४. चूळबोधिचरियावण्णना
२६. चतुत्थे चूळबोधीति महाबोधिपरिब्बाजकत्तभावं उपादाय इध ‘‘चूळबोधी’’ति समञ्ञा आरोपिता, न पन इमस्मिं एव जातके (जा. १.१०.४९ आदयो) अत्तनो जेट्ठभातिकादिनो महाबोधिस्स सम्भवतोति दट्ठब्बं. सुसीलवाति सुट्ठु सीलवा, सम्पन्नसीलोति अत्थो. भवं दिस्वान भयतोति कामादिभवं भायितब्बभावेन पस्सित्वा. नेक्खम्मन्ति एत्थ च-सद्दस्स लोपो दट्ठब्बो, तेन ‘‘दिस्वाना’’ति पदं आकड्ढीयति. इदं वुत्तं होति – जातिजराब्याधिमरणं अपायदुक्खं अतीते वट्टमूलकं दुक्खं, अनागते वट्टमूलकं दुक्खं, पच्चुप्पन्ने आहारपरियेट्ठिमूलकं दुक्खन्ति इमेसं अट्ठन्नं संवेगवत्थूनं पच्चवेक्खणेन सब्बम्पि कामादिभेदं भवं संसारभयतो उपट्ठहमानं दिस्वा निब्बानं तस्स उपायभूता समथविपस्सना तदुपायभूता च पब्बज्जाति इदं तिविधम्पि नेक्खम्मं अनुस्सवादिसिद्धेन ञाणचक्खुना तप्पटिपक्खतो दिस्वा तापसपब्बज्जूपगमनेन अनेकादीनवाकुला गहट्ठभावा अभिनिक्खमित्वा गतोति.
२७. दुतियिकाति पोराणदुतियिका, गिहिकाले पजापतिभूता. कनकसन्निभाति कञ्चनसन्निभत्तचा. वट्टे अनपेक्खाति संसारे निरालया. नेक्खम्मं अभिनिक्खमीति नेक्खम्मत्थाय गेहतो निक्खमि, पब्बजीति अत्थो.
२८. आलयन्ति सत्ता एतेनाति आलयो, तण्हा, तदभावेन निरालया. ततो एव ञातीसु तण्हाबन्धनस्स छिन्नत्ता छिन्नबन्धु. एवं गिहिबन्धनाभावं दस्सेत्वा इदानि पब्बजितानम्पि केसञ्चि यं होति बन्धनं, तस्सापि अभावं दस्सेतुं ‘‘अनपेक्खा कुले गणे’’ति वुत्तं. तत्थ कुलेति उपट्ठाककुले. गणेति तापसगणे, सेसा ब्रह्मचारिनोति वुच्चन्ति. उपागमुन्ति उभोपि मयं उपागमिम्हा.
२९. तत्थाति बाराणसिसामन्ते. निपकाति पञ्ञवन्तो. निराकुलेति जनसञ्चाररहितत्ता जनेहि अनाकुले, अप्पसद्देति मिगपक्खीनं उट्ठापनतो तेसं वस्सितसद्देनापि विरहितत्ता अप्पसद्दे. राजुय्याने वसामुभोति बाराणसिरञ्ञो उय्याने मयं उभो जना तदा वसाम.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – अतीते इमस्मिं एव भद्दकप्पे बोधिसत्तो ब्रह्मलोकतो चवित्वा अञ्ञतरस्मिं कासिगामे एकस्स महाविभवस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स नामग्गहणसमये ‘‘बोधिकुमारो’’ति नामं करिंसु. वयप्पत्तकाले पनस्स तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पच्चागतस्स अनिच्छमानकस्सेव मातापितरो समजातिकं कुलकुमारिकं आनेसुं. सापि ब्रह्मलोकचुताव उत्तमरूपधरा देवच्छरापटिभागा. तेसं अनिच्छमानानं एव अञ्ञमञ्ञं आवाहविवाहं करिंसु. उभिन्नम्पि पन नेसं किलेसमुदाचारो न भूतपुब्बो, सारागवसेन अञ्ञमञ्ञं ओलोकनम्पि नाहोसि, का पन कथा इतरसंसग्गे. एवं परिसुद्धसीला अहेसुं.
अपरभागे महासत्तो मातापितूसु कालंकतेसु तेसं सरीरकिच्चं कत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे, त्वं इमं असीतिकोटिधनं गहेत्वा सुखेन जीवाही’’ति आह. ‘‘त्वं पन अय्यपुत्ता’’ति? ‘‘मय्हं धनेन किच्चं नत्थि, पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘किं पन पब्बज्जा इत्थीनम्पि न वट्टती’’ति? ‘‘वट्टति, भद्दे’’ति. ‘‘तेन हि मय्हम्पि धनेन किच्चं नत्थि, अहम्पि पब्बजिस्सामी’’ति. ते उभोपि सब्बं विभवं परिच्चजित्वा महादानं दत्वा निक्खमित्वा अरञ्ञं पविसित्वा पब्बजित्वा उञ्छाचरियाय फलाफलेहि यापेन्ता पब्बज्जासुखेनेव दस संवच्छरानि वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय जनपदचारिकं चरन्ता अनुपुब्बेन बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसिंसु. तेन वुत्तं ‘‘राजुय्याने वसामुभो’’ति.
३०. अथेकदिवसं राजा उय्यानकीळं गतो. उय्यानस्स एकपस्से पब्बज्जासुखेन वीतिनामेन्तानं तेसं समीपट्ठानं गन्त्वा परमपासादिकं उत्तमरूपधरं परिब्बाजिकं ओलोकेन्तो किलेसवसेन पटिबद्धचित्तो हुत्वा बोधिसत्तं ‘‘अयं ते परिब्बाजिका किं होती’’ति पुच्छि. तेन ‘‘न च किञ्चि होति, केवलं एकपब्बज्जाय पब्बजिता, अपि च खो पन गिहिकाले पादपरिचारिका अहोसी’’ति वुत्ते राजा ‘‘अयं किरेतस्स न किञ्चि होति, अपि च खो पनस्स गिहिकाले पादपरिचारिका अहोसि, यंनूनाहं इमं अन्तेपुरं पवेसेय्यं, तेनेवस्स इमिस्सा पटिपत्तिं जानिस्सामी’’ति अन्धबालो तत्थ अत्तनो पटिबद्धचित्तं निवारेतुं असक्कोन्तो अञ्ञतरं पुरिसं आणापेसि ‘‘इमं परिब्बाजिकं राजनिवेसनं नेही’’ति.
सो तस्स पटिस्सुणित्वा ‘‘अधम्मो लोके वत्तती’’तिआदीनि वत्वा परिदेवमानं एव तं आदाय पायासि. बोधिसत्तो तस्सा परिदेवनसद्दं सुत्वा एकवारं ओलोकेत्वा पुन न ओलोकेसि. ‘‘सचे पनाहं वारेस्सामि, तेसु चित्तं पदोसेत्वा मय्हं सीलस्स अन्तरायो भविस्सती’’ति सीलपारमिंयेव आवज्जेन्तो निसीदि. तेन वुत्तं ‘‘उय्यानदस्सनं गन्त्वा, राजा अद्दस ब्राह्मणि’’न्तिआदि.
तत्थ तुय्हेसा का कस्स भरियाति तुय्हं तव एसा का, किं भरिया, उदाहु भगिनी वा समाना कस्स अञ्ञस्स भरिया.
३१. न मय्हं भरिया एसाति कामञ्चेसा मय्हं गिहिकाले भरिया अहोसि, पब्बजितकालतो पट्ठाय न मय्हं भरिया एसा, नापि अहं एतिस्सा सामिको, केवलं पन सहधम्मा एकसासनी, अहम्पि परिब्बाजको अयम्पि परिब्बाजिकाति समानधम्मा परिब्बाजकसासनेन एकसासनी, सब्रह्मचारिनीति अत्थो.
३२. तिस्सा सारत्तगधितोति कामरागेन सारत्तो हुत्वा पटिबद्धो. गाहापेत्वान चेटकेति चेटकेहि गण्हापेत्वा चेटके वा अत्तनो राजपुरिसे आणापेत्वा तं परिब्बाजिकं गण्हापेत्वा. निप्पीळयन्तो बलसाति तं अनिच्छमानं एव आकड्ढनपरिकड्ढनादिना निप्पीळयन्तो बाधेन्तो, तथापि अगच्छन्तिं बलसा बलक्कारेन राजपुरिसेहि गण्हापेत्वा अत्तनो अन्तेपुरं पवेसेसि.
३३. ओदपत्तकियाति उदकपत्तं आमसित्वा गहितभरिया ओदपत्तिका नाम, इदं वचनं पुराणदुतियिकाभावेन उपलक्खणमत्तं दट्ठब्बं, सा पनस्स ब्राह्मणविवाहवसेन मातापितूहि सम्पटिपादिता, ‘‘ओदपत्तकिया’’ति च भावेनभावलक्खणे भुम्मं. सहजाति पब्बज्जाजातिवसेन सहजाता, तेनेवाह ‘‘एकसासनी’’ति. ‘‘एकसासनी’’ति च इदं भुम्मत्थे पच्चत्तं, एकसासनियाति अत्थो. नयन्तियाति नीयन्तिया. कोपो मे उपपज्जथाति अयं ते गिहिकाले भरिया ब्राह्मणी सीलवती, पब्बजितकाले च सब्रह्मचारिनीभावतो सहजाता भगिनी, सा तुय्हं पुरतो बलक्कारेन आकड्ढित्वा नीयति. ‘‘बोधिब्राह्मण, किं ते पुरिसभाव’’न्ति पुरिसमानेन उस्साहितो चिरकालसयितो वम्मिकबिलतो केनचि पुरिसेन घट्टितो ‘‘सुसू’’ति फणं करोन्तो आसिविसो विय मे चित्ततो कोपो सहसा वुट्ठासि.
३४-५. सहकोपे समुप्पन्नेति कोपुप्पत्तिया सह, तस्स उप्पत्तिसमनन्तरमेवाति अत्थो. सीलब्बतमनुस्सरिन्ति अत्तनो सीलपारमिं आवज्जेसिं. तत्थेव कोपं निग्गण्हिन्ति तस्मिं एव आसने यथानिसिन्नोव तं कोपं निवारेसिं. नादासिं वड्ढितूपरीति ततो एकवारुप्पत्तितो उपरि उद्धं वड्ढितुं न अदासिं. इदं वुत्तं होति – कोपे उप्पन्नमत्ते एव ‘‘ननु त्वं, बोधिपरिब्बाजक, सब्बपारमियो पूरेत्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झितुकामो, तस्स ते किमिदं सीलमत्तेपि उपक्खलनं, तयिदं गुन्नं खुरमत्तोदके ओसीदन्तस्स महासमुद्दस्स परतीरं गण्हितुकामता विय होती’’ति अत्तानं परिभासित्वा पटिसङ्खानबलेन तस्मिं एव खणे कोपं निग्गहेत्वा पुन उप्पज्जनवसेनस्स वड्ढितुं न अदासिन्ति. तेनेवाह ‘‘यदि नं ब्राह्मणि’’न्तिआदि.
तस्सत्थो – तं परिब्बाजिकं ब्राह्मणिं सो राजा वा अञ्ञो वा कोचि तिण्हायपि निसिताय सत्तिया कोट्टेय्य, खण्डाखण्डिकं यदि छिन्देय्य, एवं सन्तेपि सीलं अत्तनो सीलपारमिं नेव भिन्देय्यं. कस्मा? बोधिया एव कारणा, सब्बत्थ अखण्डितसीलेनेव सक्का सम्मासम्बोधिं पापुणितुं, न इतरेनाति.
३६. न मे सा ब्राह्मणी देस्साति सा ब्राह्मणी जातिया गोत्तेन कुलप्पदेसेन आचारसम्पत्तिया चिरपरिचयेन पब्बज्जादिगुणसम्पत्तिया चाति सब्बप्पकारेन न मे देस्सा न अप्पिया, एतिस्सा मम अप्पियभावो कोचि नत्थि. नपि मे बलं न विज्जतीति मय्हम्पि बलं न न विज्जति, अत्थि एव. अहं नागबलो थामसम्पन्नो, इच्छमानो सहसा वुट्ठहित्वा तं आकड्ढन्ते पुरिसे निप्पोथेत्वा तं गहेत्वा यथिच्छितट्ठानं गन्तुं समत्थोति दस्सेति. सब्बञ्ञुतं पियं मय्हन्ति ततो परिब्बाजिकतो सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव मय्हं पियं. तस्मा सीलानुरक्खिस्सन्ति तेन कारणेन सीलमेव अनुरक्खिस्सं.
अथ सो राजा उय्याने पपञ्चं अकत्वाव सीघतरं गन्त्वा तं परिब्बाजिकं पक्कोसापेत्वा महन्तेन यसेन निमन्तेसि. सा यसस्स अगुणं पब्बज्जाय गुणं अत्तनो बोधिसत्तस्स च महन्तं भोगक्खन्धं पहाय संवेगेन पब्बजितभावञ्च कथेसि. राजा केनचि परियायेन तस्सा मनं अलभन्तो चिन्तेसि – ‘‘अयं परिब्बाजिका सीलवती कल्याणधम्मा, सोपि परिब्बाजको इमाय आकड्ढित्वा नीयमानाय न किञ्चि विप्पकारं दस्सेसि, सब्बत्थ निरपेक्खचित्तो, न खो पन मेतं पतिरूपं, यं एवरूपेसु गुणवन्तेसु विप्पकारो, यंनूनाहं इमं परिब्बाजिकं गहेत्वा उय्यानं गन्त्वा इमं, तञ्च परिब्बाजकं खमापेय्य’’न्ति? एवं पन चिन्तेत्वा ‘‘परिब्बाजिकं उय्यानं आनेथा’’ति पुरिसे आणापेत्वा सयं पठमतरं गन्त्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छि – ‘‘भो पब्बजित, किं मया ताय परिब्बाजिकाय नीयमानाय कोपो ते उप्पज्जित्था’’ति. महासत्तो आह –
‘‘उप्पज्जि मे न मुच्चित्थ, न मे मुच्चित्थ जीवतो;
रजंव विपुला वुट्ठि, खिप्पमेव निवारयि’’न्ति. (जा. १.१०.५२);
तं सुत्वा राजा ‘‘किं नु खो एस कोपमेव सन्धाय वदति, उदाहु अञ्ञं किञ्चि सिप्पादिक’’न्ति चिन्तेत्वा पुन पुच्छि –
‘‘किं ते उप्पज्जि नो मुच्चि, किं ते नो मुच्चि जीवतो;
रजंव विपुला वुट्ठि, कतमं तं निवारयी’’ति. (जा. १.१०.५३);
तत्थ उप्पज्जीति एकवारं उप्पज्जि, न पुन उप्पज्जि. न मुच्चित्थाति कायवचीविकारुप्पादनवसेन पन न मुच्चित्थ, न नं बहि पवत्तितुं विस्सज्जेसिन्ति अत्थो. रजंव विपुला वुट्ठीति यथा नाम गिम्हानं पच्छिमे मासे उप्पन्नं रजं विपुला अकालवुट्ठिधारा ठानसो निवारेति, एवं तं वूपसमेन्तो निवारयिं, निवारेसिन्ति अत्थो.
अथस्स महापुरिसो नानप्पकारेन कोधे आदीनवं पकासेन्तो –
‘‘यम्हि जाते न पस्सति, अजाते साधु पस्सति;
सो मे उप्पज्जि नो मुच्चि, कोधो दुम्मेधगोचरो.
‘‘येन जातेन नन्दन्ति, अमित्ता दुक्खमेसिनो;
सो मे उप्पज्जि नो मुच्चि, कोधो दुम्मेधगोचरो.
‘‘यस्मिञ्च जायमानम्हि, सदत्थं नावबुज्झति;
सो मे उप्पज्जि नो मुच्चि, कोधो दुम्मेधगोचरो.
‘‘येनाभिभूतो कुसलं जहाति, परक्करे विपुलञ्चापि अत्थं;
स भीमसेनो बलवा पमद्दी, कोधो महाराजा न मे अमुच्चथ.
‘‘कट्ठस्मिं मन्थमानस्मिं, पावको नाम जायति;
तमेव कट्ठं डहति, यस्मा सो जायते गिनि.
‘‘एवं मन्दस्स पोसस्स, बालस्स अविजानतो;
सारम्भा जायते कोधो, सपि तेनेव डय्हति.
‘‘अग्गीव तिणकट्ठस्मिं, कोधो यस्स पवड्ढति;
निहीयति तस्स यसो, काळपक्खेव चन्दिमा.
‘‘अनिन्धो धूमकेतूव, कोधो यस्सूपसम्मति;
आपूरति तस्स यसो, सुक्कपक्खेव चन्दिमा’’ति. (जा. १.१०.५४-६१) –
इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि.
तत्थ न पस्सतीति अत्तत्थम्पि न पस्सति, पगेव परत्थं. साधु पस्सतीति अत्तत्थं परत्थं उभयत्थञ्च सम्मदेव पस्सति. दुम्मेधगोचरोति निप्पञ्ञानं विसयभूतो, निप्पञ्ञो वा गोचरो आहारो इन्धनं एतस्साति दुम्मेधगोचरो. दुक्खमेसिनोति दुक्खं इच्छन्ता. सदत्थन्ति अत्तनो अत्थं वुड्ढिं. परक्करेति अपनेय्य विनासेय्य. सभीमसेनोति सो भीमाय भयजननिया महतिया किलेससेनाय समन्नागतो. पमद्दीति बलवभावेन सत्ते पमद्दनसीलो. न मे अमुच्चथाति मम सन्तिका मोक्खं न लभि, अब्भन्तरे एव दमितो, निब्बिसेवनो कतोति अत्थो. खीरं विय वा मुहुत्तं दधिभावेन चित्तेन पतिट्ठहित्थातिपि अत्थो.
मन्थमानस्मिन्ति अरणिसहिते मथियमाने. ‘‘मथमानस्मि’’न्तिपि पाठो. यस्माति यतो कट्ठा. गिनीति अग्गि. बालस्स अविजानतोति बालस्स अजानन्तस्स. सारम्भा जायतेति करणुत्तरियकरणलक्खणा सारम्भा अरणिमन्थनतो विय पावको कोधो जायते. सपि तेनेवाति सोपि बालो तेनेव कोधेन कट्ठं विय अग्गिना डय्हति. अनिन्धो धूमकेतूवाति अनिन्धनो अग्गि विय. तस्साति तस्स अधिवासनखन्तिया समन्नागतस्स पुग्गलस्स सुक्कपक्खे चन्दो विय लद्धो, यसो अपरापरं आपूरतीति.
राजा महासत्तस्स धम्मकथं सुत्वा महापुरिसं परिब्बाजिकम्पि राजगेहतो आगतं खमापेत्वा ‘‘तुम्हे पब्बज्जासुखं अनुभवन्ता इधेव उय्याने वसथ, अहं वो धम्मिकं रक्खावरणगुत्तिं करिस्सामी’’ति वत्वा वन्दित्वा पक्कामि. ते उभोपि तत्थेव वसिंसु. अपरभागे परिब्बाजिका कालमकासि. बोधिसत्तो हिमवन्तं पविसित्वा झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि.
तदा परिब्बाजिका राहुलमाता अहोसि, राजा आनन्दत्थेरो, बोधिपरिब्बाजको लोकनाथो.
तस्स इधापि यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. तथा महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं पहाय महाभिनिक्खमनसदिसं गेहतो निक्खमनं, तथा निक्खमित्वा पब्बजितस्स बहुजनसम्मतस्स सतो परमप्पिच्छताय कुलेसु च गणेसु च अलग्गता, अच्चन्तमेव लाभसक्कारजिगुच्छाय पविवेकाभिरति, अतिसयवती च अभिसल्लेखवुत्ति, तथारूपाय सीलवतिया कल्याणधम्माय परिब्बाजिकाय अननुञ्ञाता अत्तनो पुरतो बलक्कारेन परामसियमानाय सीलपारमिं आवज्जेत्वा विकारानापत्ति, कतापराधे च तस्मिं राजिनि उपगते हितचित्ततं मेत्तचित्ततं उपट्ठपेत्वा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकेहि समनुसासनन्ति एवमादयो इध महापुरिसस्स गुणानुभावा विभावेतब्बा. तेनेतं वुच्चति ‘‘एवं अच्छरिया हेते…पे… धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.
चूळबोधिचरियावण्णना निट्ठिता.