३२. सुन्दरसमुद्दत्थेरवत्थु

योध कामेति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सुन्दरसमुद्दत्थेरं आरब्भ कथेसि.

सावत्थियं किरेको कुलपुत्तो सुन्दरसमुद्दकुमारो नाम चत्तालीसकोटिविभवे महाकुले निब्बत्तो. सो एकदिवसं पच्छाभत्तं गन्धमालादिहत्थं महाजनं धम्मस्सवनत्थाय जेतवनं गच्छन्तं दिस्वा ‘‘कहं गच्छथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘सत्थु सन्तिकं धम्मस्सवनत्थाया’’ति वुत्ते ‘‘अहम्पि गमिस्सामी’’ति वत्वा तेन सद्धिं गन्त्वा परिसपरियन्ते निसीदि. सत्था तस्स आसयं विदित्वा अनुपुब्बिं कथं कथेसि. सो ‘‘न सक्का अगारं अज्झावसन्तेन सङ्खलिखितं ब्रह्मचरियं चरितु’’न्ति सत्थु धम्मकथं निस्साय पब्बज्जाय जातुस्साहो परिसाय पक्कन्ताय सत्थारं पब्बज्जं याचित्वा ‘‘मातापितूहि अननुञ्ञातं तथागता न पब्बाजेन्ती’’ति सुत्वा गेहं गन्त्वा रट्ठपालकुलपुत्तादयो विय महन्तेन वायामेन मातापितरो अनुजानापेत्वा सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो ‘‘किं मे इध वासेना’’ति ततो निक्खमित्वा राजगहं गन्त्वा पिण्डाय चरन्तो वीतिनामेसि.

अथेकदिवसं सावत्थियं तस्स मातापितरो एकस्मिं छणदिवसे महन्तेन सिरिसोभग्गेन तस्स सहायककुमारके कीळमाने दिस्वा ‘‘अम्हाकं पुत्तस्स इदं दुल्लभं जात’’न्ति परिदेविंसु. तस्मिं खणे एका गणिका तं कुलं गन्त्वा तस्स मातरं रोदमानं निसिन्नं दिस्वा ‘‘अम्म, किं कारणा रोदसी’’ति पुच्छि. ‘‘पुत्तं अनुस्सरित्वा रोदामी’’ति. ‘‘कहं पन सो, अम्मा’’ति? ‘‘भिक्खूसु पब्बजितो’’ति. ‘‘किं उप्पब्बाजेतुं न वट्टती’’ति? ‘‘वट्टति, न पन इच्छति, इतो निक्खमित्वा राजगहं गतो’’ति. ‘‘सचाहं तं उप्पब्बाजेय्यं, किं मे करेय्याथा’’ति? ‘‘इमस्स ते कुलस्स कुटुम्बसामिनिं करेय्यामा’’ति. तेन हि मे परिब्बयं देथाति परिब्बयं गहेत्वा महन्तेन परिवारेन राजगहं गन्त्वा तस्स पिण्डाय चरणवीथिं सल्लक्खेत्वा तत्थेकं निवासगेहं गहेत्वा पातोव पणीतं आहारं पटियादेत्वा थेरस्स पिण्डाय पविट्ठकाले भिक्खं दत्वा कतिपाहच्चयेन, ‘‘भन्ते, इधेव निसीदित्वा भत्तकिच्चं करोथा’’ति पत्तं गण्हि. सो पत्तमदासि.

अथ नं पणीतेन आहारेन परिविसित्वा, ‘‘भन्ते, इधेव पिण्डाय चरितुं फासुक’’न्ति वत्वा कतिपाहं आलिन्दे निसीदापेत्वा भोजेत्वा दारके पूवेहि सङ्गण्हित्वा ‘‘एथ तुम्हे थेरस्स आगतकाले मयि वारेन्तियापि इधागन्त्वा रजं उट्ठापेय्याथा’’ति आह. ते पुनदिवसे थेरस्स भोजनवेलाय ताय वारियमानापि रजं उट्ठापेसुं. सा पुनदिवसे, ‘‘भन्ते, दारका वारियमानापि मम वचनं असुणित्वा इध रजं उट्ठापेन्ति, अन्तोगेहे निसीदथा’’ति अन्तो निसीदापेत्वा कतिपाहं भोजेसि. पुन दारके सङ्गण्हित्वा ‘‘तुम्हे मया वारियमानापि थेरस्स भोजनकाले महासद्दं करेय्याथा’’ति आह. ते तथा करिंसु. सा पुनदिवसे, ‘‘भन्ते, इमस्मिं ठाने अतिविय महासद्दो होति, दारका मया वारियमानापि वचनं न गण्हन्ति, उपरिपासादेयेव निसीदथा’’ति वत्वा थेरेन अधिवासिते थेरं पुरतो कत्वा पासादं अभिरुहन्ती द्वारानि पिदहमानाव पासादं अभिरुहि. थेरो उक्कट्ठसपदानचारिको समानोपि रसतण्हाय बद्धो तस्सा वचनेन सत्तभूमिकं पासादं अभिरुहि.

सा थेरं निसीदापेत्वा ‘‘चत्तालीसाय खलु, सम्म, पुण्णमुख ठानेहि इत्थी पुरिसं अच्चावदति विजम्भति विनमति गिलसति विलज्जति नखेन नखं घट्टेति, पादेन पादं अक्कमति, कट्ठेन पथविं विलिखति, दारकं उल्लङ्घेति ओलङ्घेति, कीळति कीळापेति, चुम्बति चुम्बापेति, भुञ्जति भुञ्जापेति, ददाति आयाचति, कतमनुकरोति, उच्चं भासति, नीचं भासति, अविच्चं भासति, विविच्चं भासति, नच्चेन गीतेन वादितेन रोदितेन विलसितेन विभूसितेन जग्घति, पेक्खति, कटिं चालेति, गुय्हभण्डकं चालेति, ऊरुं विवरति, ऊरुं पिदहति, थनं दस्सेति, कच्छं दस्सेति, नाभिं दस्सेति, अक्खिं निखणति, भमुकं उक्खिपति, ओट्ठं पलिखति, जिव्हं निल्लालेति, दुस्सं मुञ्चति, दुस्सं बन्धति, सिरसं मुञ्चति, सिरसं बन्धती’’ति (जा. २.२१.३००) एवं आगतं इत्थिकुत्तं इत्थिलीलं दस्सेत्वा तस्स पुरतो ठिता इमं गाथमाह –

‘‘अलत्तककता पादा, पादुकारुय्ह वेसिया;

तुवम्पि दहरो मम, अहम्पि दहरा तव;

उभोपि पब्बजिस्साम, जिण्णा दण्डपरायणा’’ति. (थेरगा. ४५९, ४६२);

थेरस्स ‘‘अहो वत मे भारियं अनुपधारेत्वा कतकम्म’’न्ति महासंवेगो उदपादि. तस्मिं खणे सत्था पञ्चचत्तालीसयोजनमत्थके जेतवने निसिन्नोव तं कारणं दिस्वा सितं पात्वाकासि. अथ नं आनन्दत्थेरो पुच्छि – ‘‘भन्ते, को नु खो हेतु, को पच्चयो सितस्स पातुकम्माया’’ति. आनन्द, राजगहनगरे सत्तभूमिकपासादतले सुन्दरसमुद्दस्स च भिक्खुनो गणिकाय च सङ्गामो वत्ततीति. कस्स नु खो, भन्ते, जयो भविस्सति, कस्स पराजयोति? सत्था, ‘‘आनन्द, सुन्दरसमुद्दस्स जयो भविस्सति, गणिकाय पराजयो’’ति थेरस्स जयं पकासेत्वा तत्थ निसिन्नकोव ओभासं फरित्वा ‘‘भिक्खु उभोपि कामे निरपेक्खो पजहा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

४१५. ‘‘योध कामे पहन्त्वान, अनागारो परिब्बजे;

कामभवपरिक्खीणं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति.

तस्सत्थो – यो पुग्गलो इध लोके उभोपि कामे हित्वा अनागारो हुत्वा परिब्बजति, तं परिक्खीणकामञ्चेव परिक्खीणभवञ्च अहं ब्राह्मणं वदामीति अत्थो.

देसनावसाने सो थेरो अरहत्तं पत्वा इद्धिबलेन वेहासं अब्भुग्गन्त्वा कण्णिकामण्डलं विनिविज्झित्वा सत्थु सरीरं थोमेन्तोयेव आगन्त्वा सत्थारं वन्दि. धम्मसभायम्पि कथं समुट्ठापेसुं, ‘‘आवुसो, जिव्हाविञ्ञेय्यं रसं निस्साय मनं नट्ठो सुन्दरसमुद्दत्थेरो, सत्था पनस्स अवस्सयो जातो’’ति. सत्था तं कथं सुत्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपाहं एतस्स रसतण्हाय बद्धमनस्स अवस्सयो जातोयेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो तस्सत्थस्स पकासनत्थं अतीतं आहरित्वा –

‘‘न किरत्थि रसेहि पापियो,

आवासेहि वा सन्थवेहि वा;

वातमिगं गहननिस्सितं,

वसमानेसि रसेहि सञ्जयो’’ति. (जा. १.१.१४) –

एककनिपाते इमं वातमिगजातकं वित्थारेत्वा ‘‘तदा सुन्दरसमुद्दो वातमिगो अहोसि, इमं पन गाथं वत्वा तस्स विस्सज्जापेता रञ्ञो महामच्चो अहमेवा’’ति जातकं समोधानेसीति.

सुन्दरसमुद्दत्थेरवत्थु बत्तिंसतिमं.