६. तेमियचरियावण्णना

४८. छट्ठे कासिराजस्स अत्रजोति कासिरञ्ञो अत्रजो पुत्तो यदा होमि, तदा मूगपक्खोति नामेन, तेमियोति वदन्ति मन्ति तेमियोति नामेन मूगपक्खवताधिट्ठानेन ‘‘मूगपक्खो’’ति मातापितरो आदिं कत्वा सब्बेव मं वदन्तीति सम्बन्धो. महासत्तस्स हि जातदिवसे सकलकासिरट्ठे देवो वस्सि, यस्मा च सो रञ्ञो चेव अमच्चादीनञ्च हदयं उळारेन पीतिसिनेहेन तेमयमानो उप्पन्नो, तस्मा ‘‘तेमियकुमारो’’ति नामं अहोसि.

४९. सोळसित्थिसहस्सानन्ति सोळसन्नं कासिरञ्ञो इत्थागारसहस्सानं. न विज्जति पुमोति पुत्तो न लब्भति. न केवलञ्च पुत्तो एव, धीतापिस्स नत्थि एव. अहोरत्तानं अच्चयेन, निब्बत्तो अहमेककोति अपुत्तकस्सेव तस्स रञ्ञो बहूनं संवच्छरानं अतीतत्ता अनेकेसं अहोरत्तानं अपगमनेन सक्कदत्तियो अहमेककोव बोधिपरियेसनं चरमानो, तदा तस्स पुत्तो हुत्वा उप्पन्नोति सत्था वदति.

तत्रायं अनुपुब्बिकथा – अतीते बाराणसियं कासिराजा रज्जं कारेसि. तस्स सोळससहस्सा इत्थियो अहेसुं. तासु एकापि पुत्तं वा धीतरं वा न लभति. नागरा ‘‘अम्हाकं रञ्ञो वंसानुरक्खको एकोपि पुत्तो नत्थी’’ति विप्पटिसारी जाता सन्निपतित्वा राजानं ‘‘पुत्तं पत्थेही’’ति आहंसु. राजा सोळससहस्सा इत्थियो ‘‘पुत्तं पत्थेथा’’ति आणापेसि. ता चन्दादीनं उपट्ठानादीनि कत्वा पत्थेन्तियोपि न लभिंसु. अग्गमहेसी पनस्स मद्दराजधीता चन्दादेवी नाम सीलसम्पन्ना अहोसि. राजा ‘‘त्वम्पि पुत्तं पत्थेही’’ति आह. सा पुण्णमदिवसे उपोसथिका हुत्वा अत्तनो सीलं आवज्जेत्वा ‘‘सचाहं अखण्डसीला, इमिना मे सच्चेन पुत्तो उप्पज्जतू’’ति सच्चकिरियमकासि. तस्सा सीलतेजेन सक्कस्स आसनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को आवज्जेन्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘चन्दादेविया पुत्तपटिलाभस्स उपायं करिस्सामी’’ति तस्सा अनुच्छविकं पुत्तं उपधारेन्तो बोधिसत्तं तावतिंसभवने निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा ततो चवित्वा उपरिदेवलोके उप्पज्जितुकामं दिस्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सम्म, तयि मनुस्सलोके उप्पन्ने पारमियो च ते पूरेस्सन्ति, महाजनस्स च वुड्ढि भविस्सति, अयं कासिरञ्ञो चन्दा नाम अग्गमहेसी पुत्तं पत्थेति, तस्सा कुच्छियं उप्पज्जाही’’ति आह.

सो ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा तस्सा कुच्छियं पटिसन्धिं गण्हि. तस्स सहाया पञ्चसता देवपुत्ता खीणायुका देवलोका चवित्वा तस्सेव रञ्ञो अमच्चभरियानं कुच्छीसु पटिसन्धिं गण्हिंसु. देवी गब्भस्स पतिट्ठितभावं ञत्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा गब्भपरिहारं दापेसि. सा परिपुण्णगब्भा धञ्ञपुञ्ञलक्खणसम्पन्नं पुत्तं विजायि. तंदिवसमेव अमच्चगेहेसु पञ्चकुमारसतानि विजायिंसु. उभयम्पि सुत्वा राजा ‘‘मम पुत्तस्स परिवारा एते’’ति पञ्चन्नं दारकसतानं पञ्चधातिसतानि पेसेत्वा कुमारपसाधनानि च पेसेसि. महासत्तस्स पन अतिदीघादिदोसविवज्जिता अलम्बत्थना मधुरथञ्ञा चतुसट्ठिधातियो दत्वा महन्तं सक्कारं कत्वा चन्दादेवियापि वरं अदासि. सा गहितकं कत्वा ठपेसि. दारको महता परिवारेन वड्ढति. अथ नं एकमासिकं अलङ्करित्वा रञ्ञो सन्तिकं आनयिंसु. राजा पियपुत्तं ओलोकेत्वा आलिङ्गित्वा अङ्के निसीदापेत्वा रमयमानो निसीदि.

५०. तस्मिं खणे चत्तारो चोरा आनीता. राजा तेसु एकस्स सकण्टकाहि कसाहि पहारसहस्सं आणापेसि, एकस्स सङ्खलिकाय बन्धित्वा बन्धनागारप्पवेसनं, एकस्स सरीरे सत्तिप्पहारदानं, एकस्स सूलारोपनं. महासत्तो पितु कथं सुत्वा संवेगप्पत्तो हुत्वा ‘‘अहो मम पिता रज्जं निस्साय भारियं निरयगामिकम्मं करोती’’ति चिन्तेसि. पुनदिवसे नं सेतच्छत्तस्स हेट्ठा अलङ्कतसिरिसयने निपज्जापेसुं.

सो थोकं निद्दायित्वा पटिबुद्धो अक्खीनि उम्मीलेत्वा सेतच्छत्तं ओलोकेन्तो महन्तं सिरिविभवं पस्सि. अथस्स पकतियापि संवेगप्पत्तस्स अतिरेकतरं भयं उप्पज्जि. सो ‘‘कुतो नु खो अहं इमं राजगेहं आगतो’’ति उपधारेन्तो जातिस्सरञाणेन देवलोकतो आगतभावं ञत्वा ततो परं ओलोकेन्तो उस्सदनिरये पक्कभावं पस्सि. ततो परं ओलोकेन्तो तस्मिंयेव नगरे राजभावं पस्सि. अथ सो ‘‘अहं वीसतिवस्सानि रज्जं कारेत्वा असीतिवस्ससहस्सानि उस्सदनिरये पच्चिं, इदानि पुनपि इमस्मिं चोरगेहे निब्बत्तोस्मि, पितापि मे हिय्यो चतूसु चोरेसु आनीतेसु तथारूपं फरुसं निरयसंवत्तनिकं कथं कथेसि. न मे इमिना अविदितविपुलानत्थावहेन रज्जेन अत्थो, कथं नु खो इमम्हा चोरगेहा मुच्चेय्य’’न्ति चिन्तेन्तो निपज्जि. अथ नं एका देवधीता ‘‘तात तेमियकुमार, मा भायि, तीणि अङ्गानि अधिट्ठहित्वा तव सोत्थि भविस्सती’’ति समस्सासेसि. तं सुत्वा महासत्तो रज्जसङ्खाता अनत्थतो मुच्चितुकामो सोळससंवच्छरानि तीणि अङ्गानि अचलाधिट्ठानवसेन अधिट्ठहि. तेन वुत्तं ‘‘किच्छालद्धं पियं पुत्त’’न्तिआदि.

तत्थ किच्छालद्धन्ति किच्छेन कसिरेन चिरकालपत्थनाय लद्धं. अभिजातन्ति जातिसम्पन्नं. कायजुतिया चेव ञाणजुतिया च समन्नागतत्ता जुतिन्धरं. सेतच्छत्तं धारयित्वान, सयने पोसेति मं पिताति पिता मे कासिराजा ‘‘मा नं कुमारं रजो वा उस्सावो वा’’ति जातकालतो पट्ठाय सेतच्छत्तस्स हेट्ठा सिरिसयने सयापेत्वा महन्तेन परिवारेन मं पोसेति.

५१. निद्दायमानो सयनवरे पबुज्झित्वा अहं ओलोकेन्तो पण्डरं सेतच्छत्तं अद्दसं. येनाहं निरयं गतोति येन सेतच्छत्तेन ततो ततिये अत्तभावे अहं निरयं गतो, सेतच्छत्तसीसेन रज्जं वदति.

५२. सह दिट्ठस्स मे छत्तन्ति तं सेतच्छत्तं दिट्ठस्स दिट्ठवतो मे सह तेन दस्सनेन, दस्सनसमकालमेवाति अत्थो. तासो उप्पज्जि भेरवोति सुपरिविदितादीनवत्ता भयानको चित्तुत्रासो उदपादि. विनिच्छयं समापन्नो, कथाहं इमं मुञ्चिस्सन्ति कथं नु खो अहं इमं रज्जं काळकण्णिं मुञ्चेय्यन्ति एवं विचारणं आपज्जिं.

५३. पुब्बसालोहिता मय्हन्ति पुब्बे एकस्मिं अत्तभावे मम मातुभूतपुब्बा तस्मिं छत्ते अधिवत्था देवता मय्हं अत्थकामिनी हितेसिनी. सा मं दिस्वान दुक्खितं, तीसु ठानेसु योजयीति सा देवता मं तथा चेतोदुक्खेन दुक्खितं दिस्वा मूगपक्खबधिरभावसङ्खातेसु तीसु रज्जदुक्खतो निक्खमनकारणेसु योजेसि.

५४. पण्डिच्चयन्ति पण्डिच्चं, अयमेव वा पाठो. मा विभावयाति मा पकासेहि. बालमतोति बालोति ञातो. सब्बोति सकलो अन्तोजनो चेव बहिजनो च. ओचिनायतूति नीहरथेतं काळकण्णिन्ति अवजानातु. एवं तव अत्थो भविस्सतीति एवं यथावुत्तनयेन अवजानितब्बभावे सति तुय्हं गेहतो निक्खमनेन हितं पारमिपरिपूरणं भविस्सति.

५५. तेतं वचनन्ति ते एतं तीणि अङ्गानि अधिट्ठाहीति वचनं. अत्थकामासि मे अम्माति अम्म देवते, मम अत्थकामा असि. हितकामाति तस्सेव परियायवचनं. अत्थोति वा एत्थ सुखं वेदितब्बं. हितन्ति तस्स कारणभूतं पुञ्ञं.

५६. सागरेव थलं लभिन्ति चोरगेहे वताहं जातो, अहु मे महावतानत्थोति सोकसागरे ओसीदन्तो तस्सा देवताय अहं वचनं सुत्वा सागरे ओसीदन्तो विय थलं पतिट्ठं अलभिं, रज्जकुलतो निक्खमनोपायं अलभिन्ति अत्थो. तयो अङ्गे अधिट्ठहिन्ति याव गेहतो निक्खमिं, ताव तीणि अङ्गानि कारणानि अधिट्ठहिं.

५७. इदानि तानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘मूगो अहोसि’’न्ति गाथमाह. तत्थ पक्खोति पीठसप्पि. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

एवं पन महासत्ते देवताय दिन्ननये ठत्वा जातवस्सतो पट्ठाय मूगादिभावेन अत्तानं दस्सेन्ते मातापितरो धातिआदयो च ‘‘मूगानं हनुपरियोसानं नाम एवरूपं न होति, बधिरानं कण्णसोतं नाम एवरूपं न होति, पीठसप्पीनं हत्थपादा नाम एवरूपा न होन्ति, भवितब्बमेत्थ कारणेन, वीमंसिस्साम न’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘खीरेन ताव वीमंसिस्सामा’’ति सकलदिवसं खीरं न देन्ति. सो सुस्सन्तोपि खीरत्थाय सद्दं न करोति.

अथस्स माता ‘‘पुत्तो मे छातो, खीरमस्स देथा’’ति खीरं दापेसि. एवं अन्तरन्तरा खीरं अदत्वा एकसंवच्छरं वीमंसन्तापि अन्तरं न पस्सिंसु. ततो ‘‘कुमारका नाम पूवखज्जकं पियायन्ति, फलाफलं पियायन्ति, कीळनभण्डकं पियायन्ति, भोजनं पियायन्ती’’ति तानि तानि पलोभनीयानि उपनेत्वा वीमंसनवसेन पलोभेन्ता याव पञ्चवस्सकाला अन्तरं न पस्सिंसु. अथ नं ‘‘दारका नाम अग्गितो भायन्ति, मत्तहत्थितो भायन्ति, सप्पतो भायन्ति, उक्खित्तासिकपुरिसतो भायन्ति, तेहि वीमंसिस्सामा’’ति यथा तेहिस्स अनत्थो न जायति, तथा पुरिममेव संविदहित्वा अतिभयानकाकारेन उपगच्छन्ते कारेसुं.

महासत्तो निरयभयं आवज्जेत्वा ‘‘इतो सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन निरयो भायितब्बो’’ति निच्चलोव होति. एवम्पि वीमंसित्वा अन्तरं न पस्सन्ता पुन ‘‘दारका नाम समज्जत्थिका होन्ती’’ति समज्जं कारेत्वापि महासत्तं साणिया परिक्खिपित्वा अजानन्तस्सेव चतूसु पस्सेसु सङ्खसद्देहि भेरिसद्देहि च सहसा एकनिन्नादं कारेत्वापि अन्धकारे घटेहि दीपं उपनेत्वा सहसा आलोकं दस्सेत्वापि सकलसरीरं फाणितेन मक्खेत्वा बहुमक्खिके ठाने निपज्जापेत्वापि न्हापनादीनि अकत्वा उच्चारपस्सावमत्थके निपन्नं अज्झुपेक्खित्वापि तत्थ च पलिपन्नं सयमानं परिहासेहि अक्कोसनेहि च घट्टेत्वापि हेट्ठामञ्चे अग्गिकपल्लं कत्वा उण्हसन्तापेन पीळेत्वापीति एवं नानाविधेहि उपायेहि वीमंसन्तापिस्स अन्तरं न पस्सिंसु.

महासत्तो हि सब्बत्थ निरयभयमेव आवज्जेत्वा अधिट्ठानं अविकोपेन्तो निच्चलोव अहोसि. एवं पन्नरसवस्सानि वीमंसित्वा अथ सोळसवस्सकाले ‘‘पीठसप्पिनो वा होन्तु मूगबधिरा वा रजनीयेसु अरज्जन्ता दुस्सनीयेसु अदुस्सन्ता नाम नत्थीति नाटकानिस्स पच्चुपट्ठपेत्वा वीमंसिस्सामा’’ति कुमारं गन्धोदकेन न्हापेत्वा देवपुत्तं विय अलङ्करित्वा देवविमानकप्पं पुप्फगन्धदामादीहि एकामोदपमोदं पासादं आरोपेत्वा उत्तमरूपधरा भावविलाससम्पन्ना देवच्छरापटिभागा इत्थियो उपट्ठपेसुं – ‘‘गच्छथ नच्चादीहि कुमारं अभिरमापेथा’’ति. ता उपगन्त्वा तथा कातुं वायमिंसु. सो बुद्धिसम्पन्नताय ‘‘इमा मे सरीरसम्फस्सं मा विन्दिंसू’’ति अस्सासपस्सासे निरुन्धि. ता तस्स सरीरसम्फस्सं अविन्दन्तियो ‘‘थद्धसरीरो एस, नायं मनुस्सो, यक्खो भविस्सती’’ति पक्कमिंसु.

एवं सोळस वस्सानि सोळसहि महावीमंसाहि अनेकाहि च खुद्दकवीमंसाहि परिग्गण्हितुं असक्कुणित्वा मातापितरो ‘‘तात, तेमियकुमार, मयं तव अमूगादिभावं जानाम, न हि तेसं एवरूपानि मुखकण्णसोतपादानि होन्ति, त्वं अम्हेहि पत्थेत्वा लद्धपुत्तको, मा नो नासेहि, सकलजम्बुदीपे राजूनं सन्तिका गरहतो मोचेही’’ति सह विसुं विसुञ्च अनेकवारं याचिंसु. सो तेहि एवं याचियमानोपि असुणन्तो विय हुत्वा निपज्जि.

५८. अथ राजा महासत्तस्स उभो पादे कण्णसोते जिव्हं उभो च हत्थे कुसलेहि पुरिसेहि वीमंसापेत्वा ‘‘यदिपि अपीठसप्पिआदीनं वियस्स पादादयो, तथापि अयं पीठसप्पि मूगबधिरो मञ्ञे, ईदिसे काळकण्णिपुरिसे इमस्मिं गेहे वसन्ते तयो अन्तराया पञ्ञायन्ति जीवितस्स वा छत्तस्स वा महेसिया वा’’ति लक्खणपाठकेहि इदानि कथितं. जातदिवसे पन ‘‘तुम्हाकं दोमनस्सपरिहरणत्थं ‘धञ्ञपुञ्ञलक्खणो’ति वुत्त’’न्ति अमच्चेहि आरोचितं सुत्वा अन्तरायभयेन भीतो ‘‘गच्छथ नं अवमङ्गलरथे निपज्जापेत्वा पच्छिमद्वारेन नीहरापेत्वा आमकसुसाने निखणथा’’ति आणापेसि. तं सुत्वा महासत्तो हट्ठो उदग्गो अहोसि – ‘‘चिरस्सं वत मे मनोरथो मत्थकं पापुणिस्सती’’ति. तेन वुत्तं ‘‘ततो मे हत्थपादे चा’’तिआदि.

तत्थ मद्दियाति मद्दनवसेन वीमंसित्वा. अनूनतन्ति हत्थादीहि अविकलतं. निन्दिसुन्ति ‘‘एवं अनूनावयवोपि समानो मूगादि विय दिस्समानो ‘‘रज्जं कारेतुं अभब्बो, काळकण्णिपुरिसो अय’’न्ति गरहिंसु. ‘‘निद्दिसु’’न्तिपि पाठो, वदिंसूति अत्थो.

५९. छड्डनं अनुमोदिसुन्ति राजदस्सनत्थं आगता सब्बेपि जनपदवासिनो सेनापतिपुरोहितप्पमुखा राजपुरिसा ते सब्बेपि एकमना समानचित्ता हुत्वा अन्तरायपरिहरणत्थं रञ्ञा आणत्ता भूमियं निखणनवसेन मम छड्डनं मुखसङ्कोचं अकत्वा अभिमुखभावेन साधु सुट्ठु इदं कत्तब्बमेवाति अनुमोदिंसु.

६०. सो मे अत्थो समिज्झथाति यस्सत्थाय यदत्थं ततो मूगादिभावाधिट्ठानवसेन दुक्करचरणं चिण्णं चरितं, सो अत्थो मम समिज्झति. तेसं मम मातापितुआदीनं मतिं अधिप्पायं सुत्वा सो अहं मम अधिप्पायसमिज्झनेन हट्ठो अनुपधारेत्वा भूमियं निखणनानुजाननेन संविग्गमानसोव अहोसिन्ति वचनसेसेन सम्बन्धो वेदितब्बो.

६१. एवं कुमारस्स भूमियं निखणने रञ्ञा आणत्ते चन्दादेवी तं पवत्तिं सुत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा, ‘‘देव, तुम्हेहि मय्हं वरो दिन्नो, मया च गहितकं कत्वा ठपितो, तं मे इदानि देथा’’ति. ‘‘गण्ह, देवी’’ति. ‘‘पुत्तस्स मे रज्जं देथा’’ति. ‘‘पुत्तो ते काळकण्णी, न सक्का दातु’’न्ति. ‘‘तेन हि, देव, यावजीवं अदेन्तो सत्त वस्सानि देथा’’ति. ‘‘तम्पि न सक्का’’ति. ‘‘छ वस्सानि, पञ्चचत्तारितीणिद्वेएकं वस्सं, सत्त मासे, छपञ्चचत्तारोतयोद्वेएकं मासंअद्धमासंसत्ताहं देथा’’ति. साधु गण्हाति.

सा पुत्तं अलङ्कारापेत्वा ‘‘तेमियकुमारस्स इदं रज्ज’’न्ति नगरे भेरिं चरापेत्वा नगरं अलङ्कारापेत्वा पुत्तं हत्थिक्खन्धं आरोपेत्वा सेतच्छत्तं मत्थके कारापेत्वा नगरं पदक्खिणं कत्वा आगतं अलङ्कतसिरिसयने निपज्जापेत्वा सब्बरत्तिं याचि – ‘‘तात तेमिय, तं निस्साय सोळस वस्सानि निद्दं अलभित्वा रोदमानाय मे अक्खीनि उप्पक्कानि, सोकेन हदयं भिज्जति विय, तव अपीठसप्पिआदिभावं जानामि, मा मं अनाथं करी’’ति. इमिना नियामेन छ दिवसे याचि. छट्ठे दिवसे राजा सुनन्दं नाम सारथिं पक्कोसापेत्वा ‘‘स्वे पातोव अवमङ्गलरथेन कुमारं नीहरित्वा आमकसुसाने भूमियं निखणित्वा पथविवड्ढनककम्मं कत्वा एही’’ति आह. तं सुत्वा देवी ‘‘तात, कासिराजा तं स्वे आमकसुसाने निखणितुं आणापेसि. स्वे मरणं पापुणिस्सती’’ति आह.

महासत्तो तं सुत्वा ‘‘तेमिय, सोळस वस्सानि तया कतो वायामो मत्थकं पत्तो’’ति हट्ठो उदग्गो अहोसि. मातुया पनस्स हदयं भिज्जनाकारं विय अहोसि. अथ तस्सा रत्तिया अच्चयेन पातोव सारथि रथं आदाय द्वारे ठपेत्वा सिरिगब्भं पविसित्वा ‘‘देवि, मा मय्हं कुज्झि, रञ्ञो आणा’’ति पुत्तं आलिङ्गित्वा निपन्नं देविं पिट्ठिहत्थेन अपनेत्वा कुमारं उक्खिपित्वा पासादा ओतरि. देवी उरं पहरित्वा महासद्देन परिदेवित्वा महातले ओहीयि.

अथ नं महासत्तो ओलोकेत्वा ‘‘मयि अकथेन्ते मातु सोको बलवा भविस्सती’’ति कथेतुकामो हुत्वापि ‘‘सचे कथेस्सामि सोळस वस्सानि कतो वायामो मोघो भविस्सति, अकथेन्तो पनाहं अत्तनो च मातापितूनञ्च पच्चयो भविस्सामी’’ति अधिवासेसि. सारथि ‘‘महासत्तं रथं आरोपेत्वा पच्छिमद्वाराभिमुखं रथं पेसेस्सामी’’ति पाचीनद्वाराभिमुखं पेसेसि. रथो नगरा निक्खमित्वा देवतानुभावेन तियोजनट्ठानं गतो. महासत्तो सुट्ठुतरं तुट्ठचित्तो अहोसि. तत्थ वनघटं सारथिस्स आमकसुसानं विय उपट्ठासि. सो ‘‘इदं ठानं सुन्दर’’न्ति रथं ओक्कमापेत्वा मग्गपस्से ठपेत्वा रथा ओरुय्ह महासत्तस्स आभरणभण्डं ओमुञ्चित्वा भण्डिकं कत्वा ठपेत्वा कुदालं आदाय अविदूरे आवाटं खणितुं आरभि. तेन वुत्तं ‘‘न्हापेत्वा अनुलिम्पित्वा’’तिआदि.

तत्थ न्हापेत्वाति सोळसहि गन्धोदकघटेहि न्हापेत्वा. अनुलिम्पित्वाति सुरभिविलेपनेन विलिम्पेत्वा. वेठेत्वा राजवेठनन्ति कासिराजूनं पवेणियागतं राजमकुटं सीसे पटिमुञ्चित्वा. अभिसिञ्चित्वाति तस्मिं राजकुले राजाभिसेकनियामेन अभिसिञ्चित्वा. छत्तेन कारेसुं पुरं पदक्खिणन्ति सेतच्छत्तेन धारियमानेन मं नगरं पदक्खिणं कारेसुं.

६२. सत्ताहं धारयित्वानाति मय्हं मातु चन्दादेविया वरलाभनवसेन लद्धं सत्ताहं मम सेतच्छत्तं धारयित्वा. उग्गते रविमण्डलेति ततो पुनदिवसे सूरियमण्डले उग्गतमत्ते अवमङ्गलरथेन मं नगरतो नीहरित्वा भूमियं निखणनत्थं सारथि सुनन्दो वनमुपगच्छि.

६३. सज्जस्सन्ति सन्नद्धो अस्सं, युगे योजितस्सं मे रथं मग्गतो उक्कमापनवसेन एकोकासे कत्वा. हत्थमुच्चितोति मुच्चितहत्थो, रथपाचनतो मुत्तहत्थोति अत्थो. अथ वा हत्थमुच्चितोति हत्थमुत्तो मम हत्थतो मुच्चित्वाति अत्थो. कासुन्ति आवाटं. निखातुन्ति निखणितुं.

६४-५. इदानि यदत्थं मया सोळस वस्सानि मूगवतादिअधिट्ठानेन दुक्करचरिया अधिट्ठिता, तं दस्सेतुं ‘‘अधिट्ठितमधिट्ठान’’न्ति गाथाद्वयमाह.

तत्थ तज्जेन्तो विविधकारणाति द्विमासिककालतो पट्ठाय याव सोळससंवच्छरा थञ्ञपटिसेधनादीहि विविधेहि नानप्पकारेहि कारणेहि तज्जयन्तो भयविद्धंसनवसेन विहेठियमानो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

अथ महासत्तो सुनन्दे कासुं खणन्ते ‘‘अयं मे वायामकालो’’ति उट्ठाय अत्तनो हत्थपादे सम्बाहित्वा रथा ओतरितुं मे बलं अत्थीति ञत्वा चित्तं उप्पादेसि. तावदेवस्स पादपतिट्ठानट्ठानं वातपुण्णभस्तचम्मं विय उग्गन्त्वा रथस्स पच्छिमन्तं आहच्च अट्ठासि. सो ओतरित्वा कतिपये वारे अपरापरं चङ्कमित्वा ‘‘योजनसतम्पि गन्तुं मे बलं अत्थी’’ति ञत्वा रथं पच्छिमन्ते गहेत्वा कुमारकानं कीळनयानकं विय उक्खिपित्वा ‘‘सचे सारथि मया सद्धिं पटिविरुज्झेय्य, अत्थि मे पटिविरुज्झितुं बल’’न्ति सल्लक्खेत्वा पसाधनत्थाय चित्तं उप्पादेसि. तङ्खणञ्ञेव सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को तं कारणं ञत्वा विस्सकम्मं आणापेसि – ‘‘गच्छ कासिराजपुत्तं अलङ्करोही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति वत्वा दिब्बेहि च मानुसेहि च अलङ्कारेहि सक्कं विय तं अलङ्करि. सो देवराजलीळाय सारथिस्स खणनोकासं गन्त्वा आवाटतीरे ठत्वा –

‘‘किन्नु सन्तरमानोव, कासुं खणसि सारथि;

पुट्ठो मे सम्म अक्खाहि, किं कासुया करिस्ससी’’ति. (जा. २.२२.३) –

आह.

तेन उद्धं अनोलोकेत्वाव –

‘‘रञ्ञो मूगो च पक्खो च, पुत्तो जातो अचेतसो;

सोम्हि रञ्ञा समज्झिट्ठो, पुत्तं मे निखणं वने’’ति. (जा. २.२२.४) –

वुत्ते महासत्तो –

‘‘न बधिरो न मूगोस्मि, न पक्खो न च वीकलो;

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने.

‘‘ऊरू बाहुञ्च मे पस्स, भासितञ्च सुणोहि मे;

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’ति. (जा. २.२२.५-६) –

वत्वा पुन तेन आवाटखणनं पहाय उद्धं ओलोकेत्वा तस्स रूपसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘मनुस्सो वा देवो वा’’ति अजानन्तेन –

‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु सक्को पुरिन्ददो;

को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मय’’न्ति. (जा. २.२२.७) –

वुत्ते –

‘‘नम्हि देवो न गन्धब्बो, नापि सक्को पुरिन्ददो;

कासिरञ्ञो अहं पुत्तो, यं कासुया निखञ्ञसि.

‘‘तस्स रञ्ञो अहं पुत्तो, यं त्वं सम्मूपजीवसि;

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने.

‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा;

न तस्स साखं भञ्जेय्य, मित्तदुब्भो हि पापको.

‘‘यथा रुक्खो तथा राजा, यथा साखा तथा अहं;

यथा छायूपगो पोसो, एवं त्वमसि सारथि;

अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’ति. (जा. २.२२.८-११) –

आदिना नयेन धम्मं देसेत्वा तेन निवत्तनत्थं याचितो अनिवत्तनकारणं पब्बज्जाछन्दं तस्स च हेतु निरयभयादिकं अतीतभवे अत्तनो पवत्तिं वित्थारेन कथेत्वा ताय धम्मकथाय ताय च पटिपत्तिया तस्मिम्पि पब्बजितुकामे जाते रञ्ञो इमं –

‘‘रथं निय्यातयित्वान, अनणो एहि सारथि;

अनणस्स हि पब्बज्जा, एतं इसीहि वण्णित’’न्ति. (जा. २.२२.४४) –

वत्वा तं विस्सज्जेसि.

सो रथं आभरणानि च गहेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेसि. राजा तावदेव ‘‘महासत्तस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति नगरतो निग्गच्छि सद्धिं चतुरङ्गिनिया सेनाय इत्थागारेहि नागरजानपदेहि च. महासत्तोपि खो सारथिं उय्योजेत्वा पब्बजितुकामो जातो. तस्स चित्तं ञत्वा सक्को विस्सकम्मं पेसेसि – ‘‘तेमियपण्डितो पब्बजितुकामो, तस्स अस्समपदं पब्बजितपरिक्खारे च मापेही’’ति. सो गन्त्वा तियोजनिके वनसण्डे अस्समं मापेत्वा रत्तिट्ठानदिवाट्ठानचङ्कमनपोक्खरणीफलरुक्खसम्पन्नं कत्वा सब्बे च पब्बजितपरिक्खारे मापेत्वा सकट्ठानमेव गतो. बोधिसत्तो तं दिस्वा सक्कदत्तियभावं ञत्वा पण्णसालं पविसित्वा वत्थानि अपनेत्वा तापसवेसं गहेत्वा कट्ठत्थरे निसिन्नो अट्ठ समापत्तियो, पञ्च च अभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा पब्बज्जासुखेन अस्समे निसीदि.

कासिराजापि सारथिना दस्सितमग्गेन गन्त्वा अस्समं पविसित्वा महासत्तेन सह समागन्त्वा कतपटिसन्थारो रज्जेन निमन्तेसि. तेमियपण्डितो तं पटिक्खिपित्वा अनेकाकारवोकारं अनिच्चतादिपटिसंयुत्ताय च कामादीनवपटिसंयुत्ताय च धम्मिया कथाय राजानं संवेजेसि. सो संविग्गमानसो घरावासे उक्कण्ठितो पब्बजितुकामो हुत्वा अमच्चे इत्थागारे च पुच्छि. तेपि पब्बजितुकामा अहेसुं. अथ राजा चन्दादेविं आदिं कत्वा सोळस सहस्से ओरोधे च अमच्चादिके च पब्बजितुकामे ञत्वा नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘ये मम पुत्तस्स सन्तिके पब्बजितुकामा, ते पब्बजन्तू’’ति. सुवण्णकोट्ठागारादीनि च विवरापेत्वा विस्सज्जापेसि. नागरा च यथापसारितेयेव आपणे विवटद्वारानेव गेहानि च पहाय रञ्ञो सन्तिकं अगमंसु. राजा महाजनेन सद्धिं महासत्तस्स सन्तिके पब्बजि. सक्कदत्तियं तियोजनिकं अस्समपदं परिपूरि.

सामन्तराजानो ‘‘कासिराजा पब्बजितो’’ति सुत्वा ‘‘बाराणसिरज्जं गहेस्सामा’’ति नगरं पविसित्वा देवनगरसदिसं नगरं सत्तरतनभरितं देवविमानकप्पं राजनिवेसनञ्च दिस्वा ‘‘इमं धनं निस्साय भयेन भवितब्ब’’न्ति तावदेव निक्खमित्वा पायासुं. तेसं आगमनं सुत्वा महासत्तो वनन्तं गन्त्वा आकासे निसीदित्वा धम्मं देसेसि. ते सब्बे सद्धिं परिसाय तस्स सन्तिके पब्बजिंसु. एवं अपरेपि अपरेपीति महासमागमो अहोसि. सब्बे फलाफलानि परिभुञ्जित्वा समणधम्मं करोन्ति. यो कामादिवितक्कं वितक्केति, तस्स चित्तं ञत्वा महासत्तो तत्थ गन्त्वा आकासे निसीदित्वा धम्मं देसेति.

सो धम्मस्सवनसप्पायं लभित्वा समापत्तियो अभिञ्ञायो च निब्बत्तेति. एवं अपरोपि अपरोपीति सब्बेपि जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायना अहेसुं. तिरच्छानगतापि महासत्ते इसिगणेपि चित्तं पसादेत्वा छसु कामसग्गेसु निब्बत्तिंसु. महासत्तस्स ब्रह्मचरियं चिरं दीघमद्धानं पवत्तित्थ. तदा छत्ते अधिवत्था देवता उप्पलवण्णा अहोसि, सारथि सारिपुत्तत्थेरो, मातापितरो महाराजकुलानि, परिसा बुद्धपरिसा, तेमियपण्डितो लोकनाथो.

तस्स अधिट्ठानपारमी इध मत्थकं पत्ता, सेसपारमियोपि यथारहं निद्धारेतब्बा. तथा मासजातकालतो पट्ठाय निरयभयं पापभीरुता रज्जजिगुच्छा नेक्खम्मनिमित्तं मूगादिभावाधिट्ठानं तत्थ च विरोधिप्पच्चयसमोधानेपि निच्चलभावोति एवमादयो गुणानुभावा विभावेतब्बाति.

तेमियचरियावण्णना निट्ठिता.

अधिट्ठानपारमी निट्ठिता.