५. अनभिरतभिक्खुवत्थु
न कहापणवस्सेनाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अनभिरतभिक्खुं आरब्भ कथेसि.
सो किर सासने पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो ‘‘असुकट्ठानं नाम गन्त्वा उद्देसं उग्गण्हाही’’ति उपज्झायेन पेसितो तत्थ अगमासि. अथस्स पितुनो रोगो उप्पज्जि. सो पुत्तं दट्ठुकामो हुत्वा तं पक्कोसितुं समत्थं कञ्चि अलभित्वा पुत्तसोकेन विप्पलपन्तोयेव आसन्नमरणो हुत्वा ‘‘इदं मे पुत्तस्स पत्तचीवरमूलं करेय्यासी’’ति कहापणसतं कनिट्ठस्स हत्थे दत्वा कालमकासि. सो दहरस्स आगतकाले पादमूले निपतित्वा पवट्टेन्तो रोदित्वा, ‘‘भन्ते, पिता ते विप्पलपन्तोव कालकतो, मय्हं पन तेन कहापणसतं हत्थे ठपितं, तेन किं करोमी’’ति आह. दहरो ‘‘न मे कहापणेहि अत्थो’’ति पटिक्खिपित्वा अपरभागे चिन्तेसि – ‘‘किं मे परकुलेसु पिण्डाय चरित्वा जीवितेन, सक्का तं कहापणसतं निस्साय जीवितुं, विब्भमिस्सामी’’ति. सो अनभिरतिया पीळितो विस्सट्ठसज्झायनकम्मट्ठानो पण्डुरोगी विय अहोसि. अथ नं दहरसामणेरा ‘‘किं इद’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘उक्कण्ठितोम्ही’’ति वुत्ते आचरियुपज्झायानं आचिक्खिंसु. अथ नं ते सत्थु सन्तिकं नेत्वा सत्थु दस्सेसुं. सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं उक्कण्ठितो’’ति पुच्छित्वा, ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘कस्मा एवमकासि, अत्थि पन ते कोचि जीवितपच्चयो’’ति आह. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘किं ते अत्थी’’ति? ‘‘कहापणसतं, भन्ते’’ति. तेन हि कत्थचि ताव सक्खरा आहर, गणेत्वा जानिस्साम ‘‘सक्का वा तावत्तकेन जीवितुं, नो वा’’ति. सो सक्खरा आहरि. अथ नं सत्था आह – ‘‘परिभोगत्थाय ताव पण्णासं ठपेहि, द्विन्नं गोणानं अत्थाय चतुवीसति, एत्तकं नाम बीजत्थाय, युगनङ्गलत्थाय, कुद्दालवासिफरसुअत्थाया’’ति एवं गणियमाने तं कहापणसतं नप्पहोति. अथ नं सत्था ‘‘भिक्खु तव कहापणा अप्पका, कथं एते निस्साय तण्हं पूरेस्ससि, अतीते किर चक्कवत्तिरज्जं कारेत्वा अप्फोटितमत्तेन द्वादसयोजनट्ठाने कटिप्पमाणेन रतनवस्सं वस्सापेतुं समत्थो याव छत्तिंस सक्का चवन्ति, एत्तकं कालं देवरज्जं कारेत्वापि मरणकाले तण्हं अपूरेत्वाव कालमकासी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरित्वा मन्धातुजातकं (जा. १.३.२२) वित्थारेत्वा –
‘‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचना;
सब्बेव दासा मन्धातु, ये पाणा पथविस्सिता’’ति. –
इमिस्सा गाथाय अनन्तरा इमा द्वे गाथा अभासि –
१८६. ‘‘न कहापणवस्सेन, तित्ति कामेसु विज्जति;
अप्पस्सादा दुखा कामा, इति विञ्ञाय पण्डितो.
१८७. ‘‘अपि दिब्बेसु कामेसु, रतिं सो नाधिगच्छति;
तण्हक्खयरतो होति, सम्मासम्बुद्धसावको’’ति.
तत्थ कहापणवस्सेनाति यं सो अप्फोटेत्वा सत्तरतनवस्सं वस्सापेसि, तं इध कहापणवस्सन्ति वुत्तं. तेनपि हि वत्थुकामकिलेसकामेसु तित्ति नाम नत्थि. एवं दुप्पूरा एसा तण्हा. अप्पस्सादाति सुपिनसदिसताय परित्तसुखा. दुखाति दुक्खक्खन्धादीसु आगतदुक्खवसेन पन बहुदुक्खाव. इति विञ्ञायाति एवमेते कामे जानित्वा. अपि दिब्बेसूति सचे हि देवानं उपकप्पनककामेहि निमन्तेय्यापि आयस्मा समिद्धि विय एवम्पि तेसु कामेसु रतिं न विन्दतियेव. तण्हक्खयरतोति अरहत्ते चेव निब्बाने च अभिरतो होति, तं पत्थयमानो विहरति. सम्मासम्बुद्धसावकोति सम्मासम्बुद्धेन देसितस्स धम्मस्स सवनेन जातो योगावचरभिक्खूति.
देसनावसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तपरिसायपि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.
अनभिरतभिक्खुवत्थु पञ्चमं.