६. रुरुमिगराजचरियावण्णना

४८. छट्ठे सुतत्तकनकसन्निभोति यथा सुट्ठु अपगतसब्बकाळको होति, एवं अग्गिम्हि पक्खिपित्वा सुतत्तकनकसन्निभो. मिगराजा रुरु नामाति जातिसिद्धेन नामेन रुरु नाम मिगराजा, जातितो रुरु, मिगानञ्च राजाति अत्थो. परमसीलसमाहितोति उत्तमसीलसमाहितो, विसुद्धसीलो चेव समाहितचित्तो च, विसुद्धसीले वा सम्मा आहितचित्तोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

तदा बोधिसत्तो रुरुमिगयोनियं निब्बत्ति. तस्स सरीरच्छवि सुट्ठु तापेत्वा मज्जितकञ्चनपट्टवण्णो अहोसि, हत्थपादा लाखारसपरिकम्मकता विय, नङ्गुट्ठं चमरीनङ्गुट्ठं विय, सिङ्गानि रजतदामवण्णानि अक्खीनि सुमज्जितमणिगुळिका विय, मुखं ओदहित्वा ठपितरत्तकम्बलगेण्डुका विय. सो जनसंसग्गं पहाय विवेकवासं वसितुकामो परिवारं छड्डेत्वा एककोव गङ्गानिवत्तने रमणीये सालमिस्सके सुपुप्फितपवने वसति. तेन वुत्तं –

४९. ‘‘रम्मे पदेसे रमणीये, विवित्ते अमनुस्सके;

तत्थ वासं उपगञ्छिं, गङ्गाकूले मनोरमे’’ति.

तत्थ रम्मे पदेसेति मुत्तातलसदिसवालुकाचुण्णपण्डरेहि भूमिभागेहि सिनिद्धहरिततिणसञ्चरितेहि वनत्थलेहि चित्तत्थरणेहि विय नानावण्णविचित्तेहि सिलातलेहि मणिक्खन्धनिम्मलसलिलेहि जलासयेहि च समन्नागतत्ता येभुय्येन च इन्दगोपकवण्णाय रत्ताय सुखसम्फस्साय तिणजातिया सञ्छन्नत्ता रम्मे अरञ्ञप्पदेसे. रम्मणीयेति पुप्फफलपल्लवालङ्कतविपुलसाखाविनद्धेहि नानाविधदिजगणूपकूजितेहि विविधतरुलतावनविराजितेहि येभुय्येन अम्बसालवनसण्डमण्डितेहि वनगहनेहि उपसोभितत्ता तत्थ पविट्ठस्स जनस्स रतिजननट्ठेन रमणीये. वुत्तम्पि चेतं रुरुमिगराजजातके –

‘‘एतस्मिं वनसण्डस्मिं, अम्बा साला च पुप्फिता;

इन्दगोपकसञ्छन्नो, एत्थेसो तिट्ठते मिगो’’ति. (जा. १.१३.११९);

विवित्तेति जनवासविरहेन सुञ्ञे. अमनुस्सकेति सञ्चरणमनुस्सानम्पि तत्थ अभावेन मनुस्सरहिते. मनोरमेति यथावुत्तगुणसम्पत्तिया विसेसतो पविवेककामानं मनो रमेतीति मनोरमे.

५०. अथ उपरिगङ्गायाति एत्थ अथाति अधिकारे निपातो, तेन मयि तत्थ तथा वसन्ते इदं अधिकारन्तरं उप्पन्नन्ति दीपेति. उपरिगङ्गायाति गङ्गाय नदिया उपरिसोते. धनिकेहि परिपीळितोति इणं गहेत्वा तं दातुं असक्कोन्तो इणायिकेहि चोदियमानो.

एको किर बाराणसिसेट्ठि अत्तनो पुत्तं ‘‘अयं सिप्पं उग्गण्हन्तो किलमिस्सती’’ति किञ्चि सिप्पं न उग्गण्हापेसि. गीतवादितनच्चखादनभोजनतो उद्धं न किञ्चि अञ्ञासि. तं वयप्पत्तं पतिरूपेन दारेन संयोजेत्वा धनं निय्यातेत्वा मातापितरो कालमकंसु. सो तेसं अच्चयेन इत्थिधुत्तसुराधुत्तादिपरिवुतो नानाब्यसनमुखेहि सब्बं धनं विद्धंसेत्वा तत्थ तत्थ इणं आदाय तम्पि दातुं असक्कोन्तो धनिकेहि चोदियमानो ‘‘किं मय्हं जीवितेन, तेनेवम्हि अत्तभावेन अञ्ञो विय जातो, मरणं मे सेय्यो’’ति चिन्तेत्वा इणायिके आह – ‘‘तुम्हाकं इणपण्णानि गहेत्वा आगच्छथ, गङ्गातीरे मे निहितं कुलसन्तकं धनं अत्थि, तं वो दस्सामी’’ति. ते तेन सद्धिं अगमंसु. सो ‘‘इध धनं, एत्थ धन’’न्ति निधिट्ठानं आचिक्खन्तो विय ‘‘एवं मे इणमोक्खो भविस्सती’’ति पलायित्वा गङ्गायं पति. सो चण्डसोतेन वुय्हन्तो कारुञ्ञरवं रवि. तेन वुत्तं ‘‘अथ उपरिगङ्गाया’’तिआदि.

तत्थ जीवामि वा मरामि वाति इमस्मिं गङ्गासोते पतितो जीवामि वा मरामि वा, जीवितं वा मे एत्थ होतु मरणं वा, उभयथापि इणायिकपीळा न होतीति अधिप्पायो.

५१. मज्झे गङ्गाय गच्छतीति सो पुरिसो रत्तिन्दिवं गङ्गाय वुय्हमानो जीवितपेमस्स विज्जमानत्ता मरणं अप्पत्तो मरणभयतज्जितो हुत्वा करुणं रवं रवन्तो गङ्गाय मज्झे महोदकेन गच्छति.

५२. अथ महापुरिसो अड्ढरत्तसमये तस्स तं करुणं परिदेवन्तस्स परिदेवितसद्दं सुत्वा ‘‘मनुस्ससद्दो सूयति, मा मयि इध धरन्ते मरतु, जीवितमस्स दस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सयनगुम्बा वुट्ठाय नदीतीरं गन्त्वा ‘‘अम्भो पुरिस, मा भायि, जीवितं ते दस्सामी’’ति वत्वा अस्सासेत्वा सोतं छिन्दन्तो गन्त्वा तं पिट्ठियं आरोपेत्वा तीरं पापेत्वा अत्तनो वसनट्ठानं नेत्वा परिस्समं विनोदेत्वा फलाफलानि दत्वा द्वीहतीहच्चयेन तं आह – ‘‘अम्भो पुरिस, अहं तं बाराणसिगामिमग्गं पापेस्सामि, त्वं ‘असुकट्ठाने नाम कञ्चनमिगो वसती’ति मा कस्सचि आरोचेही’’ति. सो ‘‘साधु, सामी’’ति सम्पटिच्छि. महासत्तो तं अत्तनो पिट्ठिं आरोपेत्वा बाराणसिमग्गे ओतारेत्वा निवत्ति. तेन वुत्तं – ‘‘तस्साहं सद्दं सुत्वान, करुणं परिदेवतो’’तिआदि.

तत्थ कोसि त्वं नरोति त्वं को मनुस्सो असि, कुतो इध वुय्हमानो आगतोसीति अत्थो.

५३. अत्तनो करणन्ति अत्तनो किरियं. धनिकेहि भीतोति इणायिकेहि उब्बिग्गो. तसितोति उत्रस्तो.

५४. तस्स कत्वान कारुञ्ञं, चजित्वा मम जीवितन्ति कारुञ्ञं कत्वा महाकरुणाय समुस्साहितो मम जीवितं तस्स पुरिसस्स परिच्चजित्वा. पविसित्वा नीहरिं तस्साति नदिं पविसित्वा सोतं छिन्दन्तो उजुकमेव गन्त्वा मम पिट्ठिं आरोपेत्वा ततो तं नीहरिं. तस्साति उपयोगत्थे सामिवचनं. ‘‘तत्था’’तिपि पाळि, तत्थ नदियन्ति अत्थो. अन्धकारम्हि रत्तियाति रत्तिया अन्धकारसमये, काळपक्खरत्तियन्ति अत्थो.

५५. अस्सत्थकालमञ्ञायाति परिस्समं अपनेत्वा फलाफलानि दत्वा द्वीहतीहच्चयेन किलमथस्स विगतकालं जानित्वा. एकं तं वरं याचामीति अहं तं एकं वरं याचामि, मय्हं एकं वरं देहीति अत्थो. किं तं वरन्ति चे? आह – मा मं कस्सचि पावदाति ‘‘असुकट्ठाने सुवण्णमिगो वसती’’ति कस्सचि रञ्ञो वा राजमहामत्तस्स वा मं मा पावद.

अथ तस्मिं पुरिसे बाराणसिं पविट्ठदिवसेयेव सो राजा ‘‘अहं, देव, सुवण्णवण्णं मिगं मय्हं धम्मं देसेन्तं सुपिनेन अद्दसं, अहञ्हि सच्चसुपिना, अद्धा सो विज्जति, तस्मा कञ्चनमिगस्स धम्मं सोतुकामा लभिस्सामि चे जीविस्सामि, नो चे मे जीवितं नत्थी’’ति अग्गमहेसिया वुत्तो तं अस्सासेत्वा ‘‘सचे मनुस्सलोके अत्थि, लभिस्ससी’’ति वत्वा ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा ‘‘सुवण्णमिगा नाम होन्ती’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, देव, होन्ती’’ति सुत्वा सहस्सत्थविकं सुवण्णचङ्कोटके ठपेत्वा तं हत्थिक्खन्धं आरोपेत्वा नगरे भेरिं चरापेसि – ‘‘यो सुवण्णमिगं आचिक्खिस्सति, तस्स हत्थिना सद्धिं इमं दस्सामी’’ति. ततो उत्तरिम्पि दातुकामो हुत्वा –

‘‘तस्स गामवरं दम्मि, नारियो च अलङ्कता;

यो मेतं मिगमक्खाति, मिगानं मिगमुत्तम’’न्ति. (जा. १.१३.११७) –

गाथं सुवण्णपट्टे लिखापेत्वा सकलनगरे वाचापेसि. अथ सो सेट्ठिपुत्तो तं गाथं सुत्वा राजपुरिसानं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘रञ्ञो एवरूपं मिगं आचिक्खिस्सामि, मं राजानं दस्सेथा’’ति आह. राजपुरिसा तं रञ्ञो सन्तिकं नेत्वा तमत्थं आरोचेसुं. राजा ‘‘सच्चं, भो, अद्दसा’’ति पुच्छि. सो ‘‘सच्चं, देव, मया सद्धिं आगच्छतु, अहं तं दस्सेस्सामी’’ति आह. राजा तमेव पुरिसं मग्गदेसकं कत्वा महन्तेन परिवारेन तं ठानं गन्त्वा तेन मित्तदुब्भिना पुरिसेन दस्सितं पदेसं आवुधहत्थे पुरिसे समन्ततोव परिवारेत्वा ‘‘उक्कुट्ठिं करोथा’’ति वत्वा सयं कतिपयेहि जनेहि सद्धिं एकमन्ते अट्ठासि. सोपि पुरिसो अविदूरे अट्ठासि. महासत्तो सद्दं सुत्वा ‘‘महतो बलकायस्स सद्दो, अद्धा तम्हा मे पुरिसा भयेन उप्पन्नेन भवितब्ब’’न्ति ञत्वा उट्ठाय सकलपरिसं ओलोकेत्वा ‘‘रञ्ञो ठितट्ठानेयेव मे सोत्थि भविस्सती’’ति राजाभिमुखो पायासि. राजा तं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘नागबलो अवत्थरन्तो आगच्छेय्या’’ति सरं सन्नय्हित्वा ‘‘इमं मिगं सन्तासेत्वा सचे पलायति, विज्झित्वा दुब्बलं कत्वा गण्हिस्सामी’’ति बोधिसत्ताभिमुखो अहोसि. महासत्तो –

‘‘आगमेहि महाराज, मा मं विज्झि रथेसभ;

को नु ते इदमक्खासि, एत्थेसो तिट्ठते मिगो’’ति. (जा. १.१३.१२१) –

गाथं अभासि. राजा तस्स मधुरकथाय बज्झित्वा सरं पटिसंहरित्वा गारवेन अट्ठासि. महासत्तोपि राजानं उपसङ्कमित्वा मधुरपटिसन्थारं अकासि. महाजनोपि सब्बावुधानि अपनेत्वा आगन्त्वा राजानं परिवारेसि. तेन वुत्तं –

५६. ‘‘नगरं गन्त्वान आचिक्खि, पुच्छितो धनहेतुको;

राजानं सो गहेत्वान, उपगञ्छि ममन्तिक’’न्ति.

तस्सत्थो – यो मित्तदुब्भी पापपुरिसो जीवितं परिच्चजित्वा तथा मया पाणसंसयतो मोचितो बाराणसिनगरं गन्त्वा अत्तना लद्धब्बधननिमित्तं रञ्ञो मं आचिक्खि, आचिक्खित्वा सो रञ्ञो गाहापेतुं मग्गदेसको हुत्वा राजानं गहेत्वा मम सन्तिकमुपागमीति.

महासत्तो सुवण्णकिङ्किणिकं चालेन्तो विय मधुरस्सरेन राजानं पुन पुच्छि – ‘‘को नु ते इदमक्खासि, एत्थेसो तिट्ठते मिगो’’ति. तस्मिं खणे सो पापपुरिसो थोकं पटिक्कमित्वा सोतपथे अट्ठासि. राजा ‘‘इमिना मे त्वं दस्सितो’’ति तं पुरिसं निद्दिसि. ततो बोधिसत्तो –

‘‘सच्चं किरेव माहंसु, नरा एकच्चिया इध;

कट्ठं निप्लवितं सेय्यो, न त्वेवेकच्चियो नरो’’ति. (जा. १.१३.१२३) –

गाथमाह. तं सुत्वा राजा संवेगजातो –

‘‘किं नु रुरु गरहसि मिगानं, किं पक्खीनं किं पन मानुसानं;

भयञ्हि मं विन्दतिनप्परूपं, सुत्वान तं मानुसिं भासमान’’न्ति. (जा. १.१३.१२४) –

गाथमाह. ततो महापुरिसो ‘‘महाराज, न मिगं न पक्खिं गरहामि, मनुस्सं पन गरहामी’’ति दस्सेन्तो –

‘‘यमुद्धरिं वाहने वुय्हमानं, महोदके सलिले सीघसोते;

ततोनिदानं भयमागतं मम, दुक्खो हवे राज असब्भि सङ्गमो’’ति. (जा. १.१३.१२५) –

आह.

तत्थ निप्लवितन्ति उद्धरितं, एकच्चियोति एकच्चो मित्तदुब्भी पापपुरिसो उदके पतन्तोपि उत्तारितो नत्वेव सेय्यो. कट्ठञ्हि नानप्पकारेन उपकाराय संवत्तति, मित्तदुब्भी पन विनासाय, तस्मा ततो कट्ठमेव वरतरन्ति. मिगानन्ति रुरुमिगराज, मिगानं किं अञ्ञतरं गरहसि, उदाहु पक्खीनं मनुस्सानन्ति पुच्छति. भयञ्हि मं विन्दतिनप्परूपन्ति महन्तं भयं मं पटिलभति, अत्तनो सन्तकं विय करोतीति अत्थो.

वाहनेति पतितपतिते वहितुं समत्थे गङ्गावहे. महोदके सलिलेति महोदकीभूते सलिले. उभयेनापि गङ्गावहस्स बहूदकतं दस्सेति. ततो निदानन्ति, महाराज, यो मय्हं तया दस्सितो पुरिसो, एसो मया गङ्गाय वुय्हमानो अड्ढरत्तसमये करुणं परिदेवन्तो ततो उत्तारितो, ततोनिदानं इदं मय्हं भयमागतं, असप्पुरिसेहि समागमो नाम दुक्खोति.

तं सुत्वा राजा तस्स कुज्झित्वा ‘‘एवं बहूपकारस्स नाम गुणं न जानाति, दुक्खं उप्पादेति, विज्झित्वा नं जीवितक्खयं पापेस्सामी’’ति सरं सन्नय्हि. तेन वुत्तं –

५७. ‘‘यावता करणं सब्बं, रञ्ञो आरोचितं मया;

राजा सुत्वान वचनं, उसुं तस्स पकप्पयि;

इधेव घातयिस्सामि, मित्तदुब्भिं अनरिय’’न्ति.

तत्थ यावता करणन्ति यं तस्स मया कतं उपकारकरणं, तं सब्बं. पकप्पयीति सन्नय्हि. मित्तदुब्भिन्ति अत्तनो मित्तेसु उपकारीसु दुब्भनसीलं.

ततो महासत्तो ‘‘एस बालो मं निस्साय मा नस्सी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘महाराज, वधो नामेस बालस्स वा पण्डितस्स वा न साधूहि पसंसितो, अञ्ञदत्थु गरहितो एव, तस्मा मा इमं घातेहि, अयं यथारुचि गच्छतु, यञ्चेव तस्स ‘दस्सामी’ति तया पटिञ्ञातं, तम्पि अहापेत्वाव देही’’ति आह. ‘‘अहञ्च ते यं इच्छितं, तं करिस्सामि, अत्तानं तुय्हं दम्मी’’ति आह. तेन वुत्तं –

५८. ‘‘तमहं अनुरक्खन्तो, निम्मिनिं मम अत्तना;

तिट्ठतेसो महाराज, कामकारो भवामि ते’’ति.

तत्थ निम्मिनिन्ति तं मित्तदुब्भिं पापपुग्गलं अनुरक्खन्तो मम अत्तनो अत्तभावेन तं परिवत्तेसिं, अत्तानं रञ्ञो निय्यातेत्वा राजहत्थतो पत्तं तस्स मरणं निवारेसिन्ति अत्थो. तिट्ठतेसोतिआदि विनिमयाकारदस्सनं.

५९. इदानि यदत्थं सो अत्तविनिमयो कतो, तं दस्सेतुं ओसानगाथमाह. तस्सत्थो – तदा मं निस्साय तं मित्तदुब्भिं पुरिसं तस्मिं रञ्ञे जीविता वोरोपेतुकामे अहं अत्तानं रञ्ञो परिच्चजन्तो मम सीलमेव अनुरक्खिं, जीवितं पन नारक्खिं. यं पनाहमेव अत्तनो जीवितनिरपेक्खं सीलवा आसिं, तं सम्मासम्बोधिया एव कारणाति.

अथ राजा बोधिसत्तेन अत्तनो जीवितं परिच्चजित्वा तस्स पुरिसस्स मरणे निवारेन्ते तुट्ठमानसो ‘‘गच्छ, भो, मिगराजस्स अनुग्गहेन मम हत्थतो मरणा मुत्तो’’ति वत्वा यथापटिञ्ञाय तञ्चस्स धनं दापेसि. महासत्तस्स यथारुचियाव अनुजानित्वा तं नगरं नेत्वा नगरञ्च बोधिसत्तञ्च अलङ्कारापेत्वा देविया धम्मं देसापेसि. महासत्तो देविं आदिं कत्वा रञ्ञो च राजपरिसाय च मधुराय मनुस्सभासाय धम्मं देसेत्वा राजानं दसहि राजधम्मेहि ओवदित्वा महाजनं अनुसासित्वा अरञ्ञं पविसित्वा मिगगणपरिवुतो वासं कप्पेसि. राजापि महासत्तस्स ओवादे ठत्वा सब्बसत्तानं अभयं दत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सुगतिपरायनो अहोसि.

तदा सेट्ठिपुत्तो देवदत्तो अहोसि, राजा आनन्दो, रुरुमिगराजा लोकनाथो.

तस्स इधापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. तथा इधापि पविवेकारामताय जनसंसग्गं अनिच्छतो यूथं पहाय एककविहारो, अड्ढरत्तसमये नदिया वुय्हमानस्स करुणं परिदेवन्तस्स पुरिसस्स अट्टस्सरं सुत्वा सयितट्ठानतो वुट्ठाय नदीतीरं गन्त्वा महागङ्गाय महति उदकोघे वत्तमाने अत्तनो जीवितं परिच्चजित्वा ओतरित्वा सोतं पच्छिन्दित्वा तं पुरिसं अत्तनो पिट्ठियं आरोपेत्वा तीरं पापेत्वा समस्सासेत्वा फलाफलादीनि दत्वा परिस्समविनोदनं, पुन तं अत्तनो पिट्ठिं आरोपेत्वा अरञ्ञतो नीहरित्वा महामग्गे ओतारणं, सरं सन्नय्हित्वा विज्झिस्सामीति अभिमुखे ठितस्स रञ्ञो निब्भयेन हुत्वा पटिमुखमेव गन्त्वा पठमतरं मनुस्सभासाय आलपित्वा मधुरपटिसन्थारकरणं, मित्तदुब्भी पापपुरिसं हन्तुकामं राजानं धम्मकथं कत्वा पुनपि अत्तनो जीवितं परिच्चजित्वा मरणतो पमोचनं, तस्स च रञ्ञो यथापटिञ्ञं धनदापनं, रञ्ञा अत्तनो वरे दीयमाने तेन सब्बसत्तानं अभयदापनं, राजानञ्च देविञ्च पमुखं कत्वा महाजनस्स धम्मं देसेत्वा दानादीसु पुञ्ञेसु तेसं पतिट्ठापनं, लद्धाभयानं मिगानं ओवादं दत्वा मनुस्सानं सस्सखादनतो निवारणं, पण्णसञ्ञाय च तस्स यावज्जकाला थावरकरणन्ति एवमादयो महासत्तस्स गुणानुभावा विभावेतब्बाति.

रुरुमिगराजचरियावण्णना निट्ठिता.