९. वट्टपोतकचरियावण्णना
७२. नवमे मगधे वट्टपोतकोतिआदीसु अयं सङ्खेपत्थो – मगधरट्ठे अञ्ञतरस्मिं अरञ्ञप्पदेसे वट्टकयोनियं निब्बत्तित्वा अण्डकोसं पदालेत्वा अचिरनिक्खन्तताय तरुणो मंसपेसिभूतो, ततो एव अजातपक्खो वट्टकच्छापको यदा अहं कुलावकेयेव होमि.
७३. मुखतुण्डकेनाहरित्वाति मय्हं माता अत्तनो मुखतुण्डकेन कालेन कालं गोचरं आहरित्वा मं पोसेति. तस्सा फस्सेन जीवामीति परिसेदनत्थञ्चेव परिभावनत्थञ्च सम्मदेव कालेन कालं ममं अधिसयनवसेन फुसन्तिया तस्सा मम मातुया सरीरसम्फस्सेन जीवामि विहरामि अत्तभावं पवत्तेमि. नत्थि मे कायिकं बलन्ति मय्हं पन अतितरुणताय कायसन्निस्सितं बलं नत्थि.
७४. संवच्छरेति संवच्छरे संवच्छरे. गिम्हसमयेति गिम्हकाले. सुक्खरुक्खसाखानं अञ्ञमञ्ञं सङ्घट्टनसमुप्पन्नेन अग्गिना तस्मिं पदेसे दवडाहो पदिप्पति पज्जलति, सो तथा पदीपितो. उपगच्छति अम्हाकन्ति मय्हं मातापितूनञ्चाति अम्हाकं वसनट्ठानप्पदेसं अत्तनो पतिट्ठानस्स असुद्धस्सापि सुद्धभावकरणेन पावनतो पावकोति च गतमग्गे इन्धनस्स भस्मभावावहनतो कण्हवत्तनीति च लद्धनामो अग्गि वनरुक्खगच्छे दहन्तो कालेन कालं उपगच्छति.
७५. एवं उपगमनतो तदापि सद्दायन्तोति ‘‘धमधम’’इति एवं सद्दं करोन्तो, अनुरवदस्सनञ्हेतं दावग्गिनो. महासिखीति पब्बतकूटसदिसानं इन्धनानं वसेन महतियो सिखा एतस्साति महासिखी. अनुपुब्बेन अनुक्कमेन तं अरञ्ञप्पदेसं झापेन्तो दहन्तो अग्गि मम समीपट्ठानं उपागमि.
७६. अग्गिवेगभयाति वेगेन आगच्छतो अग्गिनो भयेन भीता. तसिताति चित्तुत्राससमुट्ठितेन कायस्स छम्भितत्तेन च उत्रासा. मातापिताति मातापितरो. अत्तानं परिमोचयुन्ति अग्गिना अनुपद्दुतट्ठानगमनेन अत्तनो सोत्थिभावमकंसु. महासत्तो हि तदा महागेण्डुकप्पमाणो महासरीरो अहोसि. तं मातापितरो केनचि उपायेन गहेत्वा गन्तुं असक्कुणन्ता अत्तसिनेहेन च अभिभुय्यमाना पुत्तसिनेहं छड्डेत्वा पलायिंसु.
७७. पादे पक्खे पजहामीति अत्तनो उभो पादे उभो पक्खे च भूमियं आकासे च गमनसज्जे करोन्तो पसारेमि इरियामि वायमामि. ‘‘पटीहामी’’तिपि पाठो, वेहासगमनयोग्गे कातुं ईहामीति अत्थो. ‘‘पतीहामी’’तिपि पठन्ति. तस्सत्थो – पादे पक्खे च पति विसुं ईहामि, गमनत्थं वायमामि, तं पन वायामकरणत्थमेव. कस्मा? यस्मा नत्थि मे कायिकं बलं. सोहं अगतिको तत्थाति सो अहं एवंभूतो पादपक्खवेकल्लेन गमनविरहितो मातापितूनं अपगमनेन वा अप्पटिसरणो, तत्थ दावग्गिउपद्दुते वने, तस्मिं वा कुलावके ठितोव एवं इदानि वत्तब्बाकारेन तदा चिन्तेसिं. दुतियञ्चेत्थ अहन्ति निपातमत्तं दट्ठब्बं.
७८. इदानि तदा अत्तनो चिन्तिताकारं दस्सेतुं ‘‘येसाह’’न्तिआदिमाह;
तत्थ येसाहं उपधावेय्यं, भीतो तसितवेधितोति मरणभयेन भीतो ततो एव चित्तुत्रासेन तसितो सरीरकम्पनेन वेधितो येसमहं पक्खन्तरं एतरहि दावग्गिउपद्दुतो जलदुग्गं विय मञ्ञमानो पविसितुं उपधावेय्यं ते मम मातापितरो मं एककं एव ओहाय जहित्वा पक्कन्ता. कथं मे अज्ज कातवेति कथं नु खो मया अज्ज कातब्बं, पटिपज्जितब्बन्ति अत्थो.
एवं महासत्तो इतिकत्तब्बतासम्मूळ्हो हुत्वा ठितो पुन चिन्तेसि – ‘‘इमस्मिं लोके सीलगुणो नाम अत्थि, सच्चगुणो नाम अत्थि, अतीते पारमियो पूरेत्वा बोधितले निसीदित्वा अभिसम्बुद्धा सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्ना सच्चानुदयकारुञ्ञखन्तिसमन्नागता सब्बसत्तेसु समप्पवत्तमेत्ताभावना सब्बञ्ञुबुद्धा नाम अत्थि, तेहि च पटिविद्धो एकन्तनिय्यानगुणो धम्मो अत्थि, मयि चापि एकं सच्चं अत्थि. संविज्जमानो एको सभावधम्मो पञ्ञायति, तस्मा अतीतबुद्धे चेव तेहि पटिविद्धगुणे च आवज्जेत्वा मयि विज्जमानं सच्चं सभावधम्मं गहेत्वा सच्चकिरियं कत्वा अग्गिं पटिक्कमापेत्वा अज्ज मया अत्तनो चेव इध वासीनं सेसपाणीनञ्च सोत्थिभावं कातुं वट्टती’’ति. एवं पन चिन्तेत्वा महासत्तो अत्तनो आनुभावे ठत्वा यथाचिन्तितं पटिपज्जि. तेन वुत्तं –
७९. ‘‘अत्थि लोके सीलगुणो, सच्चं सोचेय्यनुद्दया;
तेन सच्चेन काहामि, सच्चकिरियमुत्तमं.
८०. ‘‘आवज्जेत्वा धम्मबलं, सरित्वा पुब्बके जिने;
सच्चबलमवस्साय, सच्चकिरियमकासह’’न्ति.
८१. तत्थ महासत्तो अतीते परिनिब्बुतानं बुद्धानं गुणे आवज्जेत्वा अत्तनि विज्जमानं सच्चसभावं आरब्भ यं गाथं वत्वा तदा सच्चकिरियमकासि, तं दस्सेतुं ‘‘सन्ति पक्खा’’तिआदि वुत्तं.
तत्थ सन्ति पक्खा अपतनाति मय्हं पक्खा नाम अत्थि उपलब्भन्ति, नो च खो सक्का एतेहि उप्पतितुं आकासेन गन्तुन्ति अपतना. सन्ति पादा अवञ्चनाति पादापि मे अत्थि, तेहि पन वञ्चितुं पदवारगमनेन गन्तुं न सक्काति अवञ्चना. मातापिता च निक्खन्ताति ये मं अञ्ञत्थ नेय्युं, तेपि मरणभयेन मम मातापितरो निक्खन्ता. जातवेदाति अग्गिं आलपति. सो हि जातोव वेदियति, धूमजालुट्ठानेन पञ्ञायति, तस्मा ‘‘जातवेदो’’ति वुच्चति. पटिक्कमाति पटिगच्छ निवत्ताति जातवेदं आणापेति.
इति महासत्तो ‘‘सचे मय्हं पक्खानं अत्थिभावो, ते च पसारेत्वा आकासे अपतनभावो, पादानं अत्थिभावो, ते च उक्खिपित्वा अवञ्चनभावो, मातापितूनं मं कुलावकेयेव छड्डेत्वा पलातभावो च सच्चसभावभूतो एव, जातवेद, एतेन सच्चेन त्वं इतो पटिक्कमा’’ति कुलावके निपन्नोव सच्चकिरियं अकासि. तस्स सह सच्चकिरियाय सोळसकरीसमत्ते ठाने जातवेदो पटिक्कमि. पटिक्कमन्तो च न झायमानोव अरञ्ञं गतो, उदके पन ओपिलापितउक्का विय तत्थेव निब्बायि. तेन वुत्तं –
८२. ‘‘सह सच्चे कते मय्हं, महापज्जलितो सिखी;
वज्जेसि सोळसकरीसानि, उदकं पत्वा यथा सिखी’’ति.
सा पनेसा बोधिसत्तस्स वट्टकयोनियं तस्मिं समये बुद्धगुणानं आवज्जनपुब्बिका सच्चकिरिया अनञ्ञसाधारणाति आह ‘‘सच्चेन मे समो नत्थि, एसा मे सच्चपारमी’’ति. तेनेव हि तस्स ठानस्स सकलेपि इमस्मिं कप्पे अग्गिना अनभिभवनीयत्ता तं कप्पट्ठियपाटिहारियं नाम जातं.
एवं महासत्तो सच्चकिरियवसेन अत्तनो तत्थ वासीनं सत्तानञ्च सोत्थिं कत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.
तदा मातापितरो एतरहि मातापितरो अहेसुं, वट्टकराजा पन लोकनाथो.
तस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव सेसपारमियोपि यथारहं निद्धारेतब्बा. तथा दावग्गिम्हि तथा भेरवाकारेन अवत्थरित्वा आगच्छन्ते तस्मिं वये एकको हुत्वापि सारदं अनापज्जित्वा सच्चादिधम्मगुणे बुद्धगुणे च अनुस्सरित्वा अत्तनो एव आनुभावं निस्साय सच्चकिरियाय तत्थ वासीनम्पि सत्तानं सोत्थिभावापादनादयो आनुभावा विभावेतब्बा.
वट्टपोतकचरियावण्णना निट्ठिता.