३. चम्पेय्यनागचरियावण्णना
२०. ततिये चम्पेय्यकोति अङ्गमगधरट्ठानं अन्तरे चम्पा नाम नदी, तस्सा हेट्ठा नागभवनम्पि अविदूरभवत्ता चम्पा नाम, तत्थ जातो नागराजा चम्पेय्यको. तदापि धम्मिको आसिन्ति तस्मिं चम्पेय्यनागराजकालेपि अहं धम्मचारी अहोसिं.
बोधिसत्तो हि तदा चम्पानागभवने निब्बत्तित्वा चम्पेय्यो नाम नागराजा अहोसि, महिद्धिको महानुभावो. सो तत्थ नागरज्जं कारेन्तो देवराजभोगसम्पत्तिसदिसइस्सरियसम्पत्तिं अनुभवन्तो पारमिपूरणस्स अनोकासभावतो ‘‘किं मे इमाय तिरच्छानयोनिया, उपोसथवासं वसित्वा इतो मुच्चित्वा सम्मदेव पारमियो पूरेस्सामी’’ति ततो पट्ठाय अत्तनो पासादेयेव उपोसथकम्मं करोति. अलङ्कतनागमाणविका तस्स सन्तिकं आगच्छन्ति. सो ‘‘इध मे सीलस्स अन्तरायो भविस्सती’’ति पासादतो निक्खमित्वा उय्याने निसीदति. तत्रापि ता आगच्छन्ति. सो चिन्तेसि – ‘‘इध मे सीलस्स संकिलेसो भविस्सति, इतो नागभवनतो निक्खमित्वा मनुस्सलोकं गन्त्वा उपोसथवासं वसिस्सामी’’ति. सो ततो पट्ठाय उपोसथदिवसेसु नागभवना निक्खमित्वा एकस्स पच्चन्तगामस्स अविदूरे मग्गसमीपे वम्मिकमत्थके ‘‘मम चम्मादीहि अत्थिका चम्मादीनि गण्हन्तु, कीळासप्पं वा कातुकामा कीळासप्पं करोन्तू’’ति सरीरं दानमुखे विस्सज्जेत्वा भोगे आभुजित्वा निपन्नो उपोसथवासं वसति चातुद्दसियं पञ्चदसियञ्च, पाटिपदे नागभवनं गच्छति. तस्सेवं उपोसथं करोन्तस्स दीघो अद्धा वीतिवत्तो.
अथ बोधिसत्तो सुमनाय नाम अत्तनो अग्गमहेसिया ‘‘देव, त्वं मनुस्सलोकं गन्त्वा उपोसथं उपवससि, सो च सासङ्को सप्पटिभयो’’ति वुत्तो मङ्गलपोक्खरणितीरे ठत्वा ‘‘सचे मं, भद्दे, कोचि पहरित्वा किलमेस्सति, इमिस्सा पोक्खरणिया उदकं आविलं भविस्सति. सचे सुपण्णो गण्हिस्सति, उदकं पक्कुथिस्सति. सचे अहितुण्डिको गण्हिस्सति, उदकं लोहितवण्णं भविस्सती’’ति तीणि निमित्तानि तस्सा आचिक्खित्वा चातुद्दसीउपोसथं अधिट्ठाय नागभवना निक्खमित्वा तत्थ गन्त्वा वम्मिकमत्थके निपज्जि सरीरसोभाय वम्मिकं सोभयमानो. सरीरञ्हिस्स रजतदामं विय सेतं अहोसि, मत्थको रत्तकम्बलगेण्डुको विय, सरीरं नङ्गलसीसप्पमाणं भूरिदत्तकाले (जा. २.२२.७८४ आदयो) पन ऊरुप्पमाणं, सङ्खपालकाले (जा. २.१७.१४३ आदयो) एकदोणिकनावप्पमाणं.
तदा एको बाराणसिमाणवो तक्कसिलं गन्त्वा अलम्पायनमन्तं उग्गण्हित्वा तेन मग्गेन अत्तनो गामं गच्छन्तो महासत्तं दिस्वा ‘‘किं मे तुच्छहत्थेन गामं गन्तुं, इमं नागं गहेत्वा गामनिगमराजधानीसु कीळापेन्तो धनं उप्पादेत्वाव गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा दिब्बोसधानि गहेत्वा दिब्बमन्तं परिवत्तेत्वा तस्स सन्तिकं अगमासि. दिब्बमन्तं सुतकालतो पट्ठाय महासत्तस्स कण्णेसु तत्तसलाकापवेसनकालो विय अहोसि, मत्थके सिखरेन अभिमन्थियमानो विय. सो ‘‘को नु खो एसो’’ति भोगन्तरतो सीसं उक्खिपित्वा ओलोकेन्तो अहितुण्डिकं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मम विसं उग्गतेजं, सचाहं कुज्झित्वा नासावातं विस्सज्जेस्सामि, एतस्स सरीरं भुसमुट्ठि विय विप्पकिरिस्सति, अथ मे सीलं खण्डं भविस्सति, न नं ओलोकेस्सामी’’ति. सो अक्खीनि निम्मीलेत्वा सीसं भोगन्तरे ठपेसि. अहितुण्डिकब्राह्मणो ओसधं खादित्वा मन्तं परिवत्तेत्वा खेळं महासत्तस्स सरीरे ओसिञ्चि. ओसधानञ्च मन्तस्स च आनुभावेन खेळेन फुट्ठफुट्ठट्ठाने फोटानं उट्ठानकालो विय अहोसि.
अथ सो नङ्गुट्ठे गहेत्वा आकड्ढित्वा दीघसो निपज्जापेत्वा अजपदेन दण्डेन उप्पीळेत्वा दुब्बलं कत्वा सीसं दळ्हं गहेत्वा निप्पीळेसि. महासत्तो मुखं विवरि. अथस्स मुखे खेळं ओसिञ्चित्वा ओसधमन्तबलेन दन्ते भिन्दि. मुखं लोहितस्स पूरि. महासत्तो अत्तनो सीलभेदभयेन एवरूपं दुक्खं अधिवासेन्तो अक्खीनि उम्मीलेत्वा ओलोकनमत्तम्पि नाकासि. सोपि ‘‘नागराजानं दुब्बलं करिस्सामी’’ति नङ्गुट्ठतो पट्ठाय अट्ठीनि संचुण्णयमानो विय सकलसरीरं मद्दित्वा पट्टकवेठनं नाम वेठेसि, तन्तमज्जितं नाम मज्जि, नङ्गुट्ठे गहेत्वा दुस्सपोथनं नाम पोथेसि. महासत्तस्स सकलसरीरं लोहितमक्खितं अहोसि, सो महावेदनं अधिवासेसि.
अथस्स दुब्बलभावं ञत्वा वल्लीहि पेळं करित्वा तत्थ नं पक्खिपित्वा पच्चन्तगामं नेत्वा महाजनस्स मज्झे कीळापेसि. नीलादीसु वण्णेसु वट्टचतुरस्सादीसु सण्ठानेसु अणुंथूलादीसु पमाणेसु यं यं ब्राह्मणो इच्छति, महासत्तो तं तदेव कत्वा नच्चति, फणसतम्पि फणसहस्सम्पि करोतियेव. महाजनो पसीदित्वा बहुधनमदासि. एकदिवसमेव कहापणसहस्सञ्चेव सहस्सग्घनिके च परिक्खारे लभि. ब्राह्मणो आदितोव ‘‘सहस्सं लभित्वा विस्सज्जेस्सामी’’ति चिन्तेसि. तं पन धनं लभित्वा ‘‘पच्चन्तगामेयेव ताव मे एत्तकं धनं लद्धं, राजराजमहामत्तानं दस्सिते कीव बहुं धनं लभिस्सामी’’ति सकटञ्च सुखयानकञ्च गहेत्वा सकटे परिक्खारे ठपेत्वा सुखयानके निसिन्नो ‘‘महन्तेन परिवारेन महासत्तं गामनिगमराजधानीसु कीळापेन्तो बाराणसियं उग्गसेनरञ्ञो सन्तिके कीळापेत्वा विस्सज्जेस्सामी’’ति अगमासि. सो मण्डूके मारेत्वा नागरञ्ञो देति. नागराजा ‘‘पुनप्पुनं मं निस्साय मारेस्सती’’ति न खादति. अथस्स मधुलाजे अदासि. तेपि ‘‘सचाहं गोचरं गण्हिस्सामि, अन्तोपेळायमेव मरणं भविस्सती’’ति न खादति.
२१. ब्राह्मणो मासमत्तेन बाराणसिं पत्वा द्वारगामके तं कीळापेन्तो बहुधनं लभि. राजापि नं पक्कोसापेत्वा ‘‘अम्हाकम्पि कीळापेही’’ति आह. ‘‘साधु, देव, स्वे पन्नरसे तुम्हाकं कीळापेस्सामी’’ति आह. राजा ‘‘स्वे नागराजा राजङ्गणे नच्चिस्सति, महाजनो सन्निपतित्वा पस्सतू’’ति भेरिं चरापेत्वा पुनदिवसे राजङ्गणं अलङ्कारापेत्वा ब्राह्मणं पक्कोसापेसि. सो रतनपेळाय महासत्तं नेत्वा विचित्तत्थरे पेळं ठपेत्वा निसीदि. राजापि पासादा ओरुय्ह महाजनपरिवुतो राजासने निसीदि. ब्राह्मणो महासत्तं नीहरित्वा नच्चापेसि. महासत्तो तेन चिन्तितचिन्तिताकारं दस्सेसि. महाजनो सकभावेन सन्धारेतुं न सक्कोति. चेलुक्खेपसहस्सानि पवत्तन्ति. बोधिसत्तस्स उपरि रतनवस्सं वस्सि. तेन वुत्तं ‘‘तदापि मं धम्मचारि’’न्तिआदि.
तत्थ तदापीति यदाहं चम्पेय्यको नागराजा होमि, तदापि. धम्मचारिन्ति दसकुसलकम्मपथधम्मं एव चरति, न अणुमत्तम्पि अधम्मन्ति धम्मचारी. उपवुट्ठउपोसथन्ति अट्ठङ्गसमन्नागतस्स अरियुपोसथसीलस्स रक्खणवसेन उपवसितउपोसथं. राजद्वारम्हि कीळतीति बाराणसियं उग्गसेनरञ्ञो गेहद्वारे कीळापेति.
२२. यं यं सो वण्णं चिन्तयीति सो अहितुण्डिकब्राह्मणो ‘‘यं यं नीलादिवण्णं होतू’’ति चिन्तेसि. तेन वुत्तं ‘‘नीलं व पीतलोहित’’न्ति. तत्थ नीलं वाति वा-सद्दो अनियमत्थो, गाथासुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तो, तेन वासद्देन वुत्तावसिट्ठं ओदातादिवण्णविसेसञ्चेव वट्टादिसण्ठानविसेसञ्च अणुंथूलादिपमाणविसेसञ्च सङ्गण्हाति. तस्स चित्तानुवत्तन्तोति तस्स अहितुण्डिकस्स चित्तं अनुवत्तन्तो. चिन्तितसन्निभोति तेन चिन्तितचिन्तिताकारेन पेक्खजनस्स उपट्ठहामीति दस्सेति.
२३. न केवलञ्च तेन चिन्तिताकारदस्सनं एव मय्हं आनुभावो. अपि च थलं करेय्यमुदकं, उदकम्पि थलं करेति थलं महापथविं गहेत्वा उदकं, उदकम्पि गहेत्वा पथविं कातुं सक्कुणेय्यं एवं महानुभावो च. यदिहं तस्स कुप्पेय्यन्ति तस्स अहितुण्डिकस्स अहं यदि कुज्झेय्यं. खणेन छारिकं करेति कोधुप्पादक्खणे एव भस्मं करेय्यं.
२४. एवं भगवा तदा अत्तनो उप्पज्जनकानत्थपटिबाहने समत्थतं दस्सेत्वा इदानि येन अधिप्पायेन तं पटिबाहनं न कतं, तं दस्सेतुं ‘‘यदि चित्तवसी हेस्स’’न्तिआदिमाह.
तस्सत्थो – ‘‘अयं अहितुण्डिको मं अतिविय बाधति, न मे आनुभावं जानाति, हन्दस्स मे आनुभावं दस्सेस्सामी’’ति कुज्झित्वा ओलोकनमत्तेनापि यदि चित्तवसी अभविस्सं, अथ सो भुसमुट्ठि विय विप्पकिरिस्सति. अहं यथासमादिन्नतो परिहायिस्सामि सीलतो. तथा च सति सीलेन परिहीनस्स खण्डितसीलस्स य्वायं मया दीपङ्करदसबलस्स पादमूलतो पट्ठाय अभिपत्थितो, उत्तमत्थो बुद्धभावो सो न सिज्झति.
२५. कामं भिज्जतुयं कायोति अयं चातुमहाभूतिको ओदनकुम्मासूपचयो अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मो कायो किञ्चापि भिज्जतु विनस्सतु, इधेव इमस्मिं एव ठाने महावाते खित्तभुसमुट्ठि विय विप्पकिरीयतु, नेव सीलं पभिन्देय्यं, विकिरन्ते भुसं वियाति सीलं पन उत्तमत्थसिद्धिया हेतुभूतं इमस्मिं कळेवरे भुसमुट्ठि विय विप्पकिरन्तेपि नेव भिन्देय्यं, कायजीवितेसु निरपेक्खो हुत्वा सीलपारमिंयेव पूरेमीति चिन्तेत्वा तं तादिसं दुक्खं तदा अधिवासेसिन्ति दस्सेति.
अथ महासत्तस्स पन अहितुण्डिकहत्थगतस्स मासो परिपूरि, एत्तकं कालं निराहारोव अहोसि. सुमना ‘‘अतिचिरायति मे सामिको, को नु खो पवत्ती’’ति पोक्खरणिं ओलोकेन्ती लोहितवण्णं उदकं दिस्वा ‘‘अहितुण्डिकेन गहितो भविस्सती’’ति ञत्वा नागभवना निक्खमित्वा वम्मिकसन्तिकं गन्त्वा महासत्तस्स गहितट्ठानं किलमितट्ठानञ्च दिस्वा रोदित्वा कन्दित्वा पच्चन्तगामं गन्त्वा पुच्छित्वा तं पवत्तिं सुत्वा बाराणसिं गन्त्वा राजद्वारे आकासे रोदमाना अट्ठासि. महासत्तो नच्चन्तोव आकासं उल्लोकेन्तो तं दिस्वा लज्जितो पेळं पविसित्वा निपज्जि.
राजा तस्स पेळं पविट्ठकाले ‘‘किं नु खो कारण’’न्ति इतो चितो च ओलोकेन्तो तं आकासे ठितं दिस्वा ‘‘का नु त्व’’न्ति पुच्छित्वा तस्सा नागकञ्ञाभावं सुत्वा ‘‘निस्संसयं खो नागराजा इमं दिस्वा लज्जितो पेळं पविट्ठो, अयञ्च यथादस्सितो इद्धानुभावो नागराजस्सेव, न अहितुण्डिकस्सा’’ति निट्ठं गन्त्वा ‘‘एवं महानुभावो अयं नागराजा, कथं नाम इमस्स हत्थं गतो’’ति पुच्छित्वा ‘‘अयं धम्मचारी सीलवा नागराजा, चातुद्दसीपन्नरसीसु उपोसथं उपवसन्तो अत्तनो सरीरं दानमुखे निय्यातेत्वा महामग्गसमीपे वम्मिकमत्थके निपज्जति, तत्थायमेतेन गहितो, इमस्स देवच्छरापटिभागा अनेकसहस्सा इत्थियो, देवलोकसम्पत्तिसदिसा नागभवनसम्पत्ति, अयं महिद्धिको महानुभावो सकलपथविं परिवत्तेतुं समत्थो, केवलं ‘सीलं मे भिज्जिस्सती’ति एवरूपं विप्पकारं दुक्खञ्च अनुभोती’’ति च सुत्वा संवेगप्पत्तो तावदेव तस्स अहितुण्डिकस्स ब्राह्मणस्स बहुं धनं महन्तञ्च यसं इस्सरियञ्च दत्वा – ‘‘हन्द, भो, इमं नागराजानं विस्सज्जेही’’ति विस्सज्जापेसि.
महासत्तो नागवण्णं अन्तरधापेत्वा माणवकवण्णेन देवकुमारो विय अट्ठासि. सुमनापि आकासतो ओतरित्वा तस्स सन्तिके अट्ठासि. नागराजा रञ्ञो अञ्जलिं कत्वा ‘‘एहि, महाराज, मय्हं निवेसनं पस्सितुं आगच्छाही’’ति याचि. तेनाह भगवा –
‘‘मुत्तो चम्पेय्यको नागो, राजानं एतदब्रवि;
‘नमो ते कासिराजत्थु, नमो ते कासिवड्ढन;
अञ्जलिं ते पग्गण्हामि, पस्सेय्यं मे निवेसन’’न्ति.
अथ राजा तस्स नागभवनगमनं अनुजानि. महासत्तो तं सपरिसं गहेत्वा नागभवनं नेत्वा अत्तनो इस्सरियसम्पत्तिं दस्सेत्वा कतिपाहं तत्थ वसापेत्वा भेरिं चरापेसि – ‘‘सब्बा राजपरिसा यावदिच्छकं हिरञ्ञसुवण्णादिकं धनं गण्हतू’’ति. रञ्ञो च अनेकेहि सकटसतेहि धनं पेसेसि. ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम दानं दातब्बं, सीलं रक्खितब्बं, धम्मिका रक्खावरणगुत्ति सब्बत्थ संविदहितब्बा’’ति दसहि राजधम्मकथाहि ओवदित्वा विस्सज्जेसि. राजा महन्तेन यसेन नागभवना निक्खमित्वा बाराणसिमेव गतो. ततो पट्ठाय किर जम्बुदीपतले हिरञ्ञसुवण्णं जातं. महासत्तो सीलानि रक्खित्वा अन्वद्धमासं उपोसथकम्मं कत्वा सपरिसो सग्गपुरं पूरेसि.
तदा अहितुण्डिको देवदत्तो अहोसि, सुमना राहुलमाता, उग्गसेनो सारिपुत्तत्थेरो, चम्पेय्यको नागराजा लोकनाथो.
तस्स इधापि यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. इध बोधिसत्तस्स अच्छरियानुभावा हेट्ठा वुत्तनया एवाति.
चम्पेय्यनागचरियावण्णना निट्ठिता.