६. अग्गिदत्तब्राह्मणवत्थु

बहुं वे सरणं यन्तीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो वालिकरासिम्हि निसिन्नं अग्गिदत्तं नाम कोसलरञ्ञो पुरोहितं आरब्भ कथेसि.

सो किर महाकोसलस्स पुरोहितो अहोसि. अथ नं पितरि कालकते राजा पसेनदि कोसलो ‘‘पितु मे पुरोहितो’’ति गारवेन तस्मिंयेव ठाने ठपेत्वा तस्स अत्तनो उपट्ठानं आगतकाले पच्चुग्गमनं करोति, ‘‘आचरिय, इध निसीदथा’’ति समानासनं दापेसि. सो चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा मयि अतिविय गारवं करोति, न खो पन राजूनं निच्चकालमेव सक्का चित्तं गहेतुं. समानवयेनेव हि सद्धिं रज्जसुखं नाम सुखं होति, अहञ्चम्हि महल्लको, पब्बजितुं मे युत्त’’न्ति. सो राजानं पब्बज्जं अनुजानापेत्वा नगरे भेरिं चरापेत्वा सत्ताहेन सब्बं अत्तनो धनं दानमुखे विस्सज्जेत्वा बाहिरकपब्बज्जं पब्बजि. तं निस्साय दस पुरिससहस्सानि अनुपब्बजिंसु. सो तेहि सद्धिं अङ्गमगधानञ्च कुरुरट्ठस्स च अन्तरे वासं कप्पेत्वा इमं ओवादं देति, ‘‘ताता, यस्स कामवितक्कादयो उप्पज्जन्ति, सो नदितो एकेकं वालुकपुटं उद्धरित्वा इमस्मिं ओकिरतू’’ति. ते ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा कामवितक्कादीनं उप्पन्नकाले तथा करिंसु. अपरेन समयेन महावालुकरासि अहोसि, तं अहिछत्तो नाम नागराजा पटिग्गहेसि. अङ्गमगधवासिनो चेव कुरुरट्ठवासिनो च मासे मासे तेसं महन्तं सक्कारं अभिहरित्वा दानं देन्ति. अथ नेसं अग्गिदत्तो इमं ओवादं अदासि – ‘‘पब्बतं सरणं याथ, वनं सरणं याथ, आरामं सरणं याथ, रुक्खं सरणं याथ, एवं सब्बदुक्खतो मुच्चिस्सथा’’ति. अत्तनो अन्तेवासिकेपि इमिना ओवादेन ओवदि.

बोधिसत्तोपि कताभिनिक्खमनो सम्मासम्बोधिं पत्वा तस्मिं समये सावत्थिं निस्साय जेतवने विहरन्तो पच्चूसकाले लोकं वोलोकेन्तो अग्गिदत्तब्राह्मणं सद्धिं अन्तेवासिकेहि अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठं दिस्वा ‘‘सब्बेपि इमे अरहत्तस्स उपनिस्सयसम्पन्ना’’ति ञत्वा सायन्हसमये महामोग्गल्लानत्थेरं आह – ‘‘मोग्गल्लान, किं पस्ससि अग्गिदत्तब्राह्मणं महाजनं अतित्थे पक्खन्दापेन्तं, गच्छ तेसं ओवादं देही’’ति. भन्ते, बहू एते, एककस्स मय्हं अविसय्हा. सचे तुम्हेपि आगमिस्सथ, विसय्हा भविस्सन्तीति. मोग्गल्लान, अहम्पि आगमिस्सामि, त्वं पुरतो याहीति. थेरो पुरतो गच्छन्तोव चिन्तेसि – ‘‘एते बलवन्तो चेव बहू च. सचे सब्बेसं समागमट्ठाने किञ्चि कथेस्सामि, सब्बेपि वग्गवग्गेन उट्ठहेय्यु’’न्ति अत्तनो आनुभावेन थूलफुसितकं देवं वुट्ठापेसि. ते थूलफुसितकेसु पतन्तेसु उट्ठायुट्ठाय अत्तनो अत्तनो पण्णसालं पविसिंसु. थेरो अग्गिदत्तस्स ब्राह्मणस्स पण्णसालद्वारे ठत्वा ‘‘अग्गिदत्ता’’ति आह. सो थेरस्स सद्दं सुत्वा ‘‘मं इमस्मिं लोके नामेन आलपितुं समत्थो नाम नत्थि, को नु खो मं नामेन आलपती’’ति मानथद्धताय ‘‘को एसो’’ति आह. ‘‘अहं, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘किं वदेसी’’ति? ‘‘अज्ज मे एकरत्तिं इध वसनट्ठानं त्वं आचिक्खाही’’ति. ‘‘इध वसनट्ठानं नत्थि, एकस्स एकाव पण्णसाला’’ति. ‘‘अग्गिदत्त, मनुस्सा नाम मनुस्सानं, गावो गुन्नं, पब्बजिता पब्बजितानं सन्तिकं गच्छन्ति, मा एवं करि, देहि मे वसनट्ठान’’न्ति. ‘‘किं पन त्वं पब्बजितो’’ति? ‘‘आम, पब्बजितोम्ही’’ति. ‘‘सचे पब्बजितो, कहं ते खारिभण्डं, को पब्बजितपरिक्खारो’’ति. ‘‘अत्थि मे परिक्खारो, विसुं पन नं गहेत्वा विचरितुं दुक्खन्ति अब्भन्तरेनेव नं गहेत्वा विचरामि, ब्राह्मणा’’ति. सो ‘‘तं गहेत्वा विचरिस्ससी’’ति थेरस्स कुज्झि. अथ नं सो आह – ‘‘अम्हे, अग्गिदत्त, मा कुज्झि, वसनट्ठानं मे आचिक्खाही’’ति. नत्थि एत्थ वसनट्ठानन्ति. एतस्मिं पन वालुकरासिम्हि को वसतीति. एको, नागराजाति. एतं मे देहीति. न सक्का दातुं, भारियं एतस्स कम्मन्ति. होतु, देहि मेति. तेन हि त्वं एव जानाहीति.

थेरो वालुकरासिअभिमुखो पायासि. नागराजा तं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘अयं समणो इतो आगच्छति, न जानाति मञ्ञे मम अत्थिभावं, धूमायित्वा नं मारेस्सामी’’ति धूमायि. थेरो ‘‘अयं नागराजा ‘अहमेव धूमायितुं सक्कोमि, अञ्ञे न सक्कोन्ती’ति मञ्ञे सल्लक्खेती’’ति सयम्पि धूमायि. द्विन्नम्पि सरीरतो उग्गता धूमा याव ब्रह्मलोका उट्ठहिंसु. उभोपि धूमा थेरं अबाधेत्वा नागराजानमेव बाधेन्ति. नागराजा धूमवेगं सहितुं असक्कोन्तो पज्जलि. थेरोपि तेजोधातुं समापज्जित्वा तेन सद्धिंयेव पज्जलि. अग्गिजाला याव ब्रह्मलोका उट्ठहिंसु. उभोपि थेरं अबाधेत्वा नागराजानमेव बाधयिंसु. अथस्स सकलसरीरं उक्काहि पदित्तं विय अहोसि. इसिगणो ओलोकेत्वा चिन्तेसि – ‘‘नागराजा, समणं झापेति, भद्दको वत समणो अम्हाकं वचनं असुत्वा नट्ठो’’ति. थेरो नागराजानं दमेत्वा निब्बिसेवनं कत्वा वालुकरासिम्हि निसीदि. नागराजा वालुकरासिं भोगेहि परिक्खिपित्वा कूटागारकुच्छिपमाणं फणं मापेत्वा थेरस्स उपरि धारेसि.

इसिगणा पातोव ‘‘समणस्स मतभावं वा अमतभावं वा जानिस्सामा’’ति थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा तं वालुकरासिमत्थके निसिन्नं दिस्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अभित्थवन्ता आहंसु – ‘‘समण, कच्चि नागराजेन न बाधितो’’ति. ‘‘किं न पस्सथ मम उपरिफणं धारेत्वा ठित’’न्ति? ते ‘‘अच्छरियं वत भो, समणस्स एवरूपो नाम नागराजा दमितो’’ति थेरं परिवारेत्वा अट्ठंसु. तस्मिं खणे सत्था आगतो. थेरो सत्थारं दिस्वा उट्ठाय वन्दि. अथ नं इसयो आहंसु – ‘‘अयम्पि तया महन्ततरो’’ति. एसो भगवा सत्था, अहं इमस्स सावकोति. सत्था वालुकरासिमत्थके निसीदि, इसिगणो ‘‘अयं ताव सावकस्स आनुभावो, इमस्स पन आनुभावो कीदिसो भविस्सती’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह सत्थारं अभित्थवि. सत्था अग्गिदत्तं आमन्तेत्वा आह – ‘‘अग्गिदत्त, त्वं तव सावकानञ्च उपट्ठाकानञ्च ओवादं ददमानो किन्ति वत्वा देसी’’ति. ‘‘एतं पब्बतं सरणं गच्छथ, वनं आरामं रुक्खं सरणं गच्छथ. एतानि हि सरणं गतो सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति एवं तेसं ओवादं दम्मीति. सत्था ‘‘न खो, अग्गिदत्त, एतानि सरणं गतो सब्बदुक्खा पमुच्चति, बुद्धं धम्मं सङ्घं पन सरणं गन्त्वा सकलवट्टदुक्खा पमुच्चती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –

१८८. ‘‘बहुं वे सरणं यन्ति, पब्बतानि वनानि च;

आरामरुक्खचेत्यानि, मनुस्सा भयतज्जिता.

१८९. ‘‘नेतं खो सरणं खेमं, नेतं सरणमुत्तमं;

नेतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चति.

१९०. ‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो;

चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सति.

१९१. ‘‘दुक्खं दुक्खसमुप्पादं, दुक्खस्स च अतिक्कमं;

अरियं चट्ठङ्गिकं मग्गं, दुक्खूपसमगामिनं.

१९२. ‘‘एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तमं;

एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति.

तत्थ बहुन्ति बहु. पब्बतानीति तत्थ तत्थ इसिगिलिवेपुल्लवेभारादिके पब्बते च महावनगोसिङ्गसालवनादीनि वनानि च वेळुवनजीवकम्बवनादयो आरामे च उदेनचेतियगोतमचेतियादीनि रुक्खचेत्यानि च ते ते मनुस्सा तेन तेन भयेन तज्जिता भयतो मुच्चितुकामा पुत्तलाभादीनि वा पत्थयमाना सरणं यन्तीति अत्थो. नेतं सरणन्ति एतं सब्बम्पि सरणं नेव खेमं न उत्तमं, न च एतं पटिच्च जातिआदिधम्मेसु सत्तेसु एकोपि जातिआदितो सब्बदुक्खा पमुच्चतीति अत्थो.

यो चाति इदं अखेमं अनुत्तमं सरणं दस्सेत्वा खेमं उत्तमं सरणं दस्सनत्थं आरद्धं. तस्सत्थो – यो च गहट्ठो वा पब्बजितो वा ‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिकं बुद्धधम्मसङ्घानुस्सतिकम्मट्ठानं निस्साय सेट्ठवसेन बुद्धञ्च धम्मञ्च सङ्घञ्च सरणं गतो, तस्सपि तं सरणगमनं अञ्ञतित्थियवन्दनादीहि कुप्पति चलति. तस्स पन अचलभावं दस्सेतुं मग्गेन आगतसरणमेव पकासन्तो चत्तारि अरियसच्चानि सम्मप्पञ्ञाय पस्सतीति आह. यो हि एतेसं सच्चानं दस्सनवसेन एतानि सरणं गतो, एतस्स एतं सरणं खेमञ्च उत्तमञ्च, सो च पुग्गलो एतं सरणं पटिच्च सकलस्मापि वट्टदुक्खा पमुच्चति, तस्मा एतं खो सरणं खेमन्तिआदि वुत्तं.

देसनावसाने सब्बेपि ते इसयो सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पत्वा सत्थारं वन्दित्वा पब्बज्जं याचिंसु. सत्थापि चीवरगब्भतो हत्थं पसारेत्वा ‘‘एथ भिक्खवो, चरथ ब्रह्मचरिय’’न्ति आह. ते तङ्खणेयेव अट्ठपरिक्खारधरा वस्ससट्ठिकथेरा विय अहेसुं. सो च सब्बेसम्पि अङ्गमगधकुरुरट्ठवासीनं सक्कारं आदाय आगमनदिवसो अहोसि. ते सक्कारं आदाय आगता सब्बेपि ते इसयो पब्बजिते दिस्वा ‘‘किं नु खो अम्हाकं अग्गिदत्तब्राह्मणो महा, उदाहु समणो गोतमो’’ति चिन्तेत्वा समणस्स गोतमस्स आगतत्ता ‘‘अग्गिदत्तोव महा’’ति मञ्ञिंसु. सत्था तेसं अज्झासयं ओलोकेत्वा, ‘‘अग्गिदत्त, परिसाय कङ्खं छिन्दा’’ति आह. सो ‘‘अहम्पि एत्तकमेव पच्चासीसामी’’ति इद्धिबलेन सत्तक्खत्तुं वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पुनप्पुनं ओरुय्ह सत्थारं वन्दित्वा ‘‘सत्था मे, भन्ते, भगवा, सावकोहमस्मी’’ति वत्वा सावकत्तं पकासेसीति.

अग्गिदत्तब्राह्मणवत्थु छट्ठं.