२. हत्थिनागवग्गो

१. मातुपोसकचरियावण्णना

१. दुतियवग्गस्स पठमे कुञ्जरोति हत्थी. मातुपोसकोति अन्धाय जराजिण्णाय मातुया पटिजग्गनको. महियाति भूमियं. गुणेनाति सीलगुणेन, तदा मम सदिसो नत्थि.

बोधिसत्तो हि तदा हिमवन्तप्पदेसे हत्थियोनियं निब्बत्ति. सो सब्बसेतो अभिरूपो लक्खणसम्पन्नो महाहत्थी अनेकहत्थिसतसहस्सपरिवारो अहोसि. माता पनस्स अन्धा. सो मधुरफलाफलानि हत्थीनं हत्थेसु दत्वा मातु पेसेति. हत्थिनो तस्सा अदत्वा सयं खादन्ति. सो परिग्गण्हन्तो तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘यूथं पहाय मातरमेव पोसेस्सामी’’ति रत्तिभागे अञ्ञेसं हत्थीनं अजानन्तानं मातरं गहेत्वा चण्डोरणपब्बतपादं गन्त्वा एकं नळिनिं उपनिस्साय ठिताय पब्बतगुहाय मातरं ठपेत्वा पोसेसि.

२-३. पवने दिस्वा वनचरोति एको वनचरको पुरिसो तस्मिं महावने विचरन्तो मं दिस्वा. रञ्ञो मं पटिवेदयीति बाराणसिरञ्ञो मं आरोचेसि.

सो हि मग्गमूळ्हो दिसं ववत्थपेतुं असक्कोन्तो महन्तेन सद्देन परिदेवि. बोधिसत्तोपि तस्स सद्दं सुत्वा ‘‘अयं पुरिसो अनाथो, न खो पनेतं पतिरूपं, यं एस मयि ठिते इध विनस्सेय्या’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं भयेन पलायन्तं दिस्वा ‘‘अम्भो पुरिस, नत्थि ते मं निस्साय भयं, मा पलायि, कस्मा त्वं परिदेवन्तो विचरसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सामि, अहं मग्गमूळ्हो अज्ज मे सत्तमो दिवसो’’ति वुत्ते ‘‘भो पुरिस, मा भायि, अहं तं मनुस्सपथे ठपेस्सामी’’ति तं अत्तनो पिट्ठियं निसीदापेत्वा अरञ्ञतो नीहरित्वा निवत्ति. सोपि पापो ‘‘नगरं गन्त्वा रञ्ञो आरोचेस्सामी’’ति रुक्खसञ्ञं पब्बतसञ्ञञ्च करोन्तोव निक्खमित्वा बाराणसिं अगमासि. तस्मिं काले रञ्ञो मङ्गलहत्थी मतो. सो पुरिसो राजानं उपसङ्कमित्वा महापुरिसस्स अत्तनो दिट्ठभावं आरोचेसि. तेन वुत्तं ‘‘तवानुच्छवो, महाराज, गजो वसति कानने’’तिआदि.

तत्थ तवानुच्छवोति तव ओपवय्हं कातुं अनुच्छविको युत्तो. न तस्स परिक्खायत्थोति तस्स गहणे गमनुपच्छेदनत्थं समन्ततो खणितब्बपरिक्खाय वा करेणुया कण्णपुटेन अत्तानं पटिच्छादेत्वा खित्तपासरज्जुया बन्धितब्बआळकसङ्खातआलानेन वा यत्थ पविट्ठो कत्थचि गन्तुं न सक्कोति, तादिसवञ्चनकासुया वा अत्थो पयोजनं नत्थि. सहगहितेति गहणसमकालं एव. एहितीति आगमिस्सति.

राजा इमं मग्गदेसकं कत्वा अरञ्ञं गन्त्वा ‘‘इमिना वुत्तं हत्थिनागं आनेही’’ति हत्थाचरियं सह परिवारेन पेसेसि. सो तेन सद्धिं गन्त्वा बोधिसत्तं नळिनिं पविसित्वा गोचरं गण्हन्तं पस्सि. तेन वुत्तं –

४. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, राजापि तुट्ठमानसो;

पेसेसि हत्थिदमकं, छेकाचरियं सुसिक्खितं.

५. ‘‘गन्त्वा सो हत्थिदमको, अद्दस पदुमस्सरे;

भिसमुळालं उद्धरन्तं, यापनत्थाय मातुया’’ति.

तत्थ छेकाचरियन्ति हत्थिबन्धनादिविधिम्हि कुसलं हत्थाचरियं. सुसिक्खितन्ति हत्थीनं सिक्खापनविज्जाय निट्ठङ्गमनेन सुट्ठु सिक्खितं.

६. विञ्ञाय मे सीलगुणन्ति ‘‘भद्दो अयं हत्थाजानीयो न मन्दो, न चण्डो, न वोमिस्ससीलो वा’’ति मम सीलगुणं जानित्वा. कथं? लक्खणं उपधारयीति सुसिक्खितहत्थिसिप्पत्ता मम लक्खणं समन्ततो उपधारेसि. तेन सो एहि पुत्ताति वत्वान, मम सोण्डाय अग्गहि.

७. बोधिसत्तो हत्थाचरियं दिस्वा – ‘‘इदं भयं मय्हं एतस्स पुरिसस्स सन्तिका उप्पन्नं, अहं खो पन महाबलो हत्थिसहस्सम्पि विद्धंसेतुं समत्थो, पहोमि कुज्झित्वा सरट्ठकं सेनावाहनं नासेतुं, सचे पन कुज्झिस्सामि, सीलं मे भिज्जिस्सति, तस्मा सत्तीहि कोट्टियमानोपि न कुज्झिस्सामी’’ति चित्तं अधिट्ठाय सीसं ओनामेत्वा निच्चलोव अट्ठासि. तेनाह भगवा ‘‘यं मे तदा पाकतिकं, सरीरानुगतं बल’’न्तिआदि.

तत्थ पाकतिकन्ति सभावसिद्धं. सरीरानुगतन्ति सरीरमेव अनुगतं कायबलं, न उपायकुसलतासङ्खातञाणानुगतन्ति अधिप्पायो. अज्ज नागसहस्सानन्ति अज्जकाले अनेकेसं हत्थिसहस्सानं समुदितानं. बलेन समसादिसन्ति तेसं सरीरबलेन समसममेव हुत्वा सदिसं, न उपमामत्तेन. मङ्गलहत्थिकुले हि तदा बोधिसत्तो उप्पन्नोति.

८. यदिहं तेसं पकुप्पेय्यन्ति मं गहणाय उपगतानं तेसं अहं यदि कुज्झेय्यं, तेसं जीवितमद्दने पटिबलो भवेय्यं. न केवलं तेसञ्ञेव, अथ खो याव रज्जम्पि मानुसन्ति यतो रज्जतो तेसं आगतानं मनुस्सानं सब्बम्पि रज्जं पोथेत्वा चुण्णविचुण्णं करेय्यं.

९. अपि चाहं सीलरक्खायाति एवं समत्थोपि च अहं अत्तनि पतिट्ठिताय सीलरक्खाय सीलगुत्तिया गुत्तो बन्धो विय. न करोमि चित्ते अञ्ञथत्तन्ति तस्स सीलस्स अञ्ञथत्तभूतं तेसं सत्तानं पोथनादिविधिं मय्हं चित्ते न करोमि, तत्थ चित्तम्पि न उप्पादेमि. पक्खिपन्तं ममाळकेति आलानत्थम्भे पक्खिपन्तं, ‘‘दिस्वापी’’ति वचनसेसो. कस्माति चे, सीलपारमिपूरिया ईदिसेसु ठानेसु सीलं अखण्डेन्तस्स मे नचिरस्सेव सीलपारमी परिपूरेस्सतीति सीलपारमिपरिपूरणत्थं तस्स अञ्ञथत्तं चित्ते न करोमीति योजना.

१०. ‘‘यदि ते म’’न्ति गाथायपि सीलरक्खाय दळ्हं कत्वा सीलस्स अधिट्ठितभावमेव दस्सेति. तत्थ कोट्टेय्युन्ति भिन्देय्युं. सीलखण्डभया ममाति मम सीलस्स खण्डनभयेन.

एवं पन चिन्तेत्वा बोधिसत्ते निच्चले ठिते हत्थाचरियो पदुमसरं ओतरित्वा तस्स लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘एहि पुत्ता’’ति रजतदामसदिसाय सोण्डाय गहेत्वा सत्तमे दिवसे बाराणसिं पापुणि. सो अन्तरामग्गे वत्तमानोव रञ्ञो सासनं पेसेसि. राजा नगरं अलङ्कारापेसि. हत्थाचरियो बोधिसत्तं कतगन्धपरिभण्डं अलङ्कतपटियत्तं हत्थिसालं नेत्वा विचित्रसाणिया परिक्खिपापेत्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा नानग्गरसभोजनं आदाय गन्त्वा बोधिसत्तस्स दापेसि. सो ‘‘मातरं विना गोचरं न गण्हिस्सामी’’ति पिण्डं न गण्हि. याचितोपि अग्गहेत्वा –

‘‘सा नूनसा कपणिका, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति. –

आह. तं सुत्वा राजा –

‘‘का नु ते सा महानाग, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति. – पुच्छित्वा –

‘‘माता मे सा महाराज, अन्धा अपरिणायिका;

खाणुं पादेन घट्टेति, गिरिं चण्डोरणं पती’’ति. –

वुत्ते अज्ज सत्तमो दिवसो ‘‘माता मे गोचरं न लभित्था’’ति वदतो इमस्स गोचरं अगण्हन्तस्स. तस्मा –

‘‘मुञ्चथेतं महानागं, योयं भरति मातरं;

समेतु मातरा नागो, सह सब्बेहि ञातिभी’’ति. – वत्वा मुञ्चापेसि –

‘‘मुत्तो च बन्धना नागो, मुत्तदामाय कुञ्जरो;

मुहुत्तं अस्सासयित्वा, अगमा येन पब्बतो’’ति.

तत्थ कपणिकाति वराका. खाणुं पादेन घट्टेतीति अन्धताय पुत्तवियोगदुक्खेन च परिदेवमाना तत्थ तत्थ रुक्खकळिङ्गरे पादेन घट्टेति. चण्डोरणं पतीति चण्डोरणपब्बताभिमुखी, तस्मिं पब्बतपादे परिब्भममानाति अत्थो. अगमा येन पब्बतोति सो हत्थिनागो बन्धना मुत्तो थोकं विस्समित्वा रञ्ञो दसराजधम्मगाथाहि धम्मं देसेत्वा ‘‘अप्पमत्तो होहि, महाराजा’’ति ओवादं दत्वा महाजनेन गन्धमालादीहि पूजियमानो नगरा निक्खमित्वा तदहेव मातरा समागन्त्वा सब्बं पवत्तिं आचिक्खि. सा तुट्ठमानसा –

‘‘चिरं जीवतु सो राजा, कासीनं रट्ठवड्ढनो;

यो मे पुत्तं पमोचेसि, सदा वुद्धापचायिक’’न्ति. (जा. १.११.१२) –

रञ्ञो अनुमोदनं अकासि. राजा बोधिसत्तस्स गुणे पसीदित्वा नळिनिया अविदूरे गामं मापेत्वा बोधिसत्तस्स मातु चस्स निबद्धं वत्तं पट्ठपेसि. अपरभागे बोधिसत्तो मातरि मताय तस्सा सरीरपरिहारं कत्वा कुरण्डकअस्समपदं नाम गतो. तस्मिं पन ठाने हिमवन्ततो ओतरित्वा पञ्चसता इसयो वसिंसु. तं वत्तं तेसं दत्वा राजा बोधिसत्तस्स समानरूपं सिलापटिमं कारेत्वा महासक्कारं पवत्तेसि. जम्बुदीपवासिनो अनुसंवच्छरं सन्निपतित्वा हत्थिमहं नाम करिंसु.

तदा राजा आनन्दो अहोसि, हत्थिनी महामाया, वनचरको देवदत्तो, मातुपोसकहत्थिनागो लोकनाथो.

इधापि दानपारमिआदयो यथारहं निद्धारेतब्बा. सीलपारमी पन अतिसयवतीति सा एव देसनं आरुळ्हा. तथा तिरच्छानयोनियं उप्पन्नोपि ब्रह्मपुब्बदेवपुब्बाचरियआहुनेय्यादिभावेन सब्बञ्ञुबुद्धेनपि पसत्थभावानुरूपं मातुया गरुचित्तं उपट्ठपेत्वा ‘‘माता नामेसा पुत्तस्स बहूपकारा, तस्मा मातुपट्ठानं नाम पण्डितेन पञ्ञत्त’’न्ति मनसि कत्वा अनेकेसं हत्थिसहस्सानं इस्सराधिपति महानुभावो यूथपति हुत्वा तेहि अनुवत्तियमानो एककविहारे अन्तरायं अगणेत्वा यूथं पहाय एकको हुत्वा उपकारिखेत्तं पूजेस्सामीति मातुपोसनं, मग्गमूळ्हपुरिसं दिस्वा अनुकम्पाय तं गहेत्वा मनुस्सगोचरसम्पापनं, तेन च कतापराधसहनं, हत्थाचरियप्पमुखानं अत्तानं बन्धितुं आगतपुरिसानं समत्थोपि समानो सन्तासनमत्तेनपि तेसं पीळना भविस्सति, मय्हञ्च सीलस्स खण्डादिभावोति तथा अकत्वा सुदन्तेन ओपवय्हो विय सुखेनेव गहणूपगमनं, मातरं विना न कञ्चि अज्झोहरिस्सामीति सत्ताहम्पि अनाहारता, इमिनापाहं बन्धापितोति चित्तं अनुप्पादेत्वा राजानं मेत्ताय फरणं, तस्स च नानानयेहि धम्मदेसनाति एवमादयो इध महापुरिसस्स गुणानुभावा विभावेतब्बा. तेन वुत्तं – ‘‘एवं अच्छरिया एते, अब्भुता च महेसिनो…पे… धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

मातुपोसकचरियावण्णना निट्ठिता.

२. भूरिदत्तचरियावण्णना

११. दुतिये भूरिदत्तोति भूरिसमदत्तो. दत्तोति हि तदा बोधिसत्तस्स मातापितूहि कतं नामं. यस्मा पनेसो नागभवने विरूपक्खमहाराजभवने तावतिंसभवने च उप्पन्ने पञ्हे सम्मदेव विनिच्छिनाति, एकदिवसञ्च विरूपक्खमहाराजे नागपरिसाय सद्धिं तिदसपुरं गन्त्वा सक्कं परिवारेत्वा निसिन्ने देवानमन्तरे पञ्हो समुट्ठासि. तं कोचि कथेतुं नासक्खि. सक्केन पन अनुञ्ञातो पल्लङ्कवरगतो हुत्वा महासत्तोव कथेसि. अथ नं देवराजा दिब्बगन्धपुप्फेहि पूजेत्वा ‘‘दत्त, त्वं पथविसमाय विपुलाय पञ्ञाय समन्नागतो इतो पट्ठाय भूरिदत्तो नामा’’ति आह. भूरीति हि पथविया नामं, तस्मा भूरिसमताय भूते अत्थे रमतीति च भूरिसङ्खाताय महतिया पञ्ञाय समन्नागतत्ता महासत्तो ‘‘भूरिदत्तो’’ति पञ्ञायित्थ. महतिया पन नागिद्धिया समन्नागतत्ता महिद्धिको चाति.

अतीते हि इमस्मिंयेव कप्पे बाराणसिरञ्ञो पुत्तो पितरा रट्ठतो पब्बाजितो वने वसन्तो अञ्ञतराय नागमाणविकाय संवासं कप्पेसि. तेसं संवासमन्वाय द्वे दारका जायिंसु – पुत्तो च धीता च. पुत्तस्स ‘‘सागरब्रह्मदत्तो’’ति नामं करिंसु धीताय ‘‘समुद्दजा’’ति. सो अपरभागे पितु अच्चयेन बाराणसिं गन्त्वा रज्जं कारेसि. अथ धतरट्ठो नाम नागराजा पञ्चयोजनसतिके नागभवने नागरज्जं कारेन्तो तं अभूतवादिकेन चित्तचूळेन नाम कच्छपेन ‘‘बाराणसिराजा अत्तनो धीतरं तुय्हं दातुकामो, सा खो पन राजधीता समुद्दजा नाम अभिरूपा दस्सनीया पासादिका चा’’ति कथितं सुत्वा धतरट्ठो चत्तारो नागमाणवके पेसेत्वा तं दातुं अनिच्छन्तं नागविभिंसिकाय भिंसापेत्वा ‘‘दम्मी’’ति वुत्ते महन्तं पण्णाकारं पेसेत्वा महतिया नागिद्धिया महन्तेन परिवारेन तस्स धीतरं नागभवनं नेत्वा अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि.

सा अपरभागे धतरट्ठं पटिच्च सुदस्सनो, दत्तो, सुभोगो, अरिट्ठोति चत्तारो पुत्ते पटिलभि. तेसु दत्तो बोधिसत्तो, सो पुब्बे वुत्तनयेनेव सक्केन तुट्ठचित्तेन ‘‘भूरिदत्तो’’ति गहितनामत्ता ‘‘भूरिदत्तो’’त्वेव पञ्ञायित्थ. अथ नेसं पिता योजनसतिकं योजनसतिकं रज्जं भाजेत्वा अदासि. महन्तो यसो अहोसि. सोळससोळसनागकञ्ञासहस्सानि परिवारयिंसु. पितुपि एकयोजनसतमेव रज्जं अहोसि. तयो पुत्ता मासे मासे मातापितरो पस्सितुं आगच्छन्ति, बोधिसत्तो पन अन्वद्धमासं आगच्छति.

सो एकदिवसं विरूपक्खमहाराजेन सद्धिं सक्कस्स उपट्ठानं गतो वेजयन्तपासादं सुधम्मदेवसभं पारिच्छत्तककोविळारं पण्डुकम्बलसिलासनं देवच्छरापरिवारं अतिमनोहरं सक्कसम्पत्तिं दिस्वा ‘‘एत्तकमत्तम्पि नागत्तभावे ठितस्स दुल्लभं, कुतो सम्मासम्बोधी’’ति नागत्तभावं जिगुच्छित्वा ‘‘नागभवनं गन्त्वा उपोसथवासं वसित्वा सीलमेव पग्गण्हिस्सामि, तं बोधिपरिपाचनं होति, इमस्मिं देवलोके उप्पत्तिकारणं भविस्सती’’ति चिन्तेत्वा नागभवनं गन्त्वा मातापितरो आह – ‘‘अम्मताता, अहं उपोसथकम्मं करिस्सामी’’ति. तेहि ‘‘इधेव उपोसथं उपवसाहि, बहिगतानं नागानं महन्तं भय’’न्ति वुत्ते एकवारं तथा कत्वा नागकञ्ञाहि उपद्दुतो पुनवारे मातापितूनं अनारोचेत्वा अत्तनो भरियं आमन्तेत्वा ‘‘भद्दे, अहं मनुस्सलोकं गन्त्वा यमुनातीरे महानिग्रोधरुक्खो अत्थि तस्स अविदूरे वम्मिकमत्थके भोगे आभुजित्वा चतुरङ्गसमन्नागतं उपोसथं अधिट्ठाय निपज्जित्वा ‘‘उपोसथकम्मं करिस्सामी’’ति नागभवनतो निक्खमित्वा तथा करोति. तेन वुत्तं ‘‘विरूपक्खेन महारञ्ञा, देवलोकमगञ्छह’’न्तिआदि.

तत्थ विरूपक्खेन महारञ्ञाति विरूपक्खेन नाम नागाधिपतिमहाराजेन. देवलोकन्ति तावतिंसदेवलोकं. अगञ्छहन्ति अगञ्छिं, उपसङ्कमिं अहं.

१२. तत्थाति तस्मिं देवलोके. पस्सिं त्वाहन्ति अद्दक्खिं अहं तु-सद्दो निपातमत्तो. एकन्तं सुखसमप्पितेति एकन्तं अच्चन्तमेव सुखेन समङ्गीभूते. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘सन्ति, भिक्खवे, छ फस्सायतनिका नाम सग्गा. यावञ्चिदं, भिक्खवे, न सुकरं अक्खानेन पापुणितुं याव सुखा सग्गा’’ति (म. नि. ३.२५५) च. तंसग्गगमनत्थायाति तस्मिं सग्गस्मिं उप्पत्तिवसेन गमनत्थाय. सीलब्बतन्ति सीलसङ्खातं वतं. अथ वा सीलब्बतन्ति उपोसथसीलञ्चेव ‘‘मम चम्मं चम्मत्थिका हरन्तू’’तिआदिना अत्तनो सरीरावयवपरिच्चागसमादियनसङ्खातं वतञ्च.

१३. सरीरकिच्चन्ति मुखधोवनादिसरीरपटिजग्गनं. भुत्वा यापनमत्तकन्ति इन्द्रियानि निब्बिसेवनानि कातुं सरीरट्ठितिमत्तकं आहारं आहरित्वा. चतुरो अङ्गेति चत्तारि अङ्गानि. अधिट्ठायाति अधिट्ठहित्वा. सेमीति सयामि.

१४. छवियातिआदि तेसं चतुन्नं अङ्गानं दस्सनं. तत्थ च छविचम्मानं विस्सज्जनं एकं अङ्गं, सेसानि एकेकमेव, मंसग्गहणेनेव चेत्थ रुधिरम्पि सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं. एतेनाति एतेहि. हरातु सोति यस्स एतेहि छविआदीहि करणीयं अत्थि, तस्स मया दिन्नमेवेतं. सब्बं सो हरतूति अत्तनो अत्तभावे अनपेक्खपवारणं पवारेति.

एवं महासत्तस्स इमिना नियामेनेव अन्वद्धमासं उपोसथकम्मं करोन्तस्स दीघो अद्धा वीतिवत्तो. एवं गच्छन्ते काले एकदिवसं अञ्ञतरो नेसादब्राह्मणो सोमदत्तेन नाम अत्तनो पुत्तेन सह तं ठानं पत्वा अरुणुग्गमनसमये नागकञ्ञाहि परिवारियमानं महासत्तं दिस्वा तस्स सन्तिकं अगमासि. तावदेव नागकञ्ञायो पथवियं निमुज्जित्वा नागभवनमेव गता. ब्राह्मणो महासत्तं पुच्छि – ‘‘को नु खो त्वं, मारिस, देवो वा यक्खो वा नागो वा’’ति? बोधिसत्तो यथाभूतं अत्तानं आवि कत्वा सचायं इतो गच्छेय्य, इध मे वासं महाजनस्स पाकटं करेय्य, तेन मे उपोसथवासस्स अन्तरायोपि सिया. यंनूनाहं इतो इमं नागभवनं नेत्वा महतिया सम्पत्तिया योजेय्यं. एवायं तत्थेव अभिरमिस्सति, तेन मे उपोसथकम्मं अद्धनियं सियाति. अथ नं आह – ‘‘ब्राह्मण, महन्तं ते यसं दस्सामि, रमणीयं नागभवनं, एहि तत्थ गच्छामा’’ति. सामि, पुत्तो मे अत्थि, तस्मिं आगच्छन्ते आगमिस्सामीति. गच्छ, ब्राह्मण, पुत्तं आनेहीति. ब्राह्मणो गन्त्वा पुत्तस्स तमत्थं आरोचेत्वा तं आनेसि. महासत्तो ते उभोपि आदाय अत्तनो आनुभावेन नागभवनं आनेसि. तेसं तत्थ दिब्बो अत्तभावो पातुभवि. अथ तेसं महासत्तो दिब्बसम्पत्तिं दत्वा चत्तारि चत्तारि नागकञ्ञासतानि अदासि. ते महतिं सम्पत्तिं अनुभविंसु.

बोधिसत्तोपि अप्पमत्तो उपोसथकम्मं करोति. अन्वद्धमासं मातापितूनं उपट्ठानं गन्त्वा धम्मकथं कथेत्वा ततो च ब्राह्मणस्स सन्तिकं गन्त्वा आरोग्यं पुच्छित्वा ‘‘येन ते अत्थो, तं वदेय्यासी’’ति आपुच्छित्वा ‘‘अनुक्कण्ठमानो अभिरमा’’ति वत्वा सोमदत्तेनपि सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा अत्तनो निवेसनं गच्छति. ब्राह्मणो संवच्छरं तत्थ वसित्वा मन्दपुञ्ञताय उक्कण्ठित्वा अनिच्छमानम्पि पुत्तं गहेत्वा बोधिसत्तं आपुच्छित्वा तेन दीयमानं बहुं धनं सब्बकामददं मणिरतनम्पि अलक्खिकताय अग्गहेत्वा ‘‘मनुस्सलोकं गन्त्वा पब्बजिस्सामी’’ति आह. महासत्तो नागमाणवके आणापेत्वा तं सपुत्तकं मनुस्सलोकं पापेसि. ते उभोपि दिब्बाभरणानि दिब्बवत्थानि च ओमुञ्चित्वा न्हायितुं एकं पोक्खरणिं ओतरिंसु, तस्मिं खणे तानि अन्तरधायित्वा नागभवनमेव अगमंसु. अथ पठमनिवत्थकासावपिलोतिकाव सरीरे पटिमुञ्चि, धनुसरसत्तियो गहेत्वा अरञ्ञं गन्त्वा मिगे वधित्वा पुरिमनियामेनेव जीविकं कप्पेसुं.

तेन च समयेन अञ्ञतरो तापसो सुपण्णराजतो लद्धं अलम्पायनमन्तं तस्स अनुच्छविकानि ओसधानि मन्तूपचारञ्च अत्तानं उपट्ठहन्तस्स अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स अदासि. सो ‘‘लद्धो मे जीविकूपायो’’ति कतिपाहं वसित्वा तापसं आपुच्छित्वा पक्कमन्तो अनुपुब्बेन यमुनातीरं पत्वा तं मन्तं सज्झायन्तो महामग्गेन गच्छति. तदा बोधिसत्तस्स भवनतो तस्स परिचारिका नागमाणविका तं सब्बकामददं मणिरतनं आदाय यमुनातीरे वालुकारासिमत्थके ठपेत्वा तस्सोभासेन रत्तियं कीळित्वा अरुणुग्गमने तस्स ब्राह्मणस्स मन्तसद्दं सुत्वा ‘‘सुपण्णो’’ति सञ्ञाय भयतज्जिता मणिरतनं अग्गहेत्वा पथवियं निमुज्जित्वा नागभवनं अगमंसु.

ब्राह्मणो तं मणिरतनं आदाय पायासि. तस्मिं खणे सो नेसादब्राह्मणो पुत्तेन सद्धिं मिगवधाय अरञ्ञं गच्छन्तो तस्स हत्थे तं मणिरतनं दिस्वा ‘‘इदं भूरिदत्तस्स सब्बकामददं मणिरतन’’न्ति सञ्जानित्वा तं गण्हितुकामो तेन सद्धिं अल्लापसल्लापं कत्वा मन्तवादिभावं जानित्वा एवमाह – ‘‘सचे मे त्वं इमं मणिरतनं दस्ससि, एवाहं ते महानुभावं नागं दस्सेस्सामि, यं त्वं गहेत्वा गामनिगमराजधानियो चरन्तो बहुधनं लच्छसी’’ति. ‘‘तेन हि दस्सेत्वा गण्हाही’’ति वुत्ते तं आदाय बोधिसत्तं उपोसथकरणट्ठाने वम्मिकमत्थके भोगे आभुजित्वा निपन्नं अविदूरे ठितो हत्थं पसारेत्वा दस्सेसि.

महासत्तो तं नेसादं दिस्वा ‘‘अयं उपोसथस्स मे अन्तरायं करेय्याति नागभवनं नेत्वा महासम्पत्तियं पतिट्ठापितोपि न इच्छि. ततो अपक्कमित्वा सयं गन्तुकामो मया दीयमानम्पि मणिरतनं गण्हितुं न इच्छि. इदानि पन अहिगुण्डिकं गहेत्वा आगच्छति. सचाहं इमस्स मित्तदुब्भिनो कुज्झेय्यं, सीलं मे खण्डं भविस्सति. मया खो पन पठमंयेव चतुरङ्गसमन्नागतो उपोसथो अधिट्ठितो, सो यथाधिट्ठितोव होतु. अलम्पायनो मं छिन्दतु वा मा वा, नेवस्स कुज्झिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा अक्खीनि निम्मीलेत्वा अधिट्ठानपारमिं पुरेचारिकं कत्वा भोगन्तरे सीसं पक्खिपित्वा निच्चलोव हुत्वा निपज्जि. नेसादब्राह्मणोपि ‘‘भो अलम्पायन, इमं नागं गण्ह, मणिं मे देही’’ति आह. अलम्पायनो नागं दिस्वा तुट्ठो मणिं किस्मिञ्चि अगणेत्वा ‘‘गण्ह, ब्राह्मणा’’ति हत्थे खिपि. सो तस्स हत्थतो भस्सित्वा पथवियं पतितमत्तोव पथविं पविसित्वा नागभवनमेव गतो. नेसादब्राह्मणो मणिरतनतो भूरिदत्तेन सद्धिं मित्तभावतो च परिहायित्वा निप्पच्चयोव पक्कन्तो.

१५. अलम्पायनोपि महानुभावेहि ओसधेहि अत्तनो सरीरं मक्खेत्वा थोकं खादित्वा खेळं अत्तनो कायस्मिं परिभावेत्वा दिब्बमन्तं जप्पन्तो बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा नङ्गुट्ठे गहेत्वा आकड्ढित्वा सीसे दळ्हं गण्हन्तो मुखमस्स विवरित्वा ओसधं खादित्वा मुखे सहखेळं ओसिञ्चि. सुचिजातिको महासत्तो सीलभेदभयेन अकुज्झित्वा अक्खीनि न उम्मीलेसि. अथ नं ओसधमन्तबलेन नङ्गुट्ठे गहेत्वा हेट्ठा सीसं कत्वा सञ्चालेत्वा गहितगोचरं छड्डापेत्वा भूमियं दीघसो निपज्जापेत्वा मसूरकं मद्दन्तो विय हत्थेहि परिमद्दि. अट्ठीनि चुण्णियमानानि विय अहेसुं.

पुन नङ्गुट्ठे गहेत्वा दुस्सं पोथेन्तो विय पोथेसि. महासत्तो एवरूपं दुक्खं अनुभोन्तोपि नेव कुज्झित्थ. अञ्ञदत्थु अत्तनो सीलमेव आवज्जेसि. इति सो महासत्तं दुब्बलं कत्वा वल्लीहि पेळं सज्जेत्वा महासत्तं तत्थ पक्खिपि. सरीरं पनस्स महन्तं तत्थ न पविसति. अथ नं पण्हिया कोट्टेन्तो पवेसेत्वा पेळं आदाय एकं गामं गन्त्वा गाममज्झे ओतारेत्वा ‘‘नागस्स नच्चं दट्ठुकामा आगच्छन्तू’’ति सद्दमकासि. सकलगामवासिनो सन्निपतिंसु. तस्मिं खणे अलम्पायनो ‘‘निक्खम महानागा’’ति आह. महासत्तो चिन्तेसि – ‘‘अज्ज मया परिसं तोसेन्तेन कीळितुं वट्टति, एवं अलम्पायनो बहुधनं लभित्वा तुट्ठो मं विस्सज्जेस्सति, यं यं एस मं कारेति, तं तं करिस्सामी’’ति.

अथ नं सो पेळतो निक्खमन्तं ‘‘महा होही’’ति आह, सो महा अहोसि. ‘‘खुद्दको वट्टो विफणो एकफणो द्विफणो याव सहस्सफणो उच्चो नीचो दिस्समानकायो अदिस्समानकायो दिस्समानउपड्ढकायो नीलो पीतो लोहितो ओदातो मञ्जिट्ठो होहि, धूमं विस्सज्जेहि, जालसिखं उदकञ्च विस्सज्जेही’’ति वुत्ते तेन वुत्तं तं तं आकारं निम्मिनित्वा नच्चं दस्सेसि. तं दिस्वा मनुस्सा अच्छरियब्भुतचित्तजाता बहुं हिरञ्ञसुवण्णवत्थालङ्कारादिं अदंसु. इति तस्मिं गामे सतसहस्समत्तं लभि. सो किञ्चापि महासत्तं गण्हन्तो ‘‘सहस्सं लभित्वा तं विस्सज्जेस्सामी’’ति आह. तं पन धनं लभित्वा ‘‘गामकेपि ताव मया एत्तकं धनं लद्धं, नगरे किर बहुधनं लभिस्सामी’’ति धनलोभेन न मुञ्चि.

सो तस्मिं गामे कुटुम्बं सण्ठपेत्वा रतनमयं पेळं कारेत्वा तत्थ महासत्तं पक्खिपित्वा सुखयानकं आरुय्ह महन्तेन परिवारेन गामनिगमराजधानीसु तं कीळापेत्वा बाराणसिं पापुणि, नागराजस्स मधुलाजं देति, अबद्धसत्तुञ्च देति. सो गोचरं न गण्हि अविस्सज्जनभयेन. गोचरं अगण्हन्तम्पि च नं चत्तारो नगरद्वारे आदिं कत्वा तत्थ तत्थ मासमत्तं कीळापेसि. तेन वुत्तं ‘‘संसितो अकतञ्ञुना’’तिआदि.

तत्थ संसितोति एसो नागो अमुकस्स निग्रोधरुक्खस्स समीपे वम्मिकमत्थके सयितोति एवं ठानं दस्सेत्वा कथितो. अकतञ्ञुनाति अत्तना कतं उपकारं अजानन्तेन मित्तदुब्भिना नेसादब्राह्मणेनाति अधिप्पायो. अलम्पायनोति अलम्पायनविज्जापरिजप्पनेन ‘‘अलम्पायनो’’ति एवं लद्धनामो अहितुण्डिकब्राह्मणो. ममग्गहीति मं अग्गहेसि. कीळेति मं तहिं तहिन्ति तत्थ तत्थ गामनिगमराजधानीसु अत्तनो जीविकत्थं मं कीळापेति.

१७. तिणतोपि लहुको ममाति अत्तनो जीवितपरिच्चागो तिणसलाकपरिच्चागतोपि लहुको हुत्वा मम उपट्ठातीति अत्थो. पथवीउप्पतनं वियाति सीलवीतिक्कमो पन चतुनहुताधिकद्वियोजनसतसहस्सबहलाय महापथविया परिवत्तनं विय ततोपि तं भारियतरं हुत्वा मय्हं उपट्ठातीति दस्सेति.

१८. निरन्तरं जातिसतन्ति मम जातीनं अनेकसतम्पि अनेकसतासुपि जातीसु निरन्तरमेव सीलस्स अवीतिक्कमनहेतु. मम जीवितं चजेय्यं चजितुं सक्कोमि. नेव सीलं पभिन्देय्यन्ति सीलं पन समादिन्नं एकम्पि नेव भिन्देय्यं न विनासेय्यं. चतुद्दीपान हेतूति चक्कवत्तिरज्जसिरियापि कारणाति दस्सेति.

१९. इदानि यदत्थं अत्तनो जीवितम्पि परिच्चजित्वा तदा सीलमेव रक्खितं, ताय च सीलरक्खाय तथा अनत्थकारकेसु नेसादअलम्पायनब्राह्मणेसु चित्तस्स अञ्ञथत्तं न कतं, तं दस्सेतुं ‘‘अपि चा’’ति ओसानगाथमाह. तं हेट्ठा वुत्तत्थमेव.

एवं पन महासत्ते अहितुण्डिकहत्थगते तस्स माता दुस्सुपिनं दिस्वा पुत्तञ्च तत्थ अपस्सन्ती सोकाभिभूता अहोसि. अथस्सा जेट्ठपुत्तो सुदस्सनो तं पवत्तिं सुत्वा सुभोगं ‘‘हिमवन्तं गन्त्वा पञ्चसु महानदीसु सत्तसु महासरेसु भूरिदत्तं उपधारेत्वा एही’’ति पहिणि. काणारिट्ठं ‘‘देवलोकं गन्त्वा सचे देवताहि धम्मं सोतुकामाहि भूरिदत्तो तत्थ नीतो, ततो नं आनेही’’ति पहिणि. सयं पन ‘‘मनुस्सलोके गवेसिस्सामी’’ति तापसवेसेन नागभवनतो निक्खमि. अच्चिमुखी नामस्स वेमातिका भगिनी बोधिसत्ते अधिमत्तसिनेहा तं अनुबन्धि. तं मण्डूकच्छापिं कत्वा जटन्तरे पक्खिपित्वा महासत्तस्स उपोसथकरणट्ठानं आदिं कत्वा सब्बत्थ गवेसन्तो अनुक्कमेन बाराणसिं पत्वा राजद्वारं अगमासि. तदा अलम्पायनो राजङ्गणे महाजनस्स मज्झे रञ्ञो भूरिदत्तस्स कीळं दस्सेतुं पेळं विवरित्वा ‘‘एहि महानागा’’ति सञ्ञमदासि.

महासत्तो सीसं नीहरित्वा ओलोकेन्तो जेट्ठभातिकं दिस्वा पेळतो निक्खम्म तदभिमुखो पायासि. महाजनो भीतो पटिक्कमि. सो गन्त्वा तं अभिवादेत्वा निवत्तित्वा पेळमेव पाविसि. अलम्पायनो ‘‘इमिना अयं तापसो दट्ठो’’ति सञ्ञाय ‘‘मा भायि, मा भायी’’ति आह. सुदस्सनो ‘‘अयं नागो मय्हं किं करिस्सति, मया सदिसो अहितुण्डिको नाम नत्थी’’ति तेन वादप्पटिवादं समुट्ठापेत्वा ‘‘त्वं इमं नागं गहेत्वा गज्जसि, अहं तं इमाय मण्डूकच्छापिया इच्छन्तो नासयिस्सामी’’ति भगिनिं पक्कोसित्वा हत्थं पसारेसि. सा तस्स सद्दं सुत्वा जटन्तरे निपन्ना तिक्खत्तुं मण्डूकवस्सितं वस्सित्वा निक्खमित्वा अंसकूटे निसीदित्वा उप्पतित्वा तस्स हत्थतले तीणि विसबिन्दूनि पातेत्वा पुन तस्स जटन्तरमेव पाविसि.

सुदस्सनो विसबिन्दुं दस्सेत्वा ‘‘इदं बिन्दुं सचे पथवियं पातेस्सति, ओसधितिणवनप्पतयो सब्बे नस्सिस्सन्ति. सचे आकासे खिपिस्सति, सत्तवस्सानि देवो न वस्सिस्सति. सचे उदके पातेस्सति, यावता तत्थ उदकजाता पाणा सब्बे मरेय्यु’’न्ति वत्वा राजानं सद्दहापेतुं तयो आवाटे खणापेत्वा एकं नानाभेसज्जानं पूरेसि, दुतियं गोमयस्स, ततियं दिब्बोसधानञ्चेव पूरेत्वा मज्झे आवाटे विसबिन्दुं पक्खिपि. तङ्खणञ्ञेव धूमायित्वा जाला उट्ठहि. सा गन्त्वा गोमयावाटं गण्हि. ततोपि जाला उट्ठाय दिब्बोसधपुण्णं गहेत्वा दिब्बोसधानि झापेत्वा निब्बायि. अलम्पायनं तत्थ आवाटस्स अविदूरे ठितं उसुमा फरित्वा सरीरच्छविं उप्पाटेत्वा गता. सेतकुट्ठी अहोसि. सो भयतज्जितो ‘‘नागराजानं विस्सज्जेमी’’ति तिक्खत्तुं वाचं निच्छारेसि. तं सुत्वा बोधिसत्तो रतनपेळाय निक्खमित्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डितं अत्तभावं मापेत्वा देवलीळाय ठितो. सुदस्सनो च अच्चिमुखी च तथेव अट्ठंसु.

ततो सुदस्सनो अत्तनो भागिनेय्यभावं रञ्ञो आरोचेसि. तं सुत्वा राजा ते आलिङ्गित्वा सीसे चुम्बित्वा अन्तेपुरं नेत्वा महन्तं सक्कारसम्मानं कत्वा भूरिदत्तेन सद्धिं पटिसन्थारं करोन्तो ‘‘तात, एवं महानुभावं तं अलम्पायनो कथं गण्ही’’ति पुच्छि. सो सब्बं वित्थारेन कथेत्वा ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम इमिना नियामेन रज्जं कारेतुं वट्टती’’ति मातुलस्स धम्मं देसेसि. अथ सुदस्सनो ‘‘मातुल, मम माता भूरिदत्तं अपस्सन्ती किलमति, न सक्का अम्हेहि इध पपञ्चं कातु’’न्ति मातुलं आपुच्छित्वा भूरिदत्तअच्चिमुखीहि सद्धिं नागभवनमेव गतो.

अथ तत्थ महापुरिसो गिलानसेय्याय निपन्नो गिलानपुच्छनत्थं आगताय महतिया नागपरिसाय वेदे च यञ्ञे च ब्राह्मणे च सम्भावेत्वा काणारिट्ठे कथेन्ते तं वादं भिन्दित्वा नानानयेहि धम्मं देसेत्वा सीलसम्पदाय दिट्ठिसम्पदाय च पतिट्ठापेत्वा यावजीवं सीलानि रक्खित्वा उपोसथकम्मं कत्वा आयुपरियोसाने सग्गपुरं पूरेसि.

तदा मातापितरो महाराजकुलानि अहेसुं. नेसादब्राह्मणो देवदत्तो, सोमदत्तो आनन्दो, अच्चिमुखी उप्पलवण्णा, सुदस्सनो सारिपुत्तो, सुभोगो महामोग्गल्लानो, काणारिट्ठो सुनक्खत्तो, भूरिदत्तो लोकनाथो.

तस्स इधापि सेसपारमियो हेट्ठा वुत्तनयेनेव निद्धारेतब्बा. इधापि योजनसतिके अत्तनो नागभवनट्ठाने सोळसहि नागकञ्ञासहस्सेहि चित्तरूपं विय परिचारियमानो देवलोकसम्पत्तिसदिसे नागलोकिस्सरिये ठितोपि इस्सरियमदं अकत्वा अन्वद्धमासं मातापितुउपट्ठानं, कुले जेट्ठापचायनं, सकलाय नागपरिसाय चातुमहाराजिकपरिसाय तावतिंसपरिसाय च समुट्ठितपञ्हानं तंतंपरिसमज्झे कुमुदनालकलापं विय सुनिसितसत्थेन अत्तनो पञ्ञासत्थेन तावदेव पच्छिन्दित्वा तेसं चित्तानुकूलधम्मदेसना, वुत्तप्पकारं भोगसम्पत्तिं पहाय अत्तनो सरीरजीवितनिरपेक्खं चतुरङ्गसमन्नागतं उपोसथाधिट्ठानं, तत्थ च पटिञ्ञाय विसंवादनभयेन अहितुण्डिकहत्थगमनं, तस्मिञ्च मुखे विसमिस्सखेळपातनं नङ्गुट्ठे गहेत्वा आविञ्छनं कड्ढनं भूमियं घंसनं मद्दनं पोथनन्ति एवमादिं नानप्पकारविप्पकारं करोन्तेपि एवरूपं महादुक्खं अनुभवतोपि कुज्झित्वा ओलोकनमत्तेन तं छारिकं कातुं समत्थस्सापि सीलपारमिं आवज्जित्वा सीलखण्डनभयेन ईसकम्पि चित्तस्स विकाराभावो, धनं लभापेमीति वा तस्स चित्तानुवत्तनं, सुभोगेन पुनानीतस्स अकतञ्ञुनो मित्तदुब्भिस्स नेसादब्राह्मणस्स सीलं अनधिट्ठहित्वापि अकुज्झनं, काणारिट्ठेन कथितं मिच्छावादं भिन्दित्वा अनेकपरियायेन धम्मं भासित्वा नागपरिसाय सीलेसु सम्मादिट्ठियञ्च पतिट्ठापनन्ति एवमादयो बोधिसत्तस्स गुणानुभावा विभावेतब्बा. तेनेतं वुच्चति – ‘‘एवं अच्छरिया हेते…पे… धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

भूरिदत्तचरियावण्णना निट्ठिता.

३. चम्पेय्यनागचरियावण्णना

२०. ततिये चम्पेय्यकोति अङ्गमगधरट्ठानं अन्तरे चम्पा नाम नदी, तस्सा हेट्ठा नागभवनम्पि अविदूरभवत्ता चम्पा नाम, तत्थ जातो नागराजा चम्पेय्यको. तदापि धम्मिको आसिन्ति तस्मिं चम्पेय्यनागराजकालेपि अहं धम्मचारी अहोसिं.

बोधिसत्तो हि तदा चम्पानागभवने निब्बत्तित्वा चम्पेय्यो नाम नागराजा अहोसि, महिद्धिको महानुभावो. सो तत्थ नागरज्जं कारेन्तो देवराजभोगसम्पत्तिसदिसइस्सरियसम्पत्तिं अनुभवन्तो पारमिपूरणस्स अनोकासभावतो ‘‘किं मे इमाय तिरच्छानयोनिया, उपोसथवासं वसित्वा इतो मुच्चित्वा सम्मदेव पारमियो पूरेस्सामी’’ति ततो पट्ठाय अत्तनो पासादेयेव उपोसथकम्मं करोति. अलङ्कतनागमाणविका तस्स सन्तिकं आगच्छन्ति. सो ‘‘इध मे सीलस्स अन्तरायो भविस्सती’’ति पासादतो निक्खमित्वा उय्याने निसीदति. तत्रापि ता आगच्छन्ति. सो चिन्तेसि – ‘‘इध मे सीलस्स संकिलेसो भविस्सति, इतो नागभवनतो निक्खमित्वा मनुस्सलोकं गन्त्वा उपोसथवासं वसिस्सामी’’ति. सो ततो पट्ठाय उपोसथदिवसेसु नागभवना निक्खमित्वा एकस्स पच्चन्तगामस्स अविदूरे मग्गसमीपे वम्मिकमत्थके ‘‘मम चम्मादीहि अत्थिका चम्मादीनि गण्हन्तु, कीळासप्पं वा कातुकामा कीळासप्पं करोन्तू’’ति सरीरं दानमुखे विस्सज्जेत्वा भोगे आभुजित्वा निपन्नो उपोसथवासं वसति चातुद्दसियं पञ्चदसियञ्च, पाटिपदे नागभवनं गच्छति. तस्सेवं उपोसथं करोन्तस्स दीघो अद्धा वीतिवत्तो.

अथ बोधिसत्तो सुमनाय नाम अत्तनो अग्गमहेसिया ‘‘देव, त्वं मनुस्सलोकं गन्त्वा उपोसथं उपवससि, सो च सासङ्को सप्पटिभयो’’ति वुत्तो मङ्गलपोक्खरणितीरे ठत्वा ‘‘सचे मं, भद्दे, कोचि पहरित्वा किलमेस्सति, इमिस्सा पोक्खरणिया उदकं आविलं भविस्सति. सचे सुपण्णो गण्हिस्सति, उदकं पक्कुथिस्सति. सचे अहितुण्डिको गण्हिस्सति, उदकं लोहितवण्णं भविस्सती’’ति तीणि निमित्तानि तस्सा आचिक्खित्वा चातुद्दसीउपोसथं अधिट्ठाय नागभवना निक्खमित्वा तत्थ गन्त्वा वम्मिकमत्थके निपज्जि सरीरसोभाय वम्मिकं सोभयमानो. सरीरञ्हिस्स रजतदामं विय सेतं अहोसि, मत्थको रत्तकम्बलगेण्डुको विय, सरीरं नङ्गलसीसप्पमाणं भूरिदत्तकाले (जा. २.२२.७८४ आदयो) पन ऊरुप्पमाणं, सङ्खपालकाले (जा. २.१७.१४३ आदयो) एकदोणिकनावप्पमाणं.

तदा एको बाराणसिमाणवो तक्कसिलं गन्त्वा अलम्पायनमन्तं उग्गण्हित्वा तेन मग्गेन अत्तनो गामं गच्छन्तो महासत्तं दिस्वा ‘‘किं मे तुच्छहत्थेन गामं गन्तुं, इमं नागं गहेत्वा गामनिगमराजधानीसु कीळापेन्तो धनं उप्पादेत्वाव गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा दिब्बोसधानि गहेत्वा दिब्बमन्तं परिवत्तेत्वा तस्स सन्तिकं अगमासि. दिब्बमन्तं सुतकालतो पट्ठाय महासत्तस्स कण्णेसु तत्तसलाकापवेसनकालो विय अहोसि, मत्थके सिखरेन अभिमन्थियमानो विय. सो ‘‘को नु खो एसो’’ति भोगन्तरतो सीसं उक्खिपित्वा ओलोकेन्तो अहितुण्डिकं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मम विसं उग्गतेजं, सचाहं कुज्झित्वा नासावातं विस्सज्जेस्सामि, एतस्स सरीरं भुसमुट्ठि विय विप्पकिरिस्सति, अथ मे सीलं खण्डं भविस्सति, न नं ओलोकेस्सामी’’ति. सो अक्खीनि निम्मीलेत्वा सीसं भोगन्तरे ठपेसि. अहितुण्डिकब्राह्मणो ओसधं खादित्वा मन्तं परिवत्तेत्वा खेळं महासत्तस्स सरीरे ओसिञ्चि. ओसधानञ्च मन्तस्स च आनुभावेन खेळेन फुट्ठफुट्ठट्ठाने फोटानं उट्ठानकालो विय अहोसि.

अथ सो नङ्गुट्ठे गहेत्वा आकड्ढित्वा दीघसो निपज्जापेत्वा अजपदेन दण्डेन उप्पीळेत्वा दुब्बलं कत्वा सीसं दळ्हं गहेत्वा निप्पीळेसि. महासत्तो मुखं विवरि. अथस्स मुखे खेळं ओसिञ्चित्वा ओसधमन्तबलेन दन्ते भिन्दि. मुखं लोहितस्स पूरि. महासत्तो अत्तनो सीलभेदभयेन एवरूपं दुक्खं अधिवासेन्तो अक्खीनि उम्मीलेत्वा ओलोकनमत्तम्पि नाकासि. सोपि ‘‘नागराजानं दुब्बलं करिस्सामी’’ति नङ्गुट्ठतो पट्ठाय अट्ठीनि संचुण्णयमानो विय सकलसरीरं मद्दित्वा पट्टकवेठनं नाम वेठेसि, तन्तमज्जितं नाम मज्जि, नङ्गुट्ठे गहेत्वा दुस्सपोथनं नाम पोथेसि. महासत्तस्स सकलसरीरं लोहितमक्खितं अहोसि, सो महावेदनं अधिवासेसि.

अथस्स दुब्बलभावं ञत्वा वल्लीहि पेळं करित्वा तत्थ नं पक्खिपित्वा पच्चन्तगामं नेत्वा महाजनस्स मज्झे कीळापेसि. नीलादीसु वण्णेसु वट्टचतुरस्सादीसु सण्ठानेसु अणुंथूलादीसु पमाणेसु यं यं ब्राह्मणो इच्छति, महासत्तो तं तदेव कत्वा नच्चति, फणसतम्पि फणसहस्सम्पि करोतियेव. महाजनो पसीदित्वा बहुधनमदासि. एकदिवसमेव कहापणसहस्सञ्चेव सहस्सग्घनिके च परिक्खारे लभि. ब्राह्मणो आदितोव ‘‘सहस्सं लभित्वा विस्सज्जेस्सामी’’ति चिन्तेसि. तं पन धनं लभित्वा ‘‘पच्चन्तगामेयेव ताव मे एत्तकं धनं लद्धं, राजराजमहामत्तानं दस्सिते कीव बहुं धनं लभिस्सामी’’ति सकटञ्च सुखयानकञ्च गहेत्वा सकटे परिक्खारे ठपेत्वा सुखयानके निसिन्नो ‘‘महन्तेन परिवारेन महासत्तं गामनिगमराजधानीसु कीळापेन्तो बाराणसियं उग्गसेनरञ्ञो सन्तिके कीळापेत्वा विस्सज्जेस्सामी’’ति अगमासि. सो मण्डूके मारेत्वा नागरञ्ञो देति. नागराजा ‘‘पुनप्पुनं मं निस्साय मारेस्सती’’ति न खादति. अथस्स मधुलाजे अदासि. तेपि ‘‘सचाहं गोचरं गण्हिस्सामि, अन्तोपेळायमेव मरणं भविस्सती’’ति न खादति.

२१. ब्राह्मणो मासमत्तेन बाराणसिं पत्वा द्वारगामके तं कीळापेन्तो बहुधनं लभि. राजापि नं पक्कोसापेत्वा ‘‘अम्हाकम्पि कीळापेही’’ति आह. ‘‘साधु, देव, स्वे पन्नरसे तुम्हाकं कीळापेस्सामी’’ति आह. राजा ‘‘स्वे नागराजा राजङ्गणे नच्चिस्सति, महाजनो सन्निपतित्वा पस्सतू’’ति भेरिं चरापेत्वा पुनदिवसे राजङ्गणं अलङ्कारापेत्वा ब्राह्मणं पक्कोसापेसि. सो रतनपेळाय महासत्तं नेत्वा विचित्तत्थरे पेळं ठपेत्वा निसीदि. राजापि पासादा ओरुय्ह महाजनपरिवुतो राजासने निसीदि. ब्राह्मणो महासत्तं नीहरित्वा नच्चापेसि. महासत्तो तेन चिन्तितचिन्तिताकारं दस्सेसि. महाजनो सकभावेन सन्धारेतुं न सक्कोति. चेलुक्खेपसहस्सानि पवत्तन्ति. बोधिसत्तस्स उपरि रतनवस्सं वस्सि. तेन वुत्तं ‘‘तदापि मं धम्मचारि’’न्तिआदि.

तत्थ तदापीति यदाहं चम्पेय्यको नागराजा होमि, तदापि. धम्मचारिन्ति दसकुसलकम्मपथधम्मं एव चरति, न अणुमत्तम्पि अधम्मन्ति धम्मचारी. उपवुट्ठउपोसथन्ति अट्ठङ्गसमन्नागतस्स अरियुपोसथसीलस्स रक्खणवसेन उपवसितउपोसथं. राजद्वारम्हि कीळतीति बाराणसियं उग्गसेनरञ्ञो गेहद्वारे कीळापेति.

२२. यं यं सो वण्णं चिन्तयीति सो अहितुण्डिकब्राह्मणो ‘‘यं यं नीलादिवण्णं होतू’’ति चिन्तेसि. तेन वुत्तं ‘‘नीलं व पीतलोहित’’न्ति. तत्थ नीलं वाति वा-सद्दो अनियमत्थो, गाथासुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तो, तेन वासद्देन वुत्तावसिट्ठं ओदातादिवण्णविसेसञ्चेव वट्टादिसण्ठानविसेसञ्च अणुंथूलादिपमाणविसेसञ्च सङ्गण्हाति. तस्स चित्तानुवत्तन्तोति तस्स अहितुण्डिकस्स चित्तं अनुवत्तन्तो. चिन्तितसन्निभोति तेन चिन्तितचिन्तिताकारेन पेक्खजनस्स उपट्ठहामीति दस्सेति.

२३. न केवलञ्च तेन चिन्तिताकारदस्सनं एव मय्हं आनुभावो. अपि च थलं करेय्यमुदकं, उदकम्पि थलं करेति थलं महापथविं गहेत्वा उदकं, उदकम्पि गहेत्वा पथविं कातुं सक्कुणेय्यं एवं महानुभावो च. यदिहं तस्स कुप्पेय्यन्ति तस्स अहितुण्डिकस्स अहं यदि कुज्झेय्यं. खणेन छारिकं करेति कोधुप्पादक्खणे एव भस्मं करेय्यं.

२४. एवं भगवा तदा अत्तनो उप्पज्जनकानत्थपटिबाहने समत्थतं दस्सेत्वा इदानि येन अधिप्पायेन तं पटिबाहनं न कतं, तं दस्सेतुं ‘‘यदि चित्तवसी हेस्स’’न्तिआदिमाह.

तस्सत्थो – ‘‘अयं अहितुण्डिको मं अतिविय बाधति, न मे आनुभावं जानाति, हन्दस्स मे आनुभावं दस्सेस्सामी’’ति कुज्झित्वा ओलोकनमत्तेनापि यदि चित्तवसी अभविस्सं, अथ सो भुसमुट्ठि विय विप्पकिरिस्सति. अहं यथासमादिन्नतो परिहायिस्सामि सीलतो. तथा च सति सीलेन परिहीनस्स खण्डितसीलस्स य्वायं मया दीपङ्करदसबलस्स पादमूलतो पट्ठाय अभिपत्थितो, उत्तमत्थो बुद्धभावो सो न सिज्झति.

२५. कामं भिज्जतुयं कायोति अयं चातुमहाभूतिको ओदनकुम्मासूपचयो अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मो कायो किञ्चापि भिज्जतु विनस्सतु, इधेव इमस्मिं एव ठाने महावाते खित्तभुसमुट्ठि विय विप्पकिरीयतु, नेव सीलं पभिन्देय्यं, विकिरन्ते भुसं वियाति सीलं पन उत्तमत्थसिद्धिया हेतुभूतं इमस्मिं कळेवरे भुसमुट्ठि विय विप्पकिरन्तेपि नेव भिन्देय्यं, कायजीवितेसु निरपेक्खो हुत्वा सीलपारमिंयेव पूरेमीति चिन्तेत्वा तं तादिसं दुक्खं तदा अधिवासेसिन्ति दस्सेति.

अथ महासत्तस्स पन अहितुण्डिकहत्थगतस्स मासो परिपूरि, एत्तकं कालं निराहारोव अहोसि. सुमना ‘‘अतिचिरायति मे सामिको, को नु खो पवत्ती’’ति पोक्खरणिं ओलोकेन्ती लोहितवण्णं उदकं दिस्वा ‘‘अहितुण्डिकेन गहितो भविस्सती’’ति ञत्वा नागभवना निक्खमित्वा वम्मिकसन्तिकं गन्त्वा महासत्तस्स गहितट्ठानं किलमितट्ठानञ्च दिस्वा रोदित्वा कन्दित्वा पच्चन्तगामं गन्त्वा पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा बाराणसिं गन्त्वा राजद्वारे आकासे रोदमाना अट्ठासि. महासत्तो नच्चन्तोव आकासं उल्लोकेन्तो तं दिस्वा लज्जितो पेळं पविसित्वा निपज्जि.

राजा तस्स पेळं पविट्ठकाले ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति इतो चितो च ओलोकेन्तो तं आकासे ठितं दिस्वा ‘‘का नु त्व’’न्ति पुच्छित्वा तस्सा नागकञ्ञाभावं सुत्वा ‘‘निस्संसयं खो नागराजा इमं दिस्वा लज्जितो पेळं पविट्ठो, अयञ्च यथादस्सितो इद्धानुभावो नागराजस्सेव, न अहितुण्डिकस्सा’’ति निट्ठं गन्त्वा ‘‘एवं महानुभावो अयं नागराजा, कथं नाम इमस्स हत्थं गतो’’ति पुच्छित्वा ‘‘अयं धम्मचारी सीलवा नागराजा, चातुद्दसीपन्नरसीसु उपोसथं उपवसन्तो अत्तनो सरीरं दानमुखे निय्यातेत्वा महामग्गसमीपे वम्मिकमत्थके निपज्जति, तत्थायमेतेन गहितो, इमस्स देवच्छरापटिभागा अनेकसहस्सा इत्थियो, देवलोकसम्पत्तिसदिसा नागभवनसम्पत्ति, अयं महिद्धिको महानुभावो सकलपथविं परिवत्तेतुं समत्थो, केवलं ‘सीलं मे भिज्जिस्सती’ति एवरूपं विप्पकारं दुक्खञ्च अनुभोती’’ति च सुत्वा संवेगप्पत्तो तावदेव तस्स अहितुण्डिकस्स ब्राह्मणस्स बहुं धनं महन्तञ्च यसं इस्सरियञ्च दत्वा – ‘‘हन्द, भो, इमं नागराजानं विस्सज्जेही’’ति विस्सज्जापेसि.

महासत्तो नागवण्णं अन्तरधापेत्वा माणवकवण्णेन देवकुमारो विय अट्ठासि. सुमनापि आकासतो ओतरित्वा तस्स सन्तिके अट्ठासि. नागराजा रञ्ञो अञ्जलिं कत्वा ‘‘एहि, महाराज, मय्हं निवेसनं पस्सितुं आगच्छाही’’ति याचि. तेनाह भगवा –

‘‘मुत्तो चम्पेय्यको नागो, राजानं एतदब्रवि;

‘नमो ते कासिराजत्थु, नमो ते कासिवड्ढन;

अञ्जलिं ते पग्गण्हामि, पस्सेय्यं मे निवेसन’’न्ति.

अथ राजा तस्स नागभवनगमनं अनुजानि. महासत्तो तं सपरिसं गहेत्वा नागभवनं नेत्वा अत्तनो इस्सरियसम्पत्तिं दस्सेत्वा कतिपाहं तत्थ वसापेत्वा भेरिं चरापेसि – ‘‘सब्बा राजपरिसा यावदिच्छकं हिरञ्ञसुवण्णादिकं धनं गण्हतू’’ति. रञ्ञो च अनेकेहि सकटसतेहि धनं पेसेसि. ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम दानं दातब्बं, सीलं रक्खितब्बं, धम्मिका रक्खावरणगुत्ति सब्बत्थ संविदहितब्बा’’ति दसहि राजधम्मकथाहि ओवदित्वा विस्सज्जेसि. राजा महन्तेन यसेन नागभवना निक्खमित्वा बाराणसिमेव गतो. ततो पट्ठाय किर जम्बुदीपतले हिरञ्ञसुवण्णं जातं. महासत्तो सीलानि रक्खित्वा अन्वद्धमासं उपोसथकम्मं कत्वा सपरिसो सग्गपुरं पूरेसि.

तदा अहितुण्डिको देवदत्तो अहोसि, सुमना राहुलमाता, उग्गसेनो सारिपुत्तत्थेरो, चम्पेय्यको नागराजा लोकनाथो.

तस्स इधापि यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. इध बोधिसत्तस्स अच्छरियानुभावा हेट्ठा वुत्तनया एवाति.

चम्पेय्यनागचरियावण्णना निट्ठिता.

४. चूळबोधिचरियावण्णना

२६. चतुत्थे चूळबोधीति महाबोधिपरिब्बाजकत्तभावं उपादाय इध ‘‘चूळबोधी’’ति समञ्ञा आरोपिता, न पन इमस्मिं एव जातके (जा. १.१०.४९ आदयो) अत्तनो जेट्ठभातिकादिनो महाबोधिस्स सम्भवतोति दट्ठब्बं. सुसीलवाति सुट्ठु सीलवा, सम्पन्नसीलोति अत्थो. भवं दिस्वान भयतोति कामादिभवं भायितब्बभावेन पस्सित्वा. नेक्खम्मन्ति एत्थ च-सद्दस्स लोपो दट्ठब्बो, तेन ‘‘दिस्वाना’’ति पदं आकड्ढीयति. इदं वुत्तं होति – जातिजराब्याधिमरणं अपायदुक्खं अतीते वट्टमूलकं दुक्खं, अनागते वट्टमूलकं दुक्खं, पच्चुप्पन्ने आहारपरियेट्ठिमूलकं दुक्खन्ति इमेसं अट्ठन्नं संवेगवत्थूनं पच्चवेक्खणेन सब्बम्पि कामादिभेदं भवं संसारभयतो उपट्ठहमानं दिस्वा निब्बानं तस्स उपायभूता समथविपस्सना तदुपायभूता च पब्बज्जाति इदं तिविधम्पि नेक्खम्मं अनुस्सवादिसिद्धेन ञाणचक्खुना तप्पटिपक्खतो दिस्वा तापसपब्बज्जूपगमनेन अनेकादीनवाकुला गहट्ठभावा अभिनिक्खमित्वा गतोति.

२७. दुतियिकाति पोराणदुतियिका, गिहिकाले पजापतिभूता. कनकसन्निभाति कञ्चनसन्निभत्तचा. वट्टे अनपेक्खाति संसारे निरालया. नेक्खम्मं अभिनिक्खमीति नेक्खम्मत्थाय गेहतो निक्खमि, पब्बजीति अत्थो.

२८. आलयन्ति सत्ता एतेनाति आलयो, तण्हा, तदभावेन निरालया. ततो एव ञातीसु तण्हाबन्धनस्स छिन्नत्ता छिन्नबन्धु. एवं गिहिबन्धनाभावं दस्सेत्वा इदानि पब्बजितानम्पि केसञ्चि यं होति बन्धनं, तस्सापि अभावं दस्सेतुं ‘‘अनपेक्खा कुले गणे’’ति वुत्तं. तत्थ कुलेति उपट्ठाककुले. गणेति तापसगणे, सेसा ब्रह्मचारिनोति वुच्चन्ति. उपागमुन्ति उभोपि मयं उपागमिम्हा.

२९. तत्थाति बाराणसिसामन्ते. निपकाति पञ्ञवन्तो. निराकुलेति जनसञ्चाररहितत्ता जनेहि अनाकुले, अप्पसद्देति मिगपक्खीनं उट्ठापनतो तेसं वस्सितसद्देनापि विरहितत्ता अप्पसद्दे. राजुय्याने वसामुभोति बाराणसिरञ्ञो उय्याने मयं उभो जना तदा वसाम.

तत्रायं अनुपुब्बिकथा – अतीते इमस्मिं एव भद्दकप्पे बोधिसत्तो ब्रह्मलोकतो चवित्वा अञ्ञतरस्मिं कासिगामे एकस्स महाविभवस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणसमये ‘‘बोधिकुमारो’’ति नामं करिंसु. वयप्पत्तकाले पनस्स तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पच्चागतस्स अनिच्छमानकस्सेव मातापितरो समजातिकं कुलकुमारिकं आनेसुं. सापि ब्रह्मलोकचुताव उत्तमरूपधरा देवच्छरापटिभागा. तेसं अनिच्छमानानं एव अञ्ञमञ्ञं आवाहविवाहं करिंसु. उभिन्नम्पि पन नेसं किलेसमुदाचारो न भूतपुब्बो, सारागवसेन अञ्ञमञ्ञं ओलोकनम्पि नाहोसि, का पन कथा इतरसंसग्गे. एवं परिसुद्धसीला अहेसुं.

अपरभागे महासत्तो मातापितूसु कालंकतेसु तेसं सरीरकिच्चं कत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे, त्वं इमं असीतिकोटिधनं गहेत्वा सुखेन जीवाही’’ति आह. ‘‘त्वं पन अय्यपुत्ता’’ति? ‘‘मय्हं धनेन किच्चं नत्थि, पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘किं पन पब्बज्जा इत्थीनम्पि न वट्टती’’ति? ‘‘वट्टति, भद्दे’’ति. ‘‘तेन हि मय्हम्पि धनेन किच्चं नत्थि, अहम्पि पब्बजिस्सामी’’ति. ते उभोपि सब्बं विभवं परिच्चजित्वा महादानं दत्वा निक्खमित्वा अरञ्ञं पविसित्वा पब्बजित्वा उञ्छाचरियाय फलाफलेहि यापेन्ता पब्बज्जासुखेनेव दस संवच्छरानि वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदचारिकं चरन्ता अनुपुब्बेन बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसिंसु. तेन वुत्तं ‘‘राजुय्याने वसामुभो’’ति.

३०. अथेकदिवसं राजा उय्यानकीळं गतो. उय्यानस्स एकपस्से पब्बज्जासुखेन वीतिनामेन्तानं तेसं समीपट्ठानं गन्त्वा परमपासादिकं उत्तमरूपधरं परिब्बाजिकं ओलोकेन्तो किलेसवसेन पटिबद्धचित्तो हुत्वा बोधिसत्तं ‘‘अयं ते परिब्बाजिका किं होती’’ति पुच्छि. तेन ‘‘न च किञ्चि होति, केवलं एकपब्बज्जाय पब्बजिता, अपि च खो पन गिहिकाले पादपरिचारिका अहोसी’’ति वुत्ते राजा ‘‘अयं किरेतस्स न किञ्चि होति, अपि च खो पनस्स गिहिकाले पादपरिचारिका अहोसि, यंनूनाहं इमं अन्तेपुरं पवेसेय्यं, तेनेवस्स इमिस्सा पटिपत्तिं जानिस्सामी’’ति अन्धबालो तत्थ अत्तनो पटिबद्धचित्तं निवारेतुं असक्कोन्तो अञ्ञतरं पुरिसं आणापेसि ‘‘इमं परिब्बाजिकं राजनिवेसनं नेही’’ति.

सो तस्स पटिस्सुणित्वा ‘‘अधम्मो लोके वत्तती’’तिआदीनि वत्वा परिदेवमानं एव तं आदाय पायासि. बोधिसत्तो तस्सा परिदेवनसद्दं सुत्वा एकवारं ओलोकेत्वा पुन न ओलोकेसि. ‘‘सचे पनाहं वारेस्सामि, तेसु चित्तं पदोसेत्वा मय्हं सीलस्स अन्तरायो भविस्सती’’ति सीलपारमिंयेव आवज्जेन्तो निसीदि. तेन वुत्तं ‘‘उय्यानदस्सनं गन्त्वा, राजा अद्दस ब्राह्मणि’’न्तिआदि.

तत्थ तुय्हेसा का कस्स भरियाति तुय्हं तव एसा का, किं भरिया, उदाहु भगिनी वा समाना कस्स अञ्ञस्स भरिया.

३१. न मय्हं भरिया एसाति कामञ्चेसा मय्हं गिहिकाले भरिया अहोसि, पब्बजितकालतो पट्ठाय न मय्हं भरिया एसा, नापि अहं एतिस्सा सामिको, केवलं पन सहधम्मा एकसासनी, अहम्पि परिब्बाजको अयम्पि परिब्बाजिकाति समानधम्मा परिब्बाजकसासनेन एकसासनी, सब्रह्मचारिनीति अत्थो.

३२. तिस्सा सारत्तगधितोति कामरागेन सारत्तो हुत्वा पटिबद्धो. गाहापेत्वान चेटकेति चेटकेहि गण्हापेत्वा चेटके वा अत्तनो राजपुरिसे आणापेत्वा तं परिब्बाजिकं गण्हापेत्वा. निप्पीळयन्तो बलसाति तं अनिच्छमानं एव आकड्ढनपरिकड्ढनादिना निप्पीळयन्तो बाधेन्तो, तथापि अगच्छन्तिं बलसा बलक्कारेन राजपुरिसेहि गण्हापेत्वा अत्तनो अन्तेपुरं पवेसेसि.

३३. ओदपत्तकियाति उदकपत्तं आमसित्वा गहितभरिया ओदपत्तिका नाम, इदं वचनं पुराणदुतियिकाभावेन उपलक्खणमत्तं दट्ठब्बं, सा पनस्स ब्राह्मणविवाहवसेन मातापितूहि सम्पटिपादिता, ‘‘ओदपत्तकिया’’ति च भावेनभावलक्खणे भुम्मं. सहजाति पब्बज्जाजातिवसेन सहजाता, तेनेवाह ‘‘एकसासनी’’ति. ‘‘एकसासनी’’ति च इदं भुम्मत्थे पच्चत्तं, एकसासनियाति अत्थो. नयन्तियाति नीयन्तिया. कोपो मे उपपज्जथाति अयं ते गिहिकाले भरिया ब्राह्मणी सीलवती, पब्बजितकाले च सब्रह्मचारिनीभावतो सहजाता भगिनी, सा तुय्हं पुरतो बलक्कारेन आकड्ढित्वा नीयति. ‘‘बोधिब्राह्मण, किं ते पुरिसभाव’’न्ति पुरिसमानेन उस्साहितो चिरकालसयितो वम्मिकबिलतो केनचि पुरिसेन घट्टितो ‘‘सुसू’’ति फणं करोन्तो आसिविसो विय मे चित्ततो कोपो सहसा वुट्ठासि.

३४-५. सहकोपे समुप्पन्नेति कोपुप्पत्तिया सह, तस्स उप्पत्तिसमनन्तरमेवाति अत्थो. सीलब्बतमनुस्सरिन्ति अत्तनो सीलपारमिं आवज्जेसिं. तत्थेव कोपं निग्गण्हिन्ति तस्मिं एव आसने यथानिसिन्नोव तं कोपं निवारेसिं. नादासिं वड्ढितूपरीति ततो एकवारुप्पत्तितो उपरि उद्धं वड्ढितुं न अदासिं. इदं वुत्तं होति – कोपे उप्पन्नमत्ते एव ‘‘ननु त्वं, बोधिपरिब्बाजक, सब्बपारमियो पूरेत्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झितुकामो, तस्स ते किमिदं सीलमत्तेपि उपक्खलनं, तयिदं गुन्नं खुरमत्तोदके ओसीदन्तस्स महासमुद्दस्स परतीरं गण्हितुकामता विय होती’’ति अत्तानं परिभासित्वा पटिसङ्खानबलेन तस्मिं एव खणे कोपं निग्गहेत्वा पुन उप्पज्जनवसेनस्स वड्ढितुं न अदासिन्ति. तेनेवाह ‘‘यदि नं ब्राह्मणि’’न्तिआदि.

तस्सत्थो – तं परिब्बाजिकं ब्राह्मणिं सो राजा वा अञ्ञो वा कोचि तिण्हायपि निसिताय सत्तिया कोट्टेय्य, खण्डाखण्डिकं यदि छिन्देय्य, एवं सन्तेपि सीलं अत्तनो सीलपारमिं नेव भिन्देय्यं. कस्मा? बोधिया एव कारणा, सब्बत्थ अखण्डितसीलेनेव सक्का सम्मासम्बोधिं पापुणितुं, न इतरेनाति.

३६. न मे सा ब्राह्मणी देस्साति सा ब्राह्मणी जातिया गोत्तेन कुलप्पदेसेन आचारसम्पत्तिया चिरपरिचयेन पब्बज्जादिगुणसम्पत्तिया चाति सब्बप्पकारेन न मे देस्सा न अप्पिया, एतिस्सा मम अप्पियभावो कोचि नत्थि. नपि मे बलं न विज्जतीति मय्हम्पि बलं न न विज्जति, अत्थि एव. अहं नागबलो थामसम्पन्नो, इच्छमानो सहसा वुट्ठहित्वा तं आकड्ढन्ते पुरिसे निप्पोथेत्वा तं गहेत्वा यथिच्छितट्ठानं गन्तुं समत्थोति दस्सेति. सब्बञ्ञुतं पियं मय्हन्ति ततो परिब्बाजिकतो सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव मय्हं पियं. तस्मा सीलानुरक्खिस्सन्ति तेन कारणेन सीलमेव अनुरक्खिस्सं.

अथ सो राजा उय्याने पपञ्चं अकत्वाव सीघतरं गन्त्वा तं परिब्बाजिकं पक्कोसापेत्वा महन्तेन यसेन निमन्तेसि. सा यसस्स अगुणं पब्बज्जाय गुणं अत्तनो बोधिसत्तस्स च महन्तं भोगक्खन्धं पहाय संवेगेन पब्बजितभावञ्च कथेसि. राजा केनचि परियायेन तस्सा मनं अलभन्तो चिन्तेसि – ‘‘अयं परिब्बाजिका सीलवती कल्याणधम्मा, सोपि परिब्बाजको इमाय आकड्ढित्वा नीयमानाय न किञ्चि विप्पकारं दस्सेसि, सब्बत्थ निरपेक्खचित्तो, न खो पन मेतं पतिरूपं, यं एवरूपेसु गुणवन्तेसु विप्पकारो, यंनूनाहं इमं परिब्बाजिकं गहेत्वा उय्यानं गन्त्वा इमं, तञ्च परिब्बाजकं खमापेय्य’’न्ति? एवं पन चिन्तेत्वा ‘‘परिब्बाजिकं उय्यानं आनेथा’’ति पुरिसे आणापेत्वा सयं पठमतरं गन्त्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छि – ‘‘भो पब्बजित, किं मया ताय परिब्बाजिकाय नीयमानाय कोपो ते उप्पज्जित्था’’ति. महासत्तो आह –

‘‘उप्पज्जि मे न मुच्चित्थ, न मे मुच्चित्थ जीवतो;

रजंव विपुला वुट्ठि, खिप्पमेव निवारयि’’न्ति. (जा. १.१०.५२);

तं सुत्वा राजा ‘‘किं नु खो एस कोपमेव सन्धाय वदति, उदाहु अञ्ञं किञ्चि सिप्पादिक’’न्ति चिन्तेत्वा पुन पुच्छि –

‘‘किं ते उप्पज्जि नो मुच्चि, किं ते नो मुच्चि जीवतो;

रजंव विपुला वुट्ठि, कतमं तं निवारयी’’ति. (जा. १.१०.५३);

तत्थ उप्पज्जीति एकवारं उप्पज्जि, न पुन उप्पज्जि. न मुच्चित्थाति कायवचीविकारुप्पादनवसेन पन न मुच्चित्थ, न नं बहि पवत्तितुं विस्सज्जेसिन्ति अत्थो. रजंव विपुला वुट्ठीति यथा नाम गिम्हानं पच्छिमे मासे उप्पन्नं रजं विपुला अकालवुट्ठिधारा ठानसो निवारेति, एवं तं वूपसमेन्तो निवारयिं, निवारेसिन्ति अत्थो.

अथस्स महापुरिसो नानप्पकारेन कोधे आदीनवं पकासेन्तो –

‘‘यम्हि जाते न पस्सति, अजाते साधु पस्सति;

सो मे उप्पज्जि नो मुच्चि, कोधो दुम्मेधगोचरो.

‘‘येन जातेन नन्दन्ति, अमित्ता दुक्खमेसिनो;

सो मे उप्पज्जि नो मुच्चि, कोधो दुम्मेधगोचरो.

‘‘यस्मिञ्च जायमानम्हि, सदत्थं नावबुज्झति;

सो मे उप्पज्जि नो मुच्चि, कोधो दुम्मेधगोचरो.

‘‘येनाभिभूतो कुसलं जहाति, परक्करे विपुलञ्चापि अत्थं;

स भीमसेनो बलवा पमद्दी, कोधो महाराजा न मे अमुच्चथ.

‘‘कट्ठस्मिं मन्थमानस्मिं, पावको नाम जायति;

तमेव कट्ठं डहति, यस्मा सो जायते गिनि.

‘‘एवं मन्दस्स पोसस्स, बालस्स अविजानतो;

सारम्भा जायते कोधो, सपि तेनेव डय्हति.

‘‘अग्गीव तिणकट्ठस्मिं, कोधो यस्स पवड्ढति;

निहीयति तस्स यसो, काळपक्खेव चन्दिमा.

‘‘अनिन्धो धूमकेतूव, कोधो यस्सूपसम्मति;

आपूरति तस्स यसो, सुक्कपक्खेव चन्दिमा’’ति. (जा. १.१०.५४-६१) –

इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि.

तत्थ न पस्सतीति अत्तत्थम्पि न पस्सति, पगेव परत्थं. साधु पस्सतीति अत्तत्थं परत्थं उभयत्थञ्च सम्मदेव पस्सति. दुम्मेधगोचरोति निप्पञ्ञानं विसयभूतो, निप्पञ्ञो वा गोचरो आहारो इन्धनं एतस्साति दुम्मेधगोचरो. दुक्खमेसिनोति दुक्खं इच्छन्ता. सदत्थन्ति अत्तनो अत्थं वुड्ढिं. परक्करेति अपनेय्य विनासेय्य. सभीमसेनोति सो भीमाय भयजननिया महतिया किलेससेनाय समन्नागतो. पमद्दीति बलवभावेन सत्ते पमद्दनसीलो. न मे अमुच्चथाति मम सन्तिका मोक्खं न लभि, अब्भन्तरे एव दमितो, निब्बिसेवनो कतोति अत्थो. खीरं विय वा मुहुत्तं दधिभावेन चित्तेन पतिट्ठहित्थातिपि अत्थो.

मन्थमानस्मिन्ति अरणिसहिते मथियमाने. ‘‘मथमानस्मि’’न्तिपि पाठो. यस्माति यतो कट्ठा. गिनीति अग्गि. बालस्स अविजानतोति बालस्स अजानन्तस्स. सारम्भा जायतेति करणुत्तरियकरणलक्खणा सारम्भा अरणिमन्थनतो विय पावको कोधो जायते. सपि तेनेवाति सोपि बालो तेनेव कोधेन कट्ठं विय अग्गिना डय्हति. अनिन्धो धूमकेतूवाति अनिन्धनो अग्गि विय. तस्साति तस्स अधिवासनखन्तिया समन्नागतस्स पुग्गलस्स सुक्कपक्खे चन्दो विय लद्धो, यसो अपरापरं आपूरतीति.

राजा महासत्तस्स धम्मकथं सुत्वा महापुरिसं परिब्बाजिकम्पि राजगेहतो आगतं खमापेत्वा ‘‘तुम्हे पब्बज्जासुखं अनुभवन्ता इधेव उय्याने वसथ, अहं वो धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिं करिस्सामी’’ति वत्वा वन्दित्वा पक्कामि. ते उभोपि तत्थेव वसिंसु. अपरभागे परिब्बाजिका कालमकासि. बोधिसत्तो हिमवन्तं पविसित्वा झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि.

तदा परिब्बाजिका राहुलमाता अहोसि, राजा आनन्दत्थेरो, बोधिपरिब्बाजको लोकनाथो.

तस्स इधापि यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. तथा महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं पहाय महाभिनिक्खमनसदिसं गेहतो निक्खमनं, तथा निक्खमित्वा पब्बजितस्स बहुजनसम्मतस्स सतो परमप्पिच्छताय कुलेसु च गणेसु च अलग्गता, अच्चन्तमेव लाभसक्कारजिगुच्छाय पविवेकाभिरति, अतिसयवती च अभिसल्लेखवुत्ति, तथारूपाय सीलवतिया कल्याणधम्माय परिब्बाजिकाय अननुञ्ञाता अत्तनो पुरतो बलक्कारेन परामसियमानाय सीलपारमिं आवज्जेत्वा विकारानापत्ति, कतापराधे च तस्मिं राजिनि उपगते हितचित्ततं मेत्तचित्ततं उपट्ठपेत्वा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकेहि समनुसासनन्ति एवमादयो इध महापुरिसस्स गुणानुभावा विभावेतब्बा. तेनेतं वुच्चति ‘‘एवं अच्छरिया हेते…पे… धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

चूळबोधिचरियावण्णना निट्ठिता.

५. महिंसराजचरियावण्णना

३७. पञ्चमे महिंसो पवनचारकोति महावनचारी वनमहिंसो यदा होमीति योजना. पवड्ढकायोति वयसम्पत्तिया अङ्गपच्चङ्गानञ्च थूलभावेन अभिवड्ढकायो. बलवाति महाबलो थामसम्पन्नो. महन्तोति विपुलसरीरो. हत्थिकलभप्पमाणो किर तदा बोधिसत्तस्स कायो होति. भीमदस्सनोति महासरीरताय वनमहिंसजातिताय च सीलं अजानन्तानं भयं जननतो भयानकदस्सनो.

३८. पब्भारेति ओलम्बकसिलाकुच्छियं. दकासयेति जलासयसमीपे. होतेत्थ ठानन्ति एत्थ महावने यो कोचि पदेसो वनमहिंसानं तिट्ठनट्ठानं होति. तहिं तहिन्ति तत्थ तत्थ.

३९. विचरन्तोति विहारफासुकं वीमंसितुं विचरन्तो. ठानं अद्दस भद्दकन्ति एवं विचरन्तो तस्मिं महारञ्ञे भद्दकं मय्हं फासुकं रुक्खमूलट्ठानं अद्दक्खिं. दिस्वा च तं ठानं उपगन्त्वान, तिट्ठामि च सयामि च गोचरं गहेत्वा दिवा तं रुक्खमूलट्ठानं गन्त्वा ठानसयनेहि वीतिनामेमीति दस्सेति.

४०. तदा किर बोधिसत्तो हिमवन्तप्पदेसे महिंसयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो थामसम्पन्नो महासरीरो हत्थिकलभप्पमाणो पब्बतपादपब्भारगिरिदुग्गवनघटादीसु विचरन्तो एकं फासुकं महारुक्खमूलं दिस्वा गोचरं गहेत्वा दिवा तत्थ वसति. अथेको लोलमक्कटो रुक्खा ओतरित्वा महासत्तस्स पिट्ठिं अभिरुहित्वा उच्चारपस्सावं कत्वा सिङ्गेसु गण्हित्वा ओलम्बन्तो नङ्गुट्ठे गहेत्वा दोलायन्तो कीळि. बोधिसत्तो खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पदाय तं तस्स अनाचारं न मनसाकासि. मक्कटो पुनप्पुनं तथेव करोति. तेन वुत्तं ‘‘अथेत्थ कपि मागन्त्वा’’तिआदि.

तत्थ कपि मागन्त्वाति कपि आगन्त्वा, म-कारो पदसन्धिकरो. पापोति लामको. अनरियोति अनये इरियनेन अये च न इरियनेन अनरियो, निहीनाचारोति अत्थो. लहूति लोलो. खन्धेति खन्धप्पदेसे. मुत्तेतीति पस्सावं करोति. ओहदेतीति करीसं ओस्सज्जति. तन्ति तं मं, तदा महिंसभूतं मं.

४१. सकिम्पि दिवसन्ति एकदिवसम्पि दूसेति मं सब्बकालम्पि. तेनाह ‘‘दूसेति मं सब्बकाल’’न्ति. न केवलञ्च दुतियततियचतुत्थदिवसमत्तं, अथ खो सब्बकालम्पि मं पस्सावादीहि दूसेति. यदा यदा मुत्तादीनि कातुकामो, तदा तदा मय्हमेव उपरि करोतीति दस्सेति. उपद्दुतोति बाधितो, तेन सिङ्गेसु ओलम्बनादिना मुत्तादिअसुचिमक्खणेन तस्स च अपहरणत्थं अनेकवारं सिङ्गकोटीहि वालग्गेन च अनेकवारं कद्दमपंसुमिस्सकं उदकं सिञ्चित्वा धोवनेन च निप्पीळितो होमीति अत्थो.

४२. यक्खोति तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता. मं इदमब्रवीति रुक्खक्खन्धे ठत्वा ‘‘महिंसराज, कस्मा इमस्स दुट्ठमक्कटस्स अवमानं सहसी’’ति इममत्थं पकासेन्तो नासेहेतं छवं पापं , सिङ्गेहि च खुरेहि चाति इदं वचनं मं अभासि.

४३. एवं वुत्ते तदा यक्खेति तदा तस्मिं काले तस्मिं यक्खे एवं वुत्ते सति. अहं तं इदमब्रविन्ति अहं तं यक्खं इदं इदानि वक्खमानं अब्रविं अभासिं. कुणपेनाति किलेसासुचिपग्घरणेन सुचिजातिकानं साधूनं परमजिगुच्छनीयताय अतिदुग्गन्धवायनेन च कुणपसदिसताय कुणपेन. पापेनाति पाणातिपातपापेन. अनरियेनाति अनरियानं असाधूनं मागविकनेसादादीनं हीनपुरिसानं धम्मत्ता अनरियेन, किं केन कारणेन, त्वं देवते मं मक्खेसि, अयुत्तं तया वुत्तं मं पापे नियोजेन्तियाति दस्सेति.

४४. इदानि तस्मिं पापधम्मे आदीनवं पकासेन्तो ‘‘यदिह’’न्तिआदिमाह. तस्सत्थो – भद्दे देवते, अहं तस्स यदि कुज्झेय्यं, ततोपि लामकतरो भवेय्यं. येन हि अधम्मचरणेन सो बालमक्कटो निहीनो नाम जातो, सचे पनाहं ततोपि बलवतरं पापधम्मं चरेय्यं, ननु तेन ततो पापतरो भवेय्यं, अट्ठानञ्चेतं यदिहं इधलोकपरलोकं तदुत्तरि च जानित्वा ठितो एकन्तेनेव परहिताय पटिपन्नो एवरूपं पापधम्मं चरेय्यन्ति. किञ्च भिय्यो – सीलञ्च मे पभिज्जेय्याति अहञ्चेव खो पन एवरूपं पापं करेय्यं, मय्हं सीलपारमी खण्डिता सिया. विञ्ञू च गरहेय्यु मन्ति पण्डिता च देवमनुस्सा मं गरहेय्युं ‘‘पस्सथ, भो, अयं बोधिसत्तो बोधिपरियेसनं चरमानो एवरूपं पापं अकासी’’ति.