७. चन्दकुमारचरियावण्णना

४५. सत्तमे एकराजस्स अत्रजोति एकराजस्स नाम कासिरञ्ञो ओरसपुत्तो. नगरे पुप्फवतियाति पुप्फवतिनामके नगरे. चन्दसव्हयोति चन्दसद्देन अव्हातब्बो, चन्दनामोति अत्थो.

अतीते किर अयं बाराणसी पुप्फवती नाम अहोसि. तत्थ वसवत्तिरञ्ञो पुत्तो एकराजा नाम रज्जं कारेसि. बोधिसत्तो तस्स गोतमिया नाम अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं अग्गहेसि. ‘‘चन्दकुमारो’’तिस्स नाममकंसु. तस्स पदसा गमनकाले अपरोपि पुत्तो उप्पन्नो, तस्स ‘‘सूरियकुमारो’’ति नाममकंसु. तस्स पदसा गमनकाले एका धीता उप्पन्ना, ‘‘सेला’’तिस्सा नाममकंसु. वेमातिका च नेसं भद्दसेनो सूरो चाति द्वे भातरो अहेसुं. बोधिसत्तो अनुपुब्बेन वुद्धिप्पत्तो सिप्पेसु च विज्जाट्ठानेसु च पारं अगमासि. तस्स राजा अनुच्छविकं चन्दं नाम राजधीतरं आनेत्वा उपरज्जं अदासि. बोधिसत्तस्स एको पुत्तो उप्पन्नो, तस्स ‘‘वासुलो’’ति नाममकंसु. तस्स पन रञ्ञो खण्डहालो नाम पुरोहितो, तं राजा विनिच्छये ठपेसि. सो लञ्जवित्तको हुत्वा लञ्जं गहेत्वा अस्सामिके सामिके करोति, सामिके च अस्सामिके करोति. अथेकदिवसं अट्टपराजितो एको पुरिसो विनिच्छयट्ठाने उपक्कोसेन्तो निक्खमित्वा राजूपट्ठानं गच्छन्तं बोधिसत्तं दिस्वा तस्स पादेसु निपतित्वा ‘‘सामि खण्डहालो विनिच्छये विलोपं खादति, अहं तेन लञ्जं गहेत्वा पराजयं पापितो’’ति अट्टस्सरमकासि. बोधिसत्तो ‘‘मा भायी’’ति तं अस्सासेत्वा विनिच्छयं नेत्वा सामिकमेव सामिकं अकासि. महाजनो महासद्देन साधुकारमदासि.

राजा ‘‘बोधिसत्तेन किर अट्टो सुविनिच्छितो’’ति सुत्वा तं आमन्तेत्वा ‘‘तात, इतो पट्ठाय त्वमेव अट्टकरणे विनिच्छयं विनिच्छिनाही’’ति विनिच्छयं बोधिसत्तस्स अदासि. खण्डहालस्स आयो पच्छिज्जि. सो ततो पट्ठाय बोधिसत्ते आघातं बन्धित्वा ओतारापेक्खो विचरि. सो पन राजा मुधप्पसन्नो. सो एकदिवसं सुपिनन्तेन देवलोकं पस्सित्वा तत्थ गन्तुकामो हुत्वा ‘‘पुरोहितं ब्रह्मलोकगामिमग्गं आचिक्खा’’ति आह. सो ‘‘अतिदानं ददन्तो सब्बचतुक्केन यञ्ञं यजस्सू’’ति वत्वा रञ्ञा ‘‘किं अतिदान’’न्ति पुट्ठो ‘‘अत्तनो पियपुत्ता पियभरिया पियधीतरो महाविभवसेट्ठिनो मङ्गलहत्थिअस्सादयोति एते चत्तारो चत्तारो कत्वा द्विपदचतुप्पदे यञ्ञत्थाय परिच्चजित्वा तेसं गललोहितेन यजनं अतिदानं नामा’’ति सञ्ञापेसि. इति सो ‘‘सग्गमग्गं आचिक्खिस्सामी’’ति निरयमग्गं आचिक्खि.

राजापि तस्मिं पण्डितसञ्ञी हुत्वा ‘‘तेन वुत्तविधि सग्गमग्गो’’ति सञ्ञाय तं पटिपज्जितुकामो महन्तं यञ्ञावाटं कारापेत्वा तत्थ बोधिसत्तादिके चत्तारो राजकुमारे आदिं कत्वा खण्डहालेन वुत्तं सब्बं द्विपदचतुप्पदं यञ्ञपसुतट्ठाने नेथाति आणापेसि. सब्बञ्च यञ्ञसम्भारं उपक्खटं अहोसि. तं सुत्वा महाजनो महन्तं कोलाहलं अकासि. राजा विप्पटिसारी हुत्वा खण्डहालेन उपत्थम्भितो पुनपि तथा तं आणापेसि. बोधिसत्तो ‘‘खण्डहालेन विनिच्छयट्ठानं अलभन्तेन मयि आघातं बन्धित्वा ममेव मरणं इच्छन्तेन महाजनस्स अनयब्यसनं उप्पादित’’न्ति जानित्वा नानाविधेहि उपायेहि राजानं ततो दुग्गहितग्गाहतो विवेचेतुं वायमित्वापि नासक्खि. महाजनो परिदेवि, महन्तं कारुञ्ञमकासि. महाजनस्स परिदेवन्तस्सेव यञ्ञावाटे सब्बकम्मानि निट्ठापेसि. राजपुत्तं नेत्वा गीवाय नामेत्वा निसीदापेसुं. खण्डहालो सुवण्णपातिं उपनामेत्वा खग्गं आदाय ‘‘तस्स गीवं छिन्दिस्सामी’’ति अट्ठासि. तं दिस्वा चन्दा नाम राजपुत्तस्स देवी ‘‘अञ्ञं मे पटिसरणं नत्थि, अत्तनो सच्चबलेन सामिकस्स सोत्थिं करिस्सामी’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह परिसाय अन्तरे विचरन्ती ‘‘इदं एकन्तेनेव पापकम्मं, यं खण्डहालो सग्गमग्गोति करोति. इमिना मय्हं सच्चवचनेन मम सामिकस्स सोत्थि होतु.

‘‘या देवता इध लोके, सब्बा ता सरणं गता;

अनाथं तायथ ममं, यथाहं पतिमा सिय’’न्ति. –

सच्चकिरियमकासि. सक्को देवराजा तस्सा परिदेवनसद्दं सुत्वा तं पवत्तिं ञत्वा जलितं अयोकूटं आदाय आगन्त्वा राजानं तासेत्वा सब्बे विस्सज्जापेसि. सक्कोपि तदा अत्तनो दिब्बरूपं दस्सेत्वा सम्पज्जलितं सजोतिभूतं वजिरं परिब्भमन्तो ‘‘अरे, पापराज काळकण्णि, कदा तया पाणातिपातेन सुगतिगमनं दिट्ठपुब्बं, चन्दकुमारं सब्बञ्च इमं जनं बन्धनतो मोचेहि, नो चे मोचेस्ससि, एत्थेव ते इमस्स च दुट्ठब्राह्मणस्स सीसं फालेस्सामी’’ति आकासे अट्ठासि. तं अच्छरियं दिस्वा राजा ब्राह्मणो च सीघं सब्बे बन्धना मोचेसुं.

अथ महाजनो एककोलाहलं कत्वा सहसा यञ्ञावाटं अज्झोत्थरित्वा खण्डहालस्स एकेकं लेड्डुप्पहारं देन्तो तत्थेव नं जीवितक्खयं पापेत्वा राजानम्पि मारेतुं आरभि. बोधिसत्तो पुरेतरमेव पितरं पलिस्सजित्वा ठितो मारेतुं न अदासि. महाजनो ‘‘जीवितं तावस्स पापरञ्ञो देम, छत्तं पनस्स न दस्साम, नगरे वासं वा न दस्साम, तं चण्डालं कत्वा बहिनगरे वासापेस्सामा’’ति राजवेसं हारेत्वा कासावं निवासापेत्वा हलिद्दिपिलोतिकाय सीसं वेठेत्वा चण्डालं कत्वा चण्डालगामं पहिणिंसु. ये पन तं पसुघातयञ्ञं यजिंसु चेव यजापेसुञ्च अनुमोदिंसु च, सब्बे ते निरयपरायना अहेसुं. तेनाह भगवा –

‘‘सब्बे पतिट्ठा निरयं, यथा तं पापकं करित्वान;

न हि पापकम्मं कत्वा, लब्भा सुगतिं इतो गन्तु’’न्ति. (जा. २.२२.११४३);

अथ सब्बापि राजपरिसा नागरा चेव जानपदा च समागन्त्वा बोधिसत्तं रज्जे अभिसिञ्चिंसु. सो धम्मेन रज्जं अनुसासन्तो तं अत्तनो महाजनस्स च अकारणेनेव उप्पन्नं अनयब्यसनं अनुस्सरित्वा संवेगजातो पुञ्ञकिरियासु भिय्योसोमत्ताय उस्साहजातो महादानं पवत्तेसि, सीलानि रक्खि, उपोसथकम्मं समादियि. तेन वुत्तं –

४६. ‘‘तदाहं यजना मुत्तो, निक्खन्तो यञ्ञवाटतो;

संवेगं जनयित्वान, महादानं पवत्तयि’’न्ति. – आदि;

तत्थ यजना मुत्तोति खण्डहालेन विहितयञ्ञविधितो वुत्तनयेन घातेतब्बतो मुत्तो. निक्खन्तो यञ्ञवाटतोति अभिसेककरणत्थाय उस्साहजातेन महाजनेन सद्धिं ततो यञ्ञभूमितो निग्गतो. संवेगं जनयित्वानाति एवं ‘‘बहुअन्तरायो लोकसन्निवासो’’ति अतिविय संवेगं उप्पादेत्वा. महादानं पवत्तयिन्ति छ दानसालायो कारापेत्वा महता धनपरिच्चागेन वेस्सन्तरदानसदिसं महादानमदासिं. एतेन अभिसेककरणतो पट्ठाय तस्स महादानस्स पवत्तितभावं दस्सेति.

४७. दक्खिणेय्ये अदत्वानाति दक्खिणारहे पुग्गले देय्यधम्मं अपरिच्चजित्वा. अपि छप्पञ्च रत्तियोति अप्पेकदा छपि पञ्चपि रत्तियो अत्तनो पिवनखादनभुञ्जनानि न करोमीति दस्सेति.

तदा किर बोधिसत्तो सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा महामेघो विय अभिवस्सन्तो महादानं पवत्तेसि. तत्थ किञ्चापि दानसालासु अन्नपानादिउळारुळारपणीतपणीतमेव याचकानं यथारुचितं दिवसे दिवसे दीयति, तथापि अत्तनो सज्जितं आहारं राजारहभोजनम्पि याचकानं अदत्वा न भुञ्जति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘नाहं पिवामी’’तिआदि.

४८. इदानि तथा याचकानं दाने कारणं दस्सेन्तो उपमं ताव आहरति ‘‘यथापि वाणिजो नामा’’तिआदिना. तस्सत्थो – यथा नाम वाणिजो भण्डट्ठानं गन्त्वा अप्पेन पाभतेन बहुं भण्डं विक्किणित्वा विपुलं भण्डसन्निचयं कत्वा देसकालं जानन्तो यत्थस्स लाभो उदयो महा होति, तत्थ देसे काले वा तं भण्डं हरति उपनेति विक्किणाति.

४९. सकभुत्तापीति सकभुत्ततोपि अत्तना परिभुत्ततोपि. ‘‘सकपरिभुत्तापी’’तिपि पाठो. परेति परस्मिं पटिग्गाहकपुग्गले. सतभागोति अनेकसतभागो आयतिं भविस्सति. इदं वुत्तं होति – यथा वाणिजेन कीतभण्डं तत्थेव अविक्किणित्वा तथारूपे देसे काले च विक्किणियमानं बहुं उदयं विपुलं फलं होति, तथेव अत्तनो सन्तकं अत्तना अनुपभुञ्जित्वा परस्मिं पटिग्गाहकपुग्गले दिन्नं महप्फलं अनेकसतभागो भविस्सति, तस्मा अत्तना अभुञ्जित्वापि परस्स दातब्बमेवाति. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘तिरच्छानगते दानं दत्वा सतगुणा दक्खिणा पाटिकङ्खितब्बा. पुथुज्जनदुस्सीले दानं दत्वा सहस्सगुणा’’ति (म. नि. ३.३७९) वित्थारो. अपरम्पि वुत्तं ‘‘एवं चे, भिक्खवे, सत्ता जानेय्युं दानसंविभागस्स विपाकं, यथाहं जानामि, न अदत्वा भुञ्जेय्युं, न च नेसं मच्छेरमलं चित्तं परियादाय तिट्ठेय्य. योपि नेसं अस्स चरिमो आलोपो चरिमं कबळं, ततोपि न असंविभजित्वा भुञ्जेय्यु’’न्तिआदि (इतिवु. २६).

५०. एतमत्थवसं ञत्वाति एतं दानस्स महप्फलभावसङ्खातञ्चेव सम्मासम्बोधिया पच्चयभावसङ्खातञ्च अत्थवसं कारणं जानित्वा. न पटिक्कमामि दानतोति दानपारमितो ईसकम्पि न निवत्तामि अभिक्कमामि एव. किमत्थं? सम्बोधिमनुपत्तियाति सम्बोधिं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अनुप्पत्तिया अनुप्पत्तियत्थं, अधिगन्तुन्ति अत्थो.

तदा बोधिसत्तो महाजनेन पितरि चण्डालगामं पवेसिते दातब्बयुत्तकं परिब्बयं दापेसि निवासनानि पारुपनानि च. सोपि नगरं पविसितुं अलभन्तो बोधिसत्ते उय्यानकीळादिअत्थं बहिगते उपसङ्कमति, पुत्तसञ्ञाय पन न वन्दति, न अञ्जलिकम्मं करोति, ‘‘चिरं जीव, सामी’’ति वदति. बोधिसत्तोपि दिट्ठदिवसे अतिरेकसम्मानं करोति. सो एवं धम्मेन रज्जं कारेत्वा आयुपरियोसाने सपरिसो देवलोकं पूरेसि.

तदा खण्डहालो देवदत्तो अहोसि, गोतमी देवी महामाया, चन्दा राजधीता राहुलमाता, वासुलो राहुलो, सेला उप्पलवण्णा, सूरो महाकस्सपो, भद्दसेनो महामोग्गल्लानो, सूरियकुमारो सारिपुत्तो, चन्दराजा लोकनाथो.

तस्स इधापि पुब्बे वुत्तनयेनेव यथारहं सेसपारमियो निद्धारेतब्बा. तदा खण्डहालस्स कक्खळफरुसभावं जानन्तोपि अज्झुपेक्खित्वा धम्मेन समेन अट्टस्स विनिच्छयो, अत्तानं मारेतुकामस्सेव खण्डहालस्स तथा यञ्ञविधानं जानित्वापि तस्स उपरि चित्तप्पकोपाभावो, अत्तनो परिसं गहेत्वा पितु सत्तु भवितुं समत्थोपि ‘‘मादिसस्स नाम गरूहि विरोधो न युत्तो’’ति अत्तानं पुरिसपसुं कत्वा घातापेतुकामस्स पितु आणायं अवट्ठानं, कोसिया असिं गहेत्वा सीसं छिन्दितुं उपक्कमन्ते पुरोहिते अत्तनो पितरि पुत्ते सब्बसत्तेसु च मेत्ताफरणेन समचित्तता, महाजने पितरं मारेतुं उपक्कमन्ते सयं पलिस्सजित्वा तस्स जीवितदानञ्च, दिवसे दिवसे वेस्सन्तरदानसदिसं महादानं ददतोपि दानेन अतित्तभावो, महाजनेन चण्डालेसु वासापितस्स पितु दातब्बयुत्तकं दत्वा पोसनं, महाजनं पुञ्ञकिरियासु पतिट्ठापनन्ति एवमादयो गुणानुभावा निद्धारेतब्बाति.

चन्दकुमारचरियावण्णना निट्ठिता.