७. कपिराजचरियावण्णना

६७. सत्तमे यदा अहं कपि आसिन्ति यस्मिं काले अहं कपियोनियं निब्बत्तित्वा वुद्धिमन्वाय नागबलो थामसम्पन्नो अस्सपोतकप्पमाणो महासरीरो कपि होमि. नदीकूले दरीसयेति एकिस्सा नदिया तीरे एकस्मिं दरीभागे यदा वासं कप्पेमीति अत्थो.

तदा किर बोधिसत्तो यूथपरिहरणं अकत्वा एकचरो हुत्वा विहासि. तस्सा पन नदिया वेमज्झे एको दीपको नानप्पकारेहि अम्बपनसादीहि फलरुक्खेहि सम्पन्नो. बोधिसत्तो थामजवसम्पन्नताय नदिया ओरिमतीरतो उप्पतित्वा दीपकस्स पन नदिया च मज्झे एको पिट्ठिपासाणो अत्थि, तस्मिं पतति. ततो उप्पतित्वा तस्मिं दीपके पतति. सो तत्थ नानप्पकारानि फलाफलानि खादित्वा सायं तेनेव उपायेन पच्चागन्त्वा अत्तनो वसनट्ठाने वसित्वा पुनदिवसेपि तथेव करोति. इमिना नियामेन वासं कप्पेसि.

तस्मिं पन काले एको कुम्भीलो सपजापतिको तस्सं नदियं वसति. तस्स भरिया बोधिसत्तं अपरापरं गच्छन्तं दिस्वा तस्स हदयमंसे दोहळं उप्पादेत्वा कुम्भीलं आह – ‘‘मय्हं खो, अय्यपुत्त, इमस्स वानरस्स हदयमंसे दोहळो उप्पन्नो’’ति. सो ‘‘साधु, भद्दे, लच्छसी’’ति वत्वा ‘‘अज्ज तं सायं दीपकतो आगच्छन्तमेव गण्हिस्सामी’’ति गन्त्वा पिट्ठिपासाणे निपज्जि. बोधिसत्तो तं दिवसं गोचरं चरित्वा सायन्हसमये दीपके ठितोव पासाणं ओलोकेत्वा ‘‘अयं पासाणो इदानि उच्चतरो खायति, किं नु खो कारण’’न्ति चिन्तेसि. महासत्तस्स हि उदकप्पमाणञ्च पासाणप्पमाणञ्च सुववत्थापितमेव होति. तेनस्स एतदहोसि – ‘‘अज्ज इमिस्सा नदिया उदकं नेव हायति, अथ च पनायं पासाणो महा हुत्वा पञ्ञायति, कच्चि नु खो एत्थ मय्हं गहणत्थाय कुम्भीलो निपन्नो’’ति?

सो ‘‘वीमंसिस्सामि ताव न’’न्ति तत्थेव ठत्वा पासाणेन सद्धिं कथेन्तो विय ‘‘भो, पासाणा’’ति वत्वा पटिवचनं अलभन्तो यावततियं ‘‘भो, पासाणा’’ति आह. पासाणो पटिवचनं न देति. पुनपि बोधिसत्तो ‘‘किं, भो पासाण, अज्ज मय्हं पटिवचनं न देसी’’ति आह. कुम्भीलो ‘‘अद्धा अयं पासाणो अञ्ञेसु दिवसेसु वानरिन्दस्स पटिवचनं देति मञ्ञे, अज्ज पन मया ओत्थरितत्ता न देति, हन्दाहं दस्सामिस्स पटिवचन’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘किं वानरिन्दा’’ति आह. ‘‘कोसि त्व’’न्ति? ‘‘अहं कुम्भीलो’’ति. ‘‘किमत्थं एत्थ निपन्नोसी’’ति? ‘‘तव हदयं पत्थयमानो’’ति. बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘अञ्ञो मे गमनमग्गो नत्थि, पटिरुद्धं वत मे गमन’’न्ति. तेन वुत्तं –

‘‘पीळितो सुसुमारेन, गमनं न लभामहं’’.

६८. ‘‘यम्होकासे अहं ठत्वा, ओरा पारं पतामहं;

तत्थच्छि सत्तुवधको, कुम्भीलो लुद्ददस्सनो’’ति.

तत्थ ‘‘पीळितो सुसुमारेना’’ति अद्धगाथाय वुत्तमेवत्थं. ‘‘यम्होकासे’’ति गाथाय पाकटं करोति. तत्थ यम्होकासेति यस्मिं नदीमज्झे ठितपिट्ठिपासाणसङ्खाते पदेसे ठत्वा. ओराति दीपकसङ्खाता ओरतीरा. पारन्ति तदा मम वसनट्ठानभूतं नदिया परतीरं. पतामहन्ति उप्पतित्वा पतामि अहं. तत्थच्छीति तस्मिं पिट्ठिपासाणप्पदेसे सत्तुभूतो वधको एकन्तेनेव घातको पच्चत्थिको लुद्ददस्सनो घोररूपो भयानकदस्सनो निसीदि.

अथ महासत्तो चिन्तेसि – ‘‘अञ्ञो मे गमनमग्गो नत्थि, अज्ज मया कुम्भीलो वञ्चेतब्बो, एवञ्हि अयञ्च महता पापतो मया परिमोचितो सिया, मय्हञ्च जीवितं लद्ध’’न्ति. सो कुम्भीलं आह – ‘‘सम्म, कुम्भील, अहं तुय्हं उपरि पतिस्सामी’’ति. कुम्भीलो ‘‘वानरिन्द, पपञ्चं अकत्वा इतो आगच्छाही’’ति आह. महासत्तो ‘‘अहं आगच्छामि, त्वं पन अत्तनो मुखं विवरित्वा मं तव सन्तिकं आगतकाले गण्हाही’’ति अवोच. कुम्भीलानञ्च मुखे विवटे अक्खीनि निम्मीलन्ति. सो तं कारणं असल्लक्खेन्तो मुखं विवरि. अथस्स अक्खीनि निम्मीलिंसु. सो मुखं विवरित्वा सब्बसो निम्मीलितक्खी हुत्वा निपज्जि. महासत्तो तस्स तथाभावं ञत्वा दीपकतो उप्पतितो गन्त्वा कुम्भीलस्स मत्थकं अक्कमित्वा ततो उप्पतन्तो विज्जुलता विय विज्जोतमानो परतीरे अट्ठासि. तेन वुत्तं –

६९. ‘‘सो मं असंसि एहीति, अहम्पेमीति तं वदिं;

तस्स मत्थकमक्कम्म, परकूले पतिट्ठहि’’न्ति.

तत्थ असंसीति अभासि. अहम्पेमीति अहम्पि आगच्छामीति तं कथेसिं.

यस्मा पन तं दीपकं अम्बजम्बुपनसादिफलरुक्खसण्डमण्डितं रमणीयं निवासयोग्गञ्च, ‘‘आगच्छामी’’ति पन पटिञ्ञाय दिन्नत्ता सच्चं अनुरक्खन्तो महासत्तोपि ‘‘आगमिस्सामेवा’’ति तथा अकासि. तेन वुत्तं –

७०. ‘‘न तस्स अलिकं भणितं, यथा वाचं अकासह’’न्ति.

यस्मा चेतं सच्चानुरक्खणं अत्तनो जीवितं परिच्चजित्वा कतं, तस्मा आह –

‘‘सच्चेन मे समो नत्थि, एसा मे सच्चपारमी’’ति.

कुम्भीलो पन तं अच्छरियं दिस्वा ‘‘इमिना वानरिन्देन अतिअच्छेरकं कत’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘भो वानरिन्द, इमस्मिं लोके चतूहि धम्मेहि समन्नागतो पुग्गलो अमित्ते अभिभवति, ते सब्बेपि तुय्हं अब्भन्तरे अत्थि मञ्ञे’’ति आह –

‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा, वानरिन्द, यथा तव;

सच्चं धम्मो धिति चागो, दिट्ठं सो अतिवत्तती’’ति. (जा. १.२.१४७);

तत्थ यस्साति यस्स कस्सचि पुग्गलस्स. एतेति इदानि वत्तब्बे पच्चक्खतो दस्सेति. चतुरो धम्माति चत्तारो गुणा. सच्चन्ति वचीसच्चं, ‘‘मम सन्तिकं आगमिस्सामी’’ति वत्वा मुसावादं अकत्वा आगतो एवाति एतं ते वचीसच्चं. धम्मोति विचारणपञ्ञा, ‘‘एवं कते इदं नाम भविस्सती’’ति पवत्ता ते एसा विचारणपञ्ञा. धितीति अब्बोच्छिन्नं वीरियं वुच्चति, एतम्पि ते अत्थि. चागोति अत्तपरिच्चागो, त्वं अत्तानं परिच्चजित्वा मम सन्तिकं आगतो, यं पनाहं गण्हितुं नासक्खिं, मय्हमेवेस दोसो. दिट्ठन्ति पच्चामित्तं. सो अतिवत्ततीति यस्स पुग्गलस्स यथा तव एवं एते चत्तारो धम्मा अत्थि, सो यथा मं त्वं अज्ज अतिक्कन्तो, तथेव अत्तनो पच्चामित्तं अतिक्कमति अभिभवतीति.

एवं कुम्भीलो बोधिसत्तं पसंसित्वा अत्तनो वसनट्ठानं गतो. तदा कुम्भीलो देवदत्तो अहोसि, तस्स भरिया चिञ्चमाणविका, कपिराजा पन लोकनाथो.

तस्स इधापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. तथा उदकस्स पासाणस्स च पमाणववत्थानेन इदानि पासाणो उच्चतरो खायतीति परिग्गण्हनवसेन पासाणस्स उपरि सुसुमारस्स निपन्नभावजाननं, पासाणेन कथनापदेसेन तस्सत्थस्स निच्छयगमनं, सुसुमारस्स उपरि अक्कमित्वा सहसा परतीरे पतिट्ठानवसेन सीघकारिताय तस्स महता पापतो परिमोचनं, अत्तनो जीवितरक्खणं, सच्चवाचानुरक्खणञ्चाति एवमादयो गुणानुभावा विभावेतब्बाति.

कपिराजचरियावण्णना निट्ठिता.