब्बोयेवा’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

३९२. ‘‘यम्हा धम्मं विजानेय्य, सम्मासम्बुद्धदेसितं;

सक्कच्चं तं नमस्सेय्य, अग्गिहुत्तंव ब्राह्मणो’’ति.

तत्थ अग्गिहुत्तंवाति यथा ब्राह्मणो अग्गिहुत्तं सम्मा परिचरणेन चेव अञ्जलिकम्मादीहि च सक्कच्चं नमस्सति, एवं यम्हा आचरिया तथागतपवेदितं धम्मं विजानेय्य, तं सक्कच्चं नमस्सेय्याति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

सारिपुत्तत्थेरवत्थु नवमं.

१०. जटिलब्राह्मणवत्थु

न जटाहीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं जटिलब्राह्मणं आरब्भ कथेसि.

सो किर ‘‘अहं मातितो च पितितो च सुजातो ब्राह्मणकुले निब्बत्तो. सचे समणो गोतमो अत्तनो सावके ब्राह्मणाति वदति, मम्पि नु खो तथा वत्तुं वट्टती’’ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं पुच्छि. अथ नं सत्था ‘‘नाहं, ब्राह्मण, जटामत्तेन, न जातिगोत्तमत्तेन ब्राह्मणं वदामि, पटिविद्धसच्चमेव पनाहं ब्राह्मणोति वदामी’’ति वत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

३९३. ‘‘न जटाहि न गोत्तेन, न जच्चा होति ब्राह्मणो;

यम्हि सच्चञ्च धम्मो च, सो सुची सो च ब्राह्मणो’’ति.

तत्थ सच्चन्ति यस्मिं पुग्गले चत्तारि सच्चानि सोळसहाकारेहि पटिविज्झित्वा ठितं सच्चञाणञ्चेव नवविधो च लोकुत्तरधम्मो अत्थि, सो सुचि, सो ब्राह्मणो चाति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

जटिलब्राह्मणवत्थु दसमं.

११. कुहकब्राह्मणवत्थु

किं तेति इमं धम्मदेसनं सत्था कूटागारसालायं विहरन्तो एकं वग्गुलिवतं कुहकब्राह्मणं आरब्भ कथेसि.

सो किर वेसालिनगरद्वारे एकं ककुधरुक्खं आरुय्ह द्वीहि पादेहि रुक्खसाखं गण्हित्वा अधोसिरो ओलम्बन्तो ‘‘कपिलानं मे सतं देथ, कहापणे देथ, परिचारिकं देथ, नो चे दस्सथ, इतो पतित्वा मरन्तो नगरं अनगरं करिस्सामी’’ति वदति. तथागतस्स भिक्खुसङ्घपरिवुतस्स नगरं पविसनकाले भिक्खू तं ब्राह्मणं दिस्वा निक्खमनकालेपि नं तथेव ओलम्बन्तं पस्सिंसु. नागरापि ‘‘अयं पातोव पट्ठाय एवं ओलम्बन्तो पतित्वा मरन्तो नगरं अनगरं करेय्या’’ति चिन्तेत्वा नगरविनासभीता ‘‘यं सो याचति, सब्बं देमा’’ति पटिस्सुणित्वा अदंसु. सो ओतरित्वा सब्बं गहेत्वा अगमासि. भिक्खू विहारूपचारे तं गाविं विय विरवित्वा गच्छन्तं दिस्वा सञ्जानित्वा ‘‘लद्धं ते, ब्राह्मण, यथापत्थित’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘आम, लद्धं मे’’ति सुत्वा अन्तोविहारं गन्त्वा तथागतस्स तमत्थं आरोचेसुं. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सो कुहकचोरो, पुब्बेपि कुहकचोरोयेव अहोसि. इदानि पनेस बालजनं वञ्चेति, तदा पन पण्डिते वञ्चेतुं नासक्खी’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतमाहरि.

अतीते एकं कासिकगामं निस्साय एको कुहकतापसो वासं कप्पेसि. तं एकं कुलं पटिजग्गि. दिवा उप्पन्नखादनीयभोजनीयतो अत्तनो पुत्तानं विय तस्सपि एकं कोट्ठासं देति, सायं उप्पन्नकोट्ठासं ठपेत्वा दुतियदिवसे देति. अथेकदिवसं सायं गोधमंसं लभित्वा साधुकं पचित्वा ततो कोट्ठासं ठपेत्वा दुतियदिवसे तस्स अदंसु. तापसो मंसं खादित्वाव रसतण्हाय बद्धो ‘‘किं मंसं नामेत’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘गोधमंस’’न्ति सुत्वा भिक्खाय चरित्वा सप्पिदधिकटुकभण्डादीनि गहेत्वा पण्णसालं गन्त्वा एकमन्तं ठपेसि. पण्णसालाय पन अविदूरे एकस्मिं वम्मिके गोधराजा विहरति. सो कालेन कालं तापसं वन्दितुं आगच्छति. तंदिवसं पनेस ‘‘तं वधिस्सामी’’ति दण्डं पटिच्छादेत्वा तस्स वम्मिकस्स अविदूरे ठाने निद्दायन्तो विय निसीदि. गोधराजा वम्मिकतो निक्खमित्वा तस्स सन्तिकं आगच्छन्तोव आकारं सल्लक्खेत्वा ‘‘न मे अज्ज आचरियस्स आकारो रुच्चती’’ति ततोव निवत्ति. तापसो तस्स निवत्तनभावं ञत्वा तस्स मारणत्थाय दण्डं खिपि, दण्डो विरज्झित्वा गतो. गोधराजापि धम्मिकं पविसित्वा ततो सीसं नीहरित्वा आगतमग्गं ओलोकेन्तो तापसं आह –

‘‘समणं तं मञ्ञमानो, उपगच्छिमसञ्ञतं;

सो मं दण्डेन पाहासि, यथा असमणो तथा.

‘‘किं ते जटाहि दुम्मेध, किं ते अजिनसाटिया;

अब्भन्तरं ते गहनं, बाहिरं परिमज्जसी’’ति. (जा. १.४.९७-९८);

अथ नं तापसो अत्तनो सन्तकेन पलोभेतुं एवमाह –

‘‘एहि गोध निवत्तस्सु, भुञ्ज सालीनमोदनं;

तेलं लोणञ्च मे अत्थि, पहूतं मय्ह पिप्फली’’ति. (जा. १.४.९९);

तं सुत्वा गोधराजा ‘‘यथा यथा त्वं कथेसि, तथा तथा मे पलायितुकामताव होती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘एस भिय्यो पवेक्खामि, वम्मिकं सतपोरिसं;

तेलं लोणञ्च कित्तेसि, अहितं मय्ह पिप्फली’’ति. (जा. १.४.१००);

एवञ्च पन वत्वा ‘‘अहं एत्तकं कालं तयि समणसञ्ञं अकासिं, इदानि पन ते मं पहरितुकामताय दण्डो खित्तो, तस्स खित्तकालेयेव असमणो जातो. किं तादिसस्स दुप्पञ्ञस्स पुग्गलस्स जटाहि, किं सखुरेन अजिनचम्मेन. अब्भन्तरञ्हि ते गहनं, केवलं बाहिरमेव परिमज्जसी’’ति आह. सत्था इमं अतीतं आहरित्वा ‘‘तदा एस कुहको तापसो अहोसि, गोधराजा पन अहमेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेत्वा तदा गोधपण्डितेन तस्स निग्गहितकारणं दस्सेन्तो इमं गाथमाह –

३९४. ‘‘किं ते जटाहि दुम्मेध, किं ते अजिनसाटिया;

अब्भन्तरं ते गहनं, बाहिरं परिमज्जसी’’ति. (जा. १.४.९८);

तत्थ किं ते जटाहीति अम्भो दुप्पञ्ञ तव बद्धाहिपि इमाहि जटाहि सखुराय निवत्थायपि इमाय अजिनचम्मसाटिकाय च किमत्थोति. अब्भन्तरन्ति अब्भन्तरञ्हि ते रागादिकिलेसगहनं, केवलं हत्थिलण्डं अस्सलण्डं विय मट्ठं बाहिरं परिमज्जसीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

कुहकब्राह्मणवत्थु एकादसमं.

१२. किसागोतमीवत्थु

पंसुकूलधरन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था गिज्झकूटे पब्बते विहरन्तो किसागोतमिं आरब्भ कथेसि.

तदा किर सक्को पठमयामावसाने देवपरिसाय सद्धिं सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्ते सारणीयधम्मकथं सुणन्तो निसीदि. तस्मिं खणे किसागोतमी ‘‘सत्थारं पस्सिस्सामी’’ति आकासेनागन्त्वा सक्कं दिस्वा निवत्ति. सो तं वन्दित्वा निवत्तन्तिं दिस्वा सत्थारं पुच्छि – ‘‘का नामेसा, भन्ते, आगच्छमानाव तुम्हे दिस्वा निवत्तती’’ति? सत्था ‘‘किसागोतमी नामेसा, महाराज, मम धीता पंसुकूलिकत्थेरीनं अग्गा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३९५. ‘‘पंसुकूलधरं जन्तुं, किसं धमनिसन्थतं;

एकं वनस्मिं झायन्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ किसन्ति पंसुकूलिका हि अत्तनो अनुरूपं पटिपदं पूरेन्ता अप्पमंसलोहिता चेव होन्ति धमनिसन्थतगत्ता च, तस्मा एवमाह. एकं वनस्मिन्ति विवित्तट्ठाने एककं वनस्मिं झायन्तं तमहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

किसागोतमीवत्थु द्वादसमं.

१३. एकब्राह्मणवत्थु

न चाहन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि.

सो किर ‘‘समणो गोतमो अत्तनो सावके ब्राह्मणाति वदति अहञ्चम्हि ब्राह्मणयोनियं निब्बत्तो, मम्पि नु खो एवं वत्तुं वट्टती’’ति सत्थारं उपसङ्कमित्वा तमत्थं पुच्छि. अथ नं सत्था ‘‘नाहं, ब्राह्मण, ब्राह्मणयोनियं निब्बत्तमत्तेनेवं वदामि, यो पन अकिञ्चनो अगहणो, तमहं ब्राह्मणं वदामी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३९६. ‘‘न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसम्भवं;

भोवादि नाम सो होति, सचे होति सकिञ्चनो;

अकिञ्चनं अनादानं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ योनिजन्ति योनियं जातं. मत्तिसम्भवन्ति ब्राह्मणिया मातु सन्तके उदरस्मिं सम्भूतं. भोवादीति सो पन आमन्तनादीसु ‘‘भो, भो’’ति वत्वा विचरन्तो भोवादि नाम होति, सचे रागादीहि किञ्चनेहि सकिञ्चनो. अहं पन रागादीहि अकिञ्चनं चतूहि उपादानेहि अनादानं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने सो ब्राह्मणो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

एकब्राह्मणवत्थु तेरसमं.

१४. उग्गसेनसेट्ठिपुत्तवत्थु

सब्बसंयोजनन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो उग्गसेनं नाम सेट्ठिपुत्तं आरब्भ कथेसि. वत्थु ‘‘मुञ्च पुरे मुञ्च पच्छतो’’ति (ध. प. ३४८) गाथावण्णनाय वित्थारितमेव.

तदा हि सत्था, ‘‘भन्ते, उग्गसेनो ‘न भायामी’ति वदति, अभूतेन मञ्ञे अञ्ञं ब्याकरोती’’ति भिक्खूहि वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, मम पुत्तसदिसा छिन्नसंयोजना न भायन्तियेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३९७. ‘‘सब्बसंयोजनं छेत्वा, यो वे न परितस्सति;

सङ्गातिगं विसंयुत्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ सब्बसंयोजनन्ति दसविधसंयोजनं. न परितस्सतीति तण्हाय न भायति. तमहन्ति तं अहं रागादीनं सङ्गानं अतीतत्ता सङ्गातिगं, चतुन्नम्पि योगानं अभावेन विसंयुत्तं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

उग्गसेनसेट्ठिपुत्तवत्थु चुद्दसमं.

१५. द्वेब्राह्मणवत्थु

छेत्वा नद्धिन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो द्वे ब्राह्मणे आरब्भ कथेसि.

तेसु किरेकस्स चूळरोहितो नाम गोणो अहोसि, एकस्स महारोहितो नाम. ते एकदिवसं ‘‘तव गोणो बलवा, मम गोणो बलवा’’ति विवदित्वा ‘‘किं नो विवादेन, पाजेत्वा जानिस्सामा’’ति अचिरवतीतीरे सकटं वालुकाय पूरेत्वा गोणे योजयिंसु. तस्मिं खणे भिक्खूपि न्हायितुं तत्थ गता होन्ति. ब्राह्मणा गोणे पाजेसुं. सकटं निच्चलं अट्ठासि, नद्धिवरत्ता पन छिज्जिंसु. भिक्खू दिस्वा विहारं गन्त्वा तमत्थं सत्थु आरोचयिंसु. सत्था, ‘‘भिक्खवे, बाहिरा एता नद्धिवरत्ता, यो कोचि एता छिन्दतेव, भिक्खुना पन अज्झत्तिकं कोधनद्धिञ्चेव तण्हावरत्तञ्च छिन्दितुं वट्टती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३९८. ‘‘छेत्वा नद्धिं वरत्तञ्च, सन्दानं सहनुक्कमं;

उक्खित्तपलिघं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तत्थ नद्धिन्ति नय्हनभावेन पवत्तं कोधं. वरत्तन्ति बन्धनभावेन पवत्तं तण्हं. सन्दानं सहनुक्कमन्ति अनुसयानुक्कमसहितं द्वासट्ठिदिट्ठिसन्दानं, इदं सब्बम्पि छिन्दित्वा ठितं अविज्जापलिघस्स उक्खित्तत्ता उक्खित्तपलिघं, चतुन्नं सच्चानं बुद्धत्ता बुद्धं तं अहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने पञ्चसता भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसु, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

द्वेब्राह्मणवत्थु पन्नरसमं.

१६. अक्कोसकभारद्वाजवत्थु

अक्कोसन्ति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो अक्कोसकभारद्वाजं आरब्भ कथेसि.

तस्स हि भातु भारद्वाजस्स धनञ्जानी नाम ब्राह्मणी सोतापन्ना अहोसि. सा खीपित्वापि कासित्वापि पक्खलित्वापि ‘‘नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति इमं उदानं उदानेसि. सा एकदिवसं ब्राह्मणपरिवेसनाय पवत्तमानाय पक्खलित्वा तथेव महासद्देन उदानं उदानेसि. ब्राह्मणो कुज्झित्वा ‘‘एवमेवायं वसली यत्थ वा तत्थ वा पक्खलित्वा तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासती’’ति वत्वा ‘‘इदानि ते, वसलि, गन्त्वा तस्स सत्थुनो वादं आरोपेस्सामी’’ति आह. अथ नं सा ‘‘गच्छ, ब्राह्मण, नाहं तं पस्सामि, यो तस्स भगवतो वादं आरोपेय्य, अपि च गन्त्वा तं भगवन्तं पञ्हं पुच्छस्सू’’ति आह. सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा अवन्दित्वाव एकमन्तं ठितो पञ्हं पुच्छन्तो इमं गाथमाह –

‘‘किंसु छेत्वा सुखं सेति, किंसु छेत्वा न सोचति;

किस्सस्सु एकधम्मस्स, वधं रोचेसि गोतमा’’ति. (सं. नि. १.१८७);

अथस्स पञ्हं ब्याकरोन्तो सत्था इमं गाथमाह –

‘‘कोधं छेत्वा सुखं सेति, कोधं छेत्वा न सोचति;

कोधस्स विसमूलस्स, मधुरग्गस्स ब्राह्मण;

वधं अरिया पसंसन्ति, तञ्हि छेत्वा न सोचती’’ति. (सं. नि. १.१८७);

सो सत्थरि पसीदित्वा पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणि. अथस्स कनिट्ठो अक्कोसकभारद्वाजो ‘‘भाता किर मे पब्बजितो’’ति सुत्वा कुद्धो आगन्त्वा सत्थारं असब्भाहि फरुसाहि वाचाहि अक्कोसि. सोपि सत्थारा अतिथीनं खादनीयादिदानओपम्मेन सञ्ञत्तो सत्थरि पसन्नो पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणि. अपरेपिस्स सुन्दरिकभारद्वाजो बिलिङ्गकभारद्वाजोति द्वे कनिट्ठभातरो सत्थारं अक्कोसन्ताव सत्थारा विनीता पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिंसु.

अथेकदिवसं धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं, ‘‘आवुसो, अच्छरिया वत बुद्धगुणा, चतूसु नाम भातिकेसु अक्कोसन्तेसु सत्था किञ्चि अवत्वा तेसंयेव पतिट्ठा जातो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, अहं मम खन्तिबलेन समन्नागतत्ता दुट्ठेसु अदुस्सन्तो महाजनस्स पतिट्ठा होमियेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –