६. निमिराजचरियावण्णना
४०. छट्ठे मिथिलायं पुरुत्तमेति मिथिलानामके विदेहानं उत्तमनगरे. निमि नाम महाराजाति नेमिं घटेन्तो विय उप्पन्नो ‘‘निमी’’ति लद्धनामो, महन्तेहि दानसीलादिगुणविसेसेहि महता च राजानुभावेन समन्नागतत्ता महन्तो राजाति महाराजा. पण्डितो कुसलत्थिकोति अत्तनो च परेसञ्च पुञ्ञत्थिको.
अतीते किर विदेहरट्ठे मिथिलानगरे अम्हाकं बोधिसत्तो मघदेवो नाम राजा अहोसि. सो चतुरासीति वस्ससहस्सानि कुमारकीळं कीळित्वा चतुरासीति वस्सहस्सानि उपरज्जं कारेत्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि रज्जं कारेन्तो ‘‘यदा मे सिरस्मिं पलितानि पस्सेय्यासि, तदा मे आरोचेय्यासी’’ति कप्पकस्स वत्वा अपरभागे तेन पलितानि दिस्वा आरोचिते सुवण्णसण्डासेन उद्धरापेत्वा हत्थे पतिट्ठापेत्वा पलितं ओलोकेत्वा ‘‘पातुभूतो खो मय्हं देवदूतो’’ति संवेगजातो ‘‘इदानि मया पब्बजितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा सतसहस्सुट्ठानकं गामवरं कप्पकस्स दत्वा जेट्ठकुमारं पक्कोसापेत्वा तस्स –
‘‘उत्तमङ्गरुहा मय्हं, इमे जाता वयोहरा;
पातुभूता देवदूता, पब्बज्जासमयो ममा’’ति. (जा. १.१.९) –
वत्वा साधुकं रज्जे समनुसासित्वा यदिपि अत्तनो अञ्ञानिपि चतुरासीति वस्ससहस्सानि आयु अत्थि, एवं सन्तेपि मच्चुनो सन्तिके ठितं विय अत्तानं मञ्ञमानो संविग्गहदयो पब्बज्जं रोचेति. तेन वुत्तं –
‘‘सिरस्मिं पलितं दिस्वा, मघदेवो दिसम्पति;
संवेगं अलभी धीरो, पब्बज्जं समरोचयी’’ति. (म. नि. अट्ठ. २.३०९);
सो पुत्तं ‘‘इमिनाव नीहारेन वत्तेय्यासि यथा मया पटिपन्नं, मा खो त्वं अन्तिमपुरिसो अहोसी’’ति ओवदित्वा नगरा निक्खम्म भिक्खुपब्बज्जं पब्बजित्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि झानसमापत्तीहि वीतिनामेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि. पुत्तोपिस्स बहूनि वस्ससहस्सानि धम्मेन रज्जं कारेत्वा तेनेव उपायेन पब्बजित्वा ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि. तथा तस्स पुत्तो, तथा तस्स पुत्तोति एवं द्वीहि ऊनानि चतुरासीति खत्तियसहस्सानि सीसे पलितं दिस्वाव पब्बजितानि. अथ बोधिसत्तो ब्रह्मलोके ठितोव ‘‘पवत्तति नु खो मया मनुस्सलोके कतं कल्याणं न पवत्तती’’ति आवज्जेन्तो अद्दस ‘‘एत्तकं अद्धानं पवत्तं, इदानि नप्पवत्तिस्सती’’ति. सो ‘‘न खो पनाहं मय्हं पवेणिया उच्छिज्जितुं दस्सामी’’ति अत्तनो वंसे जातरञ्ञो एव अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हित्वा अत्तनो वंसस्स नेमिं घटेन्तो विय निब्बत्तो. तेन वुत्तं ‘‘नेमिं घटेन्तो विय उप्पन्नोति निमीति लद्धनामो’’ति.
तस्स हि नामग्गहणदिवसे पितरा आनीता लक्खणपाठका. लक्खणानि ओलोकेत्वा ‘‘महाराज, अयं कुमारो तुम्हाकं वंसं पग्गण्हाति, पितुपितामहेहिपि महानुभावो महापुञ्ञो’’ति ब्याकरिंसु. तं सुत्वा राजा यथावुत्तेनत्थेन ‘‘निमी’’तिस्स नामं अकासि, सो दहरकालतो पट्ठाय सीले उपोसथकम्मे च युत्तप्पयुत्तो अहोसि. अथस्स पिता पुरिमनयेनेव पलितं दिस्वा कप्पकस्स गामवरं दत्वा पुत्तं रज्जे समनुसासित्वा नगरा निक्खम्म पब्बजित्वा झानानि निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि.
निमिराजा पन दानज्झासयताय चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे चाति पञ्च दानसालायो कारेत्वा महादानं पवत्तेसि. एकेकाय दानसालाय सतसहस्सं सतसहस्सं कत्वा देवसिकं पञ्चसतसहस्सानि परिच्चजि, पञ्च सीलानि रक्खि, पक्खदिवसेसु उपोसथकम्मं समादियि, महाजनम्पि दानादीसु पुञ्ञेसु समादपेसि, सग्गमग्गं आचिक्खि, निरयभयेन तज्जेसि, पापतो निवारेसि. तस्स ओवादे ठत्वा महाजनो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्ति, देवलोको परिपूरि, निरयो तुच्छो विय अहोसि. तदा पन अत्तनो दानज्झासयस्स उळारभावं सविसेसं दानपारमिया पूरितभावञ्च पवेदेन्तो सत्था –
४१. ‘‘तदाहं मापयित्वान, चतुस्सालं चतुम्मुखं;
तत्थ दानं पवत्तेसिं, मिगपक्खिनरादिन’’न्ति. – आदिमाह;
तत्थ तदाति तस्मिं निमिराजकाले. मापयित्वानाति कारापेत्वा. चतुस्सालन्ति चतूसु दिसासु सम्बन्धसालं. चतुम्मुखन्ति चतूसु दिसासु चतूहि द्वारेहि युत्तं. दानसालाय हि महन्तभावतो देय्यधम्मस्स याचकजनस्स च बहुभावतो न सक्का एकेनेव द्वारेन दानधम्मं परियन्तं कातुं देय्यधम्मञ्च परियोसापेतुन्ति सालाय चतूसु दिसासु चत्तारि महाद्वारानि कारापेसि. तत्थ द्वारतो पट्ठाय याव कोणा देय्यधम्मो रासिकतो तिट्ठति. अरुणुग्गं आदिं कत्वा याव पकतिया संवेसनकालो, ताव दानं पवत्तेति. इतरस्मिम्पि काले अनेकसता पदीपा झायन्ति. यदा यदा अत्थिका आगच्छन्ति, तदा तदा दीयतेव. तञ्च दानं न कपणद्धिकवनिब्बकयाचकानञ्ञेव, अथ खो अड्ढानं महाभोगानम्पि उपकप्पनवसेन महासुदस्सनदानसदिसं उळारतरपणीततरानं देय्यधम्मानं परिच्चजनतो सब्बेपि सकलजम्बुदीपवासिनो मनुस्सा पटिग्गहेसुञ्चेव परिभुञ्जिंसु च. सकलजम्बुदीपञ्हि उन्नङ्गलं कत्वा महापुरिसो तदा महादानं पवत्तेसि. यथा च मनुस्सानं, एवं मिगपक्खिके आदिं कत्वा तिरच्छानगतानम्पि दानसालाय बहि एकमन्ते तेसं उपकप्पनवसेन दानं पवत्तेसि. तेन वुत्तं – ‘‘तत्थ दानं पवत्तेसिं, मिगपक्खिनरादिन’’न्ति. न केवलञ्च तिरच्छानानमेव, पेतानम्पि दिवसे दिवसे पत्तिं दापेसि. यथा च एकिस्सा दानसालाय, एवं पञ्चसुपि दानसालासु दानं पवत्तित्थ. पाळियं पन ‘‘तदाहं मापयित्वान, चतुस्सालं चतुम्मुख’’न्ति एकं विय वुत्तं, तं नगरमज्झे दानसालं सन्धाय वुत्तं.
४२. इदानि तत्थ देय्यधम्मं एकदेसेन दस्सेन्तो ‘‘अच्छादनञ्च सयनं, अन्नं पानञ्च भोजन’’न्ति आह.
तत्थ अच्छादनन्ति खोमसुखुमादिनानाविधनिवासनपारुपनं. सयनन्ति मञ्चपल्लङ्कादिञ्चेव गोनकचित्तकादिञ्च अनेकविधं सयितब्बकं, आसनम्पि चेत्थ सयनग्गहणेनेव गहितन्ति दट्ठब्बं. अन्नं पानञ्च भोजनन्ति तेसं तेसं सत्तानं यथाभिरुचितं नानग्गरसं अन्नञ्चेव पानञ्च अवसिट्ठं नानाविधभोजनविकतिञ्च. अब्बोच्छिन्नं करित्वानाति आरम्भतो पट्ठाय याव आयुपरियोसाना अहोरत्तं अविच्छिन्नं कत्वा.
४३-४. इदानि तस्स दानस्स सम्मासम्बोधिं आरब्भ दानपारमिभावेन पवत्तितभावं दस्सेन्तो यथा तदा अत्तनो अज्झासयो पवत्तो, तं उपमाय दस्सेतुं ‘‘यथापि सेवको’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – यथा नाम सेवकपुरिसो अत्तनो सामिकं कालानुकालं सेवनवसेन उपगतो लद्धब्बधनहेतु कायेन वाचाय मनसा सब्बथापि कायवचीमनोकम्मेहि यथा सो आराधितो होति, एवं आराधनीयं आराधनमेव एसति गवेसति, तथा अहम्पि बोधिसत्तभूतो सदेवकस्स लोकस्स सामिभूतं अनुत्तरं बुद्धभावं सेवेतुकामो तस्स आराधनत्थं सब्बभवे सब्बस्मिं निब्बत्तनिब्बत्तभवे दानपारमिपरिपूरणवसेन दानेन सब्बसत्ते सन्तप्पेत्वा बोधिसङ्खाततो अरियमग्गञाणतो जातत्ता ‘‘बोधिज’’न्ति लद्धनामं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं परतो सब्बथा नानूपायेहि एसिस्सामि गवेसिस्सामि, तं उत्तमं बोधिं सम्मासम्बोधिं जीवितपरिच्चागादिं यंकिञ्चि कत्वा इच्छामि अभिपत्थेमीति.
एवमिध दानज्झासयस्स उळारभावं दस्सेतुं दानपारमिवसेनेव देसना कता. जातकदेसनायं पनस्स सीलपारमिआदीनम्पि परिपूरणं विभावितमेव, तथा हिस्स हेट्ठा वुत्तनयेनेव सीलादिगुणेहि अत्तानं अलङ्करित्वा महाजनं तत्थ पतिट्ठपेन्तस्स ओवादे ठत्वा निब्बत्तदेवता सुधम्मायं देवसभायं सन्निपतिता ‘‘अहो अम्हाकं निमिराजानं निस्साय मयं इमं सम्पत्तिं पत्ता, एवरूपापि नाम अनुप्पन्ने बुद्धे महाजनस्स बुद्धकिच्चं साधयमाना अच्छरियमनुस्सा लोके उप्पज्जन्ती’’ति महापुरिसस्स गुणे वण्णेन्ता अभित्थविंसु. तेन वुत्तं –
‘‘अच्छेरं वत लोकस्मिं, उप्पज्जन्ति विचक्खणा;
यदा अहु निमिराजा, पण्डितो कुसलत्थिको’’ति. (जा. २.२२.४२१) –
आदि.
तं सुत्वा सक्कं देवानमिन्दं आदिं कत्वा सब्बे देवा बोधिसत्तं दट्ठुकामा अहेसुं. अथेकदिवसं महापुरिसस्स उपोसथिकस्स उपरिपासादवरगतस्स पच्छिमयामे पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘दानं नु खो वरं, उदाहु ब्रह्मचरिय’’न्ति. सो तं अत्तनो कङ्खं छिन्दितुं नासक्खि. तस्मिं खणे सक्कस्स भवनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को तं कारणं आवज्जेन्तो बोधिसत्तं तथा वितक्केन्तं दिस्वा ‘‘हन्दस्स वितक्कं छिन्दिस्सामी’’ति आगन्त्वा पुरतो ठितो तेन ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुट्ठो अत्तनो देवराजभावं आरोचेत्वा ‘‘किं, महाराज, चिन्तेसी’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसि. सक्को ब्रह्मचरियमेव उत्तमं कत्वा दस्सेन्तो –
‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जति;
मज्झिमेन च देवत्तं, उत्तमेन विसुज्झति.
‘‘न हेते सुलभा काया, याचयोगेन केनचि;
ये काये उपपज्जन्ति, अनगारा तपस्सिनो’’ति. (जा. २.२२.४२९-४३०) –
आह.
तत्थ पुथुतित्थायतनेसु मेथुनविरतिमत्तं हीनं ब्रह्मचरियं नाम, तेन खत्तियकुले उपपज्जति. झानस्स उपचारमत्तं मज्झिमं नाम, तेन देवत्तं उपपज्जति. अट्ठसमापत्तिनिब्बत्तनं पन उत्तमं नाम, तेन ब्रह्मलोके निब्बत्तति. तञ्हि बाहिरका ‘‘निब्बान’’न्ति कथेन्ति. तेनाह ‘‘विसुज्झती’’ति. सासने पन परिसुद्धसीलस्स भिक्खुनो अञ्ञतरं देवनिकायं पत्थेन्तस्स ब्रह्मचरियचेतना हीनताय हीनं नाम, तेन यथापत्थिते देवलोके निब्बत्तति. परिसुद्धसीलस्स अट्ठसमापत्तिनिब्बत्तनं मज्झिमं नाम, तेन ब्रह्मलोके निब्बत्तति. परिसुद्धसीलस्स पन विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तप्पत्ति उत्तमं नाम, तेन विसुज्झतीति. इति सक्को ‘‘महाराज, दानतो ब्रह्मचरियवासोव सतगुणेन सहस्सगुणेन सतसहस्सगुणेन महप्फलो’’ति वण्णेसि. कायाति ब्रह्मगणा. याचयोगेनाति याचनयुत्तेन. ‘‘याजयोगेना’’तिपि पाळि, यजनयुत्तेन, दानयुत्तेनाति अत्थो. तपस्सिनोति तपनिस्सितका. इमायपि गाथाय ब्रह्मचरियवासस्सेव महानुभावतं दीपेति. एवञ्च पन वत्वा ‘‘किञ्चापि, महाराज, दानतो ब्रह्मचरियमेव महप्फलं, द्वेपि पनेते महापुरिसकत्तब्बाव. द्वीसुपि अप्पमत्तो हुत्वा दानञ्च देहि सीलञ्च रक्खाही’’ति वत्वा तं ओवदित्वा सकट्ठानमेव गतो.
अथ नं देवगणो ‘‘महाराज, कुहिं गतत्था’’ति आह. सक्को ‘‘मिथिलायं निमिरञ्ञो कङ्ख छिन्दितु’’न्ति तमत्थं पकासेत्वा बोधिसत्तस्स गुणे वित्थारतो वण्णेसि. तं सुत्वा देवा ‘‘महाराज, मय्हं निमिराजानं दट्ठुकामम्हा, साधु नं पक्कोसापेही’’ति वदिंसु. सक्को ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा मातलिं आमन्तेसि – ‘‘गच्छ निमिराजानं वेजयन्तं आरोपेत्वा आनेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा रथेन गन्त्वा तत्थ महासत्तं आरोपेत्वा तेन याचितो यथाकम्मं पापकम्मीनं पुञ्ञकम्मीनञ्च ठानानि आचिक्खन्तो अनुक्कमेन देवलोकं नेसि. देवापि खो ‘‘निमिराजा आगतो’’ति सुत्वा दिब्बगन्धवासपुप्फहत्था याव चित्तकूटद्वारकोट्ठका पच्चुग्गन्त्वा महासत्तं दिब्बगन्धादीहि पूजेन्ता सुधम्मं देवसभं आनयिंसु. राजा रथा ओतरित्वा देवसभं पविसित्वा सक्केन सद्धिं एकासने निसीदित्वा तेन दिब्बेहि कामेहि निमन्तियमानो ‘‘अलं, महाराज, मय्हं इमेहि याचितकूपमेहि कामेही’’ति पटिक्खिपित्वा अनेकपरियायेन धम्मं देसेत्वा मनुस्सगणनाय सत्ताहमेव ठत्वा ‘‘गच्छामहं मनुस्सलोकं, तत्थ दानादीनि पुञ्ञानि करिस्सामी’’ति आह. सक्को ‘‘निमिराजानं मिथिलं नेही’’ति मातलिं आणापेसि. सो तं वेजयन्तरथं आरोपेत्वा पाचीनदिसाभागेन मिथिलं पापुणि. महाजनो दिब्बरथं दिस्वा रञ्ञो पच्चुग्गमनं अकासि. मातलि सीहपञ्जरे महासत्तं ओतारेत्वा आपुच्छित्वा सकट्ठानमेव गतो. महाजनोपि राजानं परिवारेत्वा ‘‘कीदिसो, देव, देवलोको’’ति पुच्छि. राजा देवलोकसम्पत्तिं वण्णेत्वा ‘‘तुम्हेपि दानादीनि पुञ्ञानि करोथ, एवं तस्मिं देवलोके उप्पज्जिस्सथा’’ति धम्मं देसेसि. सो अपरभागे पुब्बे वुत्तनयेन पलितं दिस्वा पुत्तस्स रज्जं पटिच्छापेत्वा कामे पहाय पब्बजित्वा चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.
तदा सक्को अनुरुद्धो अहोसि. मातलि आनन्दो. चतुरासीति राजसहस्सानि बुद्धपरिसा. निमिराजा लोकनाथो.
तस्स इधापि हेट्ठा वुत्तनयेनेव बोधिसम्भारा निद्धारेतब्बा. तथा ब्रह्मलोकसम्पत्तिं पहाय पुब्बे अत्तना पवत्तितं कल्याणवत्तं अनुप्पबन्धेस्सामीति महाकरुणाय मनुस्सलोके निब्बत्तनं, उळारो दानज्झासयो, तदनुरूपा दानादीसु पटिपत्ति, महाजनस्स च तत्थ पतिट्ठापनं, याव देवमनुस्सानं पत्थटयसता, सक्कस्स देवराजस्स उपसङ्कमने अतिविम्हयता, तेन दिब्बसम्पत्तिया निमन्तियमानोपि तं अनलङ्करित्वा पुञ्ञसम्भारपरिब्रूहनत्थं पुन मनुस्सवासूपगमनं, लाभसम्पत्तीसु सब्बत्थ अलग्गभावोति एवमादयो गुणानुभावा निद्धारेतब्बाति.
निमिराजचरियावण्णना निट्ठिता.