१. अकित्तिवग्गो

१. अकित्तिचरियावण्णना

३. एवं भगवा आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स सदेवमनुस्साय च परिसाय अत्तनो पुब्बचरियाय सवने उस्साहं जनेत्वा इदानि तं पुब्बचरितं भवन्तरपटिच्छन्नं हत्थतले आमलकं विय पच्चक्खं करोन्तो ‘‘यदा अहं ब्रहारञ्ञे’’तिआदिमाह.

तत्थ यदाति यस्मिं काले. ब्रहारञ्ञेति महाअरञ्ञे, अरञ्ञानियं, महन्ते वनेति अत्थो. सुञ्ञेति जनविवित्ते. विपिनकाननेति विपिनभूते कानने, पदद्वयेनापि तस्स अरञ्ञस्स गहनभावमेव दीपेति, सब्बमेतं कारदीपं सन्धाय वुत्तं. अज्झोगाहेत्वाति अनुपविसित्वा. विहरामीति दिब्बब्रह्मअरियआनेञ्जविहारेहि समुप्पादितसुखविसेसेन इरियापथविहारेन सरीरदुक्खं विच्छिन्दित्वा हरामि अत्तभावं पवत्तेमि. अकित्ति नाम तापसोति एवंनामको तापसो हुत्वा यदा अहं तस्मिं अरञ्ञे विहरामीति अत्थो. सत्था तदा अत्तनो अकित्तितापसभावं धम्मसेनापतिस्स वदति. तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

अतीते किर इमस्मिंयेव भद्दकप्पे बाराणसियं ब्रह्मदत्ते नाम राजिनि रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो असीतिकोटिविभवस्स ब्राह्मणमहासालस्स कुले निब्बत्ति, ‘‘अकित्ती’’तिस्स नामं करिंसु. तस्स पदसा गमनकाले भगिनीपि जायि. ‘‘यसवती’’तिस्सा नामं करिंसु. सो सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गहेत्वा पच्चागमासि. अथस्स मातापितरो कालमकंसु. सो तेसं पेतकिच्चानि कारेत्वा कतिपयदिवसातिक्कमेन रतनावलोकनं आयुत्तकपुरिसेहि कारयमानो ‘‘एत्तकं मत्तिकं, एत्तकं पेत्तिकं, एत्तकं पितामह’’न्ति सुत्वा संविग्गमानसो हुत्वा ‘‘इदं धनमेव पञ्ञायति, न धनस्स संहारका, सब्बे इमं धनं पहायेव गता, अहं पन नं आदाय गमिस्सामी’’ति राजानं आपुच्छित्वा भेरिं चरापेसि – ‘‘धनेन अत्थिका अकित्तिपण्डितस्स गेहं आगच्छन्तू’’ति.

सो सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा धने अखीयमाने ‘‘किं मे इमाय धनकीळाय, अत्थिका गण्हिस्सन्ती’’ति निवेसनद्वारं विवरित्वा हिरञ्ञसुवण्णादिभरिते सारगब्भे विवरापेत्वा ‘‘दिन्नंयेव हरन्तू’’ति गेहं पहाय ञातिपरिवट्टस्स परिदेवन्तस्स भगिनिं गहेत्वा बाराणसितो निक्खमित्वा नदिं उत्तरित्वा द्वे तीणि योजनानि गन्त्वा पब्बजित्वा रमणीये भूमिभागे पण्णसालं करित्वा वसति. येन पन द्वारेन तदा निक्खमि, तं अकित्तिद्वारं नाम जातं. येन तित्थेन नदिं ओतिण्णो, तं अकित्तितित्थं नाम जातं. तस्स पब्बजितभावं सुत्वा बहू मनुस्सा गामनिगमराजधानिवासिनो तस्स गुणेहि आकड्ढियमानहदया अनुपब्बजिंसु. महापरिवारो अहोसि, महालाभसक्कारो निब्बत्ति, बुद्धुप्पादो विय अहोसि. अथ महासत्तो ‘‘अयं लाभसक्कारो महा, परिवारोपि महन्तो, कायविवेकमत्तम्पि इध न लभति, मया एकाकिना विहरितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा परमप्पिच्छभावतो विवेकनिन्नताय च कस्सचि अजानापेत्वा एककोव निक्खमित्वा अनुपुब्बेन दमिळरट्ठं पत्वा कावीरपट्टनसमीपे उय्याने विहरन्तो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेसि. तत्रापिस्स महालाभसक्कारो उप्पज्जि. सो तं जिगुच्छन्तो छड्डेत्वा आकासेन गन्त्वा कारदीपे ओतरि. तदा कारदीपो अहिदीपो नाम. सो तत्थ महन्तं काररुक्खं उपनिस्साय पण्णसालं मापेत्वा वासं कप्पेसि. अप्पिच्छताय पन कत्थचि अगन्त्वा तस्स रुक्खस्स फलकाले फलानि खादन्तो फले असति पत्तानि उदकसित्तानि खादन्तो झानसमापत्तीहि वीतिनामेसि.

तस्स सीलतेजेन सक्कस्स पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि. सक्को ‘‘को नु खो मं इमम्हा ठाना चावेतुकामो’’ति आवज्जेन्तो पण्डितं दिस्वा ‘‘किमत्थं नु खो अयं तापसो एवं दुक्करं तपं चरति, सक्कत्तं नु खो पत्थेति, उदाहु अञ्ञं, वीमंसिस्सामि नं. अयञ्हि सुविसुद्धकायवचीमनोसमाचारो जीविते निरपेक्खो उदकसित्तानि कारपत्तानि खादति, सचे सक्कत्तं पत्थेति अत्तनो सित्तानि कारपत्तानि मय्हं दस्सति, नो चे, न दस्सती’’ति ब्राह्मणवण्णेन तस्स सन्तिकं अगमासि. बोधिसत्तोपि कारपत्तानि सेदेत्वा ‘‘सीतलीभूतानि खादिस्सामी’’ति पण्णसालद्वारे निसीदि. अथस्स पुरतो सक्को ब्राह्मणरूपेन भिक्खाय अत्थिको हुत्वा अट्ठासि. महासत्तो तं दिस्वा ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, चिरस्सं वत मे याचको दिट्ठो’’ति सोमनस्सप्पत्तो हुत्वा ‘‘अज्ज मम मनोरथं मत्थकं पापेत्वा दानं दस्सामी’’ति पक्कभाजनेनेव आदाय गन्त्वा दानपारमिं आवज्जेत्वा अत्तनो असेसेत्वाव तस्स भिक्खाभाजने पक्खिपि. सक्को तं गहेत्वा थोकं गन्त्वा अन्तरधायि. महासत्तोपि तस्स दत्वा पुन परियेट्ठिं अनापज्जित्वा तेनेव पीतिसुखेन वीतिनामेसि.

दुतियदिवसे पन कारपत्तानि पचित्वा ‘‘हिय्यो दक्खिणेय्यं अलभिं, अज्ज नु खो कथ’’न्ति पण्णसालद्वारे निसीदि. सक्कोपि तथेव आगमि. महासत्तो पुनपि तथेव दत्वा वीतिनामेसि. ततियदिवसे च तथेव दत्वा ‘‘अहो वत मे लाभा, बहुं वत पुञ्ञं पसवामि, सचाहं दक्खिणेय्यं लभेय्यं, एवमेव मासम्पि द्वेमासम्पि दानं ददेय्य’’न्ति चिन्तेसि. तीसुपि दिवसेसु ‘‘तेन दानेन न लाभसक्कारसिलोकं न चक्कवत्तिसम्पत्तिं न सक्कसम्पत्तिं न ब्रह्मसम्पत्तिं न सावकबोधिं न पच्चेकबोधिं पत्थेमि, अपि च इदं मे दानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पच्चयो होतू’’ति यथाधिकारं चित्तं ठपेसि. तेन वुत्तं –

४. ‘‘तदा मं तपतेजेन, सन्तत्तो तिदिवाभिभू;

धारेन्तो ब्राह्मणवण्णं, भिक्खाय मं उपागमि.

५. ‘‘पवना आभतं पण्णं, अतेलञ्च अलोणिकं;

मम द्वारे ठितं दिस्वा, सकटाहेन आकिरिं.

६. ‘‘तस्स दत्वानहं पण्णं, निकुज्जित्वान भाजनं;

पुनेसनं जहित्वान, पाविसिं पण्णसालकं.

७. ‘‘दुतियम्पि ततियम्पि, उपगञ्छि ममन्तिकं;

अकम्पितो अनोलग्गो, एवमेवमदासहं.

८. ‘‘न मे तप्पच्चया अत्थि, सरीरस्मिं विवण्णियं;

पीतिसुखेन रतिया, वीतिनामेमि तं दिवं.

९. ‘‘यदि मासम्पि द्वेमासं, दक्खिणेय्यं वरं लभे;

अकम्पितो अनोलीनो, ददेय्यं दानमुत्तमं.

१०. ‘‘न तस्स दानं ददमानो, यसं लाभञ्च पत्थयिं;

सब्बञ्ञुतं पत्थयानो, तानि कम्मानि आचरि’’न्ति.

तत्थ तदाति यदा अहं अकित्तिनामको तापसो हुत्वा तस्मिं दीपे कारारञ्ञे विहरामि, तदा. मन्ति मम. तपतेजेनाति सीलपारमितानुभावेन. सीलञ्हि दुच्चरितसंकिलेसस्स तपनतो ‘‘तपो’’ति वुच्चति, नेक्खम्मवीरियपारमितानुभावेन वा. तापि हि तण्हासंकिलेसस्स कोसज्जस्स च तपनतो ‘‘तपो’’ति वुच्चति, उक्कंसगता च ता बोधिसत्तस्स इमस्मिं अत्तभावेति. खन्तिसंवरस्स चापि परमुक्कंसगमनतो ‘‘खन्तिपारमितानुभावेना’’तिपि वत्तुं वट्टतेव. ‘‘खन्ती परमं तपो’’ति (दी. नि. २.९०; ध. प. १८४) हि वुत्तं. सन्तत्तोति यथावुत्तगुणानुभावजनितेन धम्मतासिद्धेन पण्डुकम्बलसिलासनस्स उण्हाकारेन सन्तापितो. तिदिवाभिभूति देवलोकाधिपति, सक्कोति अत्थो. पण्णसालाय समीपे गहितम्पि कारपण्णं पण्णसालाय अरञ्ञमज्झगतत्ता ‘‘पवना आभत’’न्ति वुत्तं.

अतेलञ्च अलोणिकन्ति देय्यधम्मस्स अनुळारभावेपि अज्झासयसम्पत्तिया दानधम्मस्स महाजुतिकभावं दस्सेतुं वुत्तं. मम द्वारेति मय्हं पण्णसालाय द्वारे. सकटाहेन आकिरिन्ति इमिना अत्तनो किञ्चिपि असेसेत्वा दिन्नभावं दस्सेति.

पुनेसनं जहित्वानाति ‘‘एकदिवसं द्विक्खत्तुं घासेसनं न सल्लेख’’न्ति चिन्तेत्वा दानपीतिया तित्तो विय हुत्वा तस्मिं दिवसे पुन आहारपरियेट्ठिं अकत्वा.

अकम्पितोति सुदूरविक्खम्भितत्ता मच्छरियेन अचलितो दानज्झासयतो चलनमत्तम्पि अकारितो. अनोलग्गोति लोभवसेन ईसकम्पि अलग्गो. ततियम्पीति पि-सद्देन दुतियम्पीति इमं सम्पिण्डेति. एवमेवमदासहन्ति यथा पठमं, एवमेवं दुतियम्पि, ततियम्पि अदासिं अहं.

न मे तप्पच्चयाति गाथाय वुत्तमेवत्थं पाकटं करोति. तत्थ तप्पच्चयाति दानपच्चया तीसु दिवसेसु छिन्नाहारताय सरीरस्मिं येन वेवण्णियेन भवितब्बं, तम्पि मे सरीरस्मिं विवण्णियं दानपच्चयायेव नत्थि. कस्मा? दानविसयेन पीतिसुखेन दानविसयाय एव च रतिया. वीतिनामेमि तं दिवन्ति तं सकलं तिमत्तदिवसं वीतिनामेमि, न केवलञ्च तीणि एव दिवसानि, अथ खो मासद्विमासमत्तम्पि कालं, एवमेव दातुं पहोमीति दस्सेतुं ‘‘यदि मासम्पी’’तिआदि वुत्तं. अनोलीनोति अलीनचित्तो, दाने असङ्कुचितचित्तोति अत्थो.

तस्साति ब्राह्मणरूपेन आगतस्स सक्कस्स. यसन्ति कित्तिं, परिवारसम्पत्तिं वा. लाभञ्चाति देवमनुस्सेसु चक्कवत्तिआदिभावेन लद्धब्बं लाभं वा न पत्थयिं. अथ खो सब्बञ्ञुतं सम्मासम्बोधिं पत्थयानो आकङ्खमानो तानि तीसु दिवसेसु अनेकवारं उप्पन्नानि दानमयानि पुञ्ञकम्मानि दानस्स वा परिवारभूतानि कायसुचरितादीनि पुञ्ञकम्मानि आचरिं अकासिन्ति.

इति भगवा तस्मिं अत्तभावे अत्तनो सुदुक्करं पुञ्ञचरितमत्तमेव इध महाथेरस्स पकासेसि. जातकदेसनायं पन चतुत्थदिवसे सक्कस्स उपसङ्कमित्वा बोधिसत्तस्स अज्झासयजाननं वरेन उपनिमन्तना बोधिसत्तस्स वरसम्पटिच्छनसीसेन धम्मदेसना देय्यधम्मदक्खिणेय्यानं पुन सक्कस्स अनागमनस्स च आकङ्खमानता च पकासिता. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अकित्तिं दिस्वान सम्मन्तं, सक्को भूतपती ब्रवि;

किं पत्थयं महाब्रह्मे, एको सम्मसि घम्मनि.

‘‘दुक्खो पुनब्भवो सक्क, सरीरस्स च भेदनं;

सम्मोहमरणं दुक्खं, तस्मा सम्मामि, वासव.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते, पतिरूपे सुभासिते;

वरं कस्सप ते दम्मि, यं किञ्चि मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

येन पुत्ते च दारे च, धनधञ्ञं पियानि च;

लद्धा नरा न तप्पन्ति, सो लोभो न मयी वसे.

एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

खेत्तं वत्थुं हिरञ्ञञ्च, गवास्सं दासपोरिसं;

येन जातेन जीयन्ति, सो दोसो न मयी वसे.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

बालं न पस्से न सुणे, न च बालेन संवसे;

बालेनल्लापसल्लापं, न करे न च रोचये.

‘‘किं नु ते अकरं बालो, वद कस्सप कारणं;

केन कस्सप बालस्स, दस्सनं नाभिकङ्खसि.

‘‘अनयं नयति दुम्मेधो, अधुरायं नियुञ्जति;

दुन्नयो सेय्यसो होति, सम्मा वुत्तो पकुप्पति;

विनयं सो न जानाति, साधु तस्स अदस्सनं.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

धीरं पस्से सुणे धीरं, धीरेन सह संवसे;

धीरेनल्लापसल्लापं, तं करे तञ्च रोचये.

‘‘किं नु ते अकरं धीरो, वद कस्सप कारणं;

केन कस्सप धीरस्स, दस्सनं अभिकङ्खसि.

‘‘नयं नयति मेधावी, अधुरायं न युञ्जति;

सुनयो सेय्यसो होति, सम्मा वुत्तो न कुप्पति;

विनयं सो पजानाति, साधु तेन समागमो.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

ततो रत्या विवसाने, सूरियुग्गमनं पति;

दिब्बा भक्खा पातुभवेय्युं, सीलवन्तो च याचका.

‘‘ददतो मे न खीयेथ, दत्वा नानुतपेय्यहं;

ददं चित्तं पसादेय्यं, एतं सक्क वरं वरे.

‘‘एतस्मिं ते सुलपिते…पे… मनसिच्छसि.

‘‘वरञ्चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर;

न मं पुन उपेय्यासि, एतं सक्क वरं वरे.

‘‘बहूहि वतचरियाहि, नरा च अथ नारियो;

दस्सनं अभिकङ्खन्ति, किं नु मे दस्सने भयं.

‘‘तं तादिसं देववण्णं, सब्बकामसमिद्धिनं;

दिस्वा तपो पमज्जेय्यं, एतं ते दस्सने भय’’न्ति. (जा. १.१३.८३-१०३);

अथ सक्को ‘‘साधु, भन्ते, न ते इतो पट्ठाय सन्तिकं आगमिस्सामी’’ति तं अभिवादेत्वा पक्कामि. महासत्तो यावजीवं तत्थेव वसन्तो आयुपरियोसाने ब्रह्मलोके निब्बत्ति.

अनुरुद्धत्थेरो तदा सक्को अहोसि, लोकनाथो अकित्तिपण्डितो.

तस्स महाभिनिक्खमनसदिसं निक्खन्तत्ता नेक्खम्मपारमी. सुविसुद्धसीलाचारताय सीलपारमी. कामवितक्कादीनं सुट्ठु विक्खम्भितत्ता वीरियपारमी. खन्तिसंवरस्स परमुक्कंसगमनतो खन्तिपारमी. पटिञ्ञानुरूपं पटिपत्तिया सच्चपारमी. सब्बत्थ अचलसमादानाधिट्ठानेन अधिट्ठानपारमी. सब्बसत्तेसु हितज्झासयेन मेत्तापारमी. सत्तसङ्खारकतविप्पकारेसु मज्झत्तभावप्पत्तिया उपेक्खापारमी. तासं उपकारानुपकारे धम्मे जानित्वा अनुपकारे धम्मे पहाय उपकारधम्मेसु पवत्तापनपुरेचरा सहजाता च उपायकोसल्लभूता अतिसल्लेखवुत्तिसाधनी च पञ्ञा पञ्ञापारमीति इमापि दस पारमियो लब्भन्ति.

दानज्झासयस्स पन अतिउळारभावेन दानमुखेन देसना पवत्ता. तस्मा सब्बत्थ समका महाकरुणा, द्वेपि पुञ्ञञाणसम्भारा, कायसुचरितादीनि तीणि बोधिसत्तसुचरितानि, सच्चाधिट्ठानादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि, उस्साहादयो चतस्सो बुद्धभूमियो, सद्धादयो पञ्च महाबोधिपरिपाचनीया धम्मा, अलोभज्झासयादयो छ बोधिसत्तानं अज्झासया, तिण्णो तारेस्सामीतिआदयो सत्त पटिञ्ञा धम्मा, अप्पिच्छस्सायं धम्मो, नायं धम्मो महिच्छस्सातिआदयो (दी. नि. ३.३५८; अ. नि. ८.३०) अट्ठ महापुरिसवितक्का (दी. नि. ३.३५८), नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा, दानज्झासयादयो दस महापुरिसज्झासया, दानसीलादयो दस पुञ्ञकिरियवत्थूनीति एवमादयो ये अनेकसतअनेकसहस्सप्पभेदा बोधिसम्भारभूता महाबोधिसत्तगुणा. ते सब्बेपि यथारहं इध निद्धारेत्वा वत्तब्बा.

अपि चेत्थ महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं पहाय महाभिनिक्खमनसदिसं गेहतो निक्खमनं, निक्खमित्वा पब्बजितस्स बहुजनसम्मतस्स सतो परमप्पिच्छभावेन कुलेसु गणेसु च अलग्गता, अच्चन्तमेव लाभसक्कारसिलोकजिगुच्छा, पविवेकाभिरति, कायजीवितनिरपेक्खो परिच्चागो, अनाहारस्सेव सतो दिवसत्तयम्पि दानपीतिया परितुट्ठस्स निब्बिकारसरीरयापनं, मासद्विमासमत्तम्पि कालं याचके सति आहारं तथेव दत्वा ‘‘दानगतेनेव पीतिसुखेन सरीरं यापेस्सामी’’ति परिच्चागे अनोलीनवुत्तिसाधको उळारो दानज्झासयो, दानं दत्वा पुन आहारपरियेट्ठिया अकरणहेतुभूता परमसल्लेखवुत्तीति एवमादयो महासत्तस्स गुणानुभावा वेदितब्बा. तेनेतं वुच्चति –

‘‘एवं अच्छरिया हेते, अब्भुता च महेसिनो;

महाकारुणिका धीरा, सब्बलोकेकबन्धवा.

‘‘अचिन्तेय्यानुभावा च, सदा सद्धम्मगोचरा;

बोधिसत्ता महासत्ता, सुचिसल्लेखवुत्तिनो.

‘‘महावातसमुद्धत-वीचिमालो महोदधि;

अपि लङ्घेय्य वेलन्तं, बोधिसत्ता न धम्मतं.

‘‘लोके सञ्जातवद्धापि, न ते भावितभाविनो;

लिम्पन्ति लोकधम्मेहि, तोयेन पदुमं यथा.

‘‘येसं वे अत्तनि स्नेहो, निहीयति यथा यथा;

सत्तेसु करुणास्नेहो, वड्ढतेव तथा तथा.

‘‘यथा चित्तं वसे होति, न च चित्तवसानुगा;

तथा कम्मं वसे होति, न च कम्मवसानुगा.

‘‘दोसेहि नाभिभूयन्ति, समुग्घातेन्ति वा न ते;

चरन्ता बोधिपरियेट्ठिं, पुरिसाजानिया बुधा.

‘‘तेसु चित्तप्पसादोपि, दुक्खतो परिमोचये;

पगेवानुकिरिया तेसं, धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

परमत्थदीपनिया चरियापिटकसंवण्णनाय

अकित्तिचरियावण्णना निट्ठिता.

२. सङ्खब्राह्मणचरियावण्णना

११-१२. दुतियस्मिं पुनापरन्ति पुन अपरं, न केवलमिदं अकित्तिचरियमेव, अथ खो पुन अपरं अञ्ञं सङ्खचरियम्पि पवक्खिस्सं, सुणोहीति अधिप्पायो. इतो परेसुपि एसेव नयो. सङ्खसव्हयोति सङ्खनामो. महासमुद्दं तरितुकामोति सुवण्णभूमिं गन्तुं नावाय महासमुद्दं तरितुकामो. उपगच्छामि पट्टनन्ति तामलित्तिपट्टनं उद्दिस्स गच्छामि. सयम्भुञाणेन पच्चेकबोधिया अधिगतत्ता सयमेव भूतन्ति सयम्भुं. किलेसमारादीसु केनचिपि न पराजितन्ति अपराजितं, तिण्णं मारानं मत्थकं मद्दित्वा ठितन्ति अत्थो. तत्ताय कठिनभूमियाति घम्मसन्तापेन सन्तत्ताय सक्खरवालुकानिचितत्ता खराय कक्खळाय भूमिया.

१३. तन्ति तं पच्चेकबुद्धं. इममत्थन्ति इमं इदानि वक्खमानं ‘‘इदं खेत्त’’न्तिआदिकं अत्थं. विचिन्तयिन्ति तदा सङ्खब्राह्मणभूतो चिन्तेसिन्ति सत्था वदति. तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

अतीते अयं बाराणसी मोळिनी नाम अहोसि. मोळिनीनगरे ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सङ्खो नाम ब्राह्मणो हुत्वा अड्ढो महद्धनो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे अत्तनो निवेसनद्वारेति छसु ठानेसु छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सानि विस्सज्जेन्तो कपणद्धिकादीनं महादानं पवत्तेसि. सो एकदिवसं चिन्तेसि – ‘‘अहं गेहे धने खीणे दानं दातुं न सक्खिस्सामि, अपरिक्खीणेयेव धने नावाय सुवण्णभूमिं गन्त्वा धनं आहरिस्सामी’’ति. सो नावं भण्डस्स पूरापेत्वा पुत्तदारं आमन्तेत्वा ‘‘यावाहं आगच्छिस्सामि, ताव मे दानं अनुपच्छिन्दन्ता पवत्तेय्याथा’’ति वत्वा दासकम्मकरपरिवुतो उपाहनं आरुय्ह छत्तेन धारियमानेन पट्टनगामाभिमुखो पायासि.

तस्मिं खणे गन्धमादने एको पच्चेकबुद्धो सत्ताहं निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा निरोधसमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो तं धनाहरणत्थं गच्छन्तं दिस्वा ‘‘महापुरिसो धनं आहरितुं गच्छति, भविस्सति नु खो अस्स महासमुद्दे अन्तरायो, नो’’ति आवज्जेत्वा ‘‘भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘एस मं दिस्वा छत्तञ्च उपाहनञ्च मय्हं दत्वा उपाहनदाननिस्सन्देन समुद्दे भिन्नाय नावाय पतिट्ठं लभिस्सति, करिस्सामिस्स अनुग्गह’’न्ति आकासेन गन्त्वा तस्स अविदूरे ओतरित्वा मज्झन्हिकसमये चण्डवातातपेन अङ्गारसन्थतसदिसं उण्हवालुकं मद्दन्तो तस्स अभिमुखं आगञ्छि. सो तं दिस्वाव हट्ठतुट्ठो ‘‘पुञ्ञक्खेत्तं मे आगतं, अज्ज मया एत्थ बीजं रोपेतुं वट्टती’’ति चिन्तेसि. तेन वुत्तं ‘‘तमहं पटिपथे दिस्वा, इममत्थं विचिन्तयि’’न्तिआदि.

तत्थ इदं खेत्तन्तिआदि चिन्तिताकारदस्सनं. खेत्तन्ति खित्तं बीजं महप्फलभावकरणेन तायतीति खेत्तं, पुब्बण्णापरण्णविरुहनभूमि. इध पन खेत्तं वियाति खेत्तं, अग्गदक्खिणेय्यो पच्चेकबुद्धो. तेनेवाह ‘‘पुञ्ञकामस्स जन्तुनो’’ति.

१४. महागमन्ति विपुलफलागमं, सस्ससम्पत्तिदायकन्ति अत्थो. बीजं न रोपेतीति बीजं न वपति.

१५. खेत्तवरुत्तमन्ति खेत्तवरेसुपि उत्तमं. सीलादिगुणसम्पन्ना हि विसेसतो अरियसावका खेत्तवरा, ततोपि अग्गभूतो पच्चेकबुद्धो खेत्तवरुत्तमो. कारन्ति सक्कारं. यदि न करोमीति सम्बन्धो. इदं वुत्तं होति – इदमीदिसं अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लभित्वा तत्थ पूजासक्कारं यदि न करोमि, पुञ्ञेन अत्थिको नामाहं न भवेय्यन्ति.

१६-१७. यथा अमच्चोतिआदीनं द्विन्नं गाथानं अयं सङ्खेपत्थो – यथा नाम यो कोचि रञ्ञा मुद्दाधिकारे ठपितो लञ्छनधरो अमच्चपुरिसो सेनापति वा सो अन्तेपुरे जने बहिद्धा च बलकायादीसु रञ्ञो यथानुसिट्ठं न पटिपज्जति न तेसं धनधञ्ञं देति, तं तं कत्तब्बं वत्तं परिहापेति. सो मुद्दितो परिहायति मुद्दाधिकारलद्धविभवतो परिधंसति, एवमेव अहम्पि पुञ्ञकम्मस्स रतो लद्धब्बपुञ्ञफलसङ्खातं पुञ्ञकामो दक्खिणाय विपुलफलभावकरणेन विपुलं दिस्वान तं दक्खिणं उळारं दक्खिणेय्यं लभित्वा तस्स दानं यदि न ददामि पुञ्ञतो आयतिं पुञ्ञफलतो च परिधंसामि. तस्मा इध मया पुञ्ञं कातब्बमेवाति.

एवं पन चिन्तेत्वा महापुरिसो दूरतोव उपाहना ओरोहित्वा वेगेन उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, मय्हं अनुग्गहत्थाय इमं रुक्खमूलं उपगच्छथा’’ति वत्वा तस्मिं रुक्खमूलं उपसङ्कमन्ते तत्थ वालुकं उस्सापेत्वा उत्तरासङ्गं पञ्ञापेत्वा पच्चेकबुद्धे तत्थ निसिन्ने वन्दित्वा वासितपरिस्सावितेन उदकेन तस्स पादे धोवित्वा, गन्धतेलेन मक्खेत्वा, अत्तनो उपाहनं पुञ्छित्वा, गन्धतेलेन मक्खेत्वा, तस्स पादे पटिमुञ्चित्वा ‘‘भन्ते, इमं उपाहनं आरुय्ह, इमं छत्तं मत्थके कत्वा गच्छथा’’ति छत्तुपाहनं अदासि. सोपिस्स अनुग्गहत्थाय तं गहेत्वा पसादसंवड्ढनत्थं पस्सन्तस्सेव वेहासं उप्पतित्वा गन्धमादनं अगमासि. तेन वुत्तं –

१८. ‘‘एवाहं चिन्तयित्वान, ओरोहित्वा उपाहना;

तस्स पादानि वन्दित्वा, अदासिं छत्तुपाहन’’न्ति.

बोधिसत्तो तं दिस्वा अतिविय पसन्नचित्तो पट्टनं गन्त्वा नावं अभिरुहि. अथस्स महासमुद्दं तरन्तस्स सत्तमे दिवसे नावा विवरमदासि. उदकं उस्सिञ्चितुं नासक्खिंसु. महाजनो मरणभयभीतो अत्तनो अत्तनो देवता नमस्सित्वा महाविरवं विरवि. बोधिसत्तो एकं उपट्ठाकं गहेत्वा सकलसरीरं तेलेन मक्खेत्वा सप्पिना सद्धिं सक्खरचुण्णानि यावदत्थं खादित्वा तम्पि खादापेत्वा तेन सद्धिं कूपकयट्ठिमत्थकं आरुय्ह ‘‘इमाय दिसाय अम्हाकं नगर’’न्ति दिसं ववत्थपेत्वा मच्छकच्छपपरिपन्थतो अत्तानं सच्चाधिट्ठानेन पमोचेन्तो तेन सद्धिं उसभमत्तट्ठानं अतिक्कमित्वा पतित्वा समुद्दं तरितुं आरभि. महाजनो पन तत्थेव विनासं पापुणि. तस्स तरन्तस्सेव सत्त दिवसा गता. सो तस्मिम्पि काले लोणोदकेन मुखं विक्खालेत्वा उपोसथिको अहोसियेव.

तदा पन ईदिसानं पुरिसविसेसानं रक्खणत्थाय चतूहि लोकपालेहि ठपिता मणिमेखला नाम देवधीता अत्तनो इस्सरियेन सत्ताहं पमज्जित्वा सत्तमे दिवसे तं दिस्वा ‘‘सचायं इध मरिस्स, अतिविय गारय्हा अभविस्स’’न्ति संविग्गहदया सुवण्णपातिया दिब्बभोजनस्स पूरेत्वा वेगेनागन्त्वा ‘‘ब्राह्मण, इदं दिब्बभोजनं भुञ्जा’’ति आह. सो तं उल्लोकेत्वा ‘‘नाहं भुञ्जामि, उपोसथिकोम्ही’’ति पटिक्खिपित्वा तं पुच्छन्तो –

‘‘यं त्वं सुखेनाभिसमेक्खसे मं, भुञ्जस्सु भत्तं इति मं वदेसि;

पुच्छामि तं नारि महानुभावे, देवी नुसि त्वं उद मानुसी नू’’ति. (जा. १.१०.४२) –

आह. सा तस्स पटिवचनं देन्ती –

‘‘देवी अहं सङ्ख महानुभावा, इधागता सागरवारिमज्झे;

अनुकम्पिका नो च पदुट्ठचित्ता, तवेव अत्थाय इधागतास्मि.

‘‘इधन्नपानं सयनासनञ्च, यानानि नानाविविधानि सङ्ख;

सब्बस्स त्याहं पटिपादयामि, यं किञ्चि तुय्हं मनसाभिपत्थित’’न्ति. (जा. १.१०.४३-४४) –

इमा गाथा अभासि. तं सुत्वा महासत्तो ‘‘अयं देवधीता समुद्दपिट्ठे मय्हं ‘इदञ्चिदञ्च दम्मी’ति वदति, यञ्चेसा मय्हं देति, तम्पि मम पुञ्ञेनेव, तं पन पुञ्ञं अयं देवधीता जानाति नु खो, उदाहु न जानाति, पुच्छिस्सामि ताव न’’न्ति चिन्तेत्वा पुच्छन्तो इमं गाथमाह –

‘‘यं किञ्चि यिट्ठञ्च हुतञ्च मय्हं, सब्बस्स नो इस्सरा त्वं सुगत्ते;

सुस्सोणि सुब्भूरु विलग्गमज्झे, किस्स मे कम्मस्स अयं विपाको’’ति. (जा. १.१०.४५);

तत्थ यिट्ठन्ति दानवसेन यजितं. हुतन्ति आहुनपाहुनवसेन दिन्नं. सब्बस्स नो इस्सरा त्वन्ति अम्हाकं पुञ्ञकम्मस्स सब्बस्स त्वं इस्सरा, ‘‘अयं इमस्स विपाको, अयं इमस्सा’’ति ब्याकरितुं समत्था. सुस्सोणीति सुन्दरजघने. सुब्भूरूति सुन्दरेहि भमुकेहि ऊरूहि च समन्नागते. विलग्गमज्झेति विलग्गतनुमज्झे. किस्स मेति मया कतकम्मेसु कतरकम्मस्स अयं विपाको, येनाहं अप्पतिट्ठे महासमुद्दे अज्ज पतिट्ठं लभामीति.

तं सुत्वा देवधीता ‘‘अयं ब्राह्मणो ‘यं अत्तना कुसलकम्मं कतं, तं कम्मं न जानाती’ति सञ्ञाय पुच्छति मञ्ञे, कथेस्सामि न’’न्ति नावाभिरुहनदिवसे पच्चेकबुद्धस्स छत्तुपाहनदानपुञ्ञमेव तस्स कारणन्ति कथेन्ती –

‘‘घम्मे पथे ब्राह्मण एकभिक्खुं, उग्घट्टपादं तसितं किलन्तं;

पटिपादयी सङ्ख उपाहनानि, सा दक्खिणा कामदुहा तवज्जा’’ति. (जा. १.१०.४६) –

गाथमाह.

तत्थ एकभिक्खुन्ति एकं पच्चेकबुद्धं सन्धायाह. उग्घट्टपादन्ति उण्हवालुकाय घट्टपादं, विबाधितपादन्ति अत्थो. तसितन्ति पिपासितं. पटिपादयीति पटिपादेसि योजेसि. कामदुहाति सब्बकामदायिका.

तं सुत्वा महासत्तो ‘‘एवरूपेपि नाम अप्पतिट्ठे महासमुद्दे मया दिन्नं छत्तुपाहनदानं मम सब्बकामददं जातं अहो सुदिन्न’’न्ति तुट्ठचित्तो –

‘‘सा होतु नावा फलकूपपन्ना, अनवस्सुता एरकवातयुत्ता;

अञ्ञस्स यानस्स न हेत्थ भूमि, अज्जेव मं मोळिनिं पापयस्सू’’ति. (जा. १.१०.४७) –

गाथमाह.

तत्थ फलकूपपन्नाति महानावताय बहूहि फलकेहि उपेता. उदकप्पवेसनाभावेन अनवस्सुता. सम्मा गहेत्वा गमनकवातेन एरकवातयुत्ता.

देवधीता तस्स वचनं सुत्वा तुट्ठहट्ठा दीघतो अट्ठउसभं वित्थारतो चतुउसभं गम्भीरतो वीसतियट्ठिकं सत्तरतनमयं नावं मापेत्वा कूपफियारित्तयुत्तानि इन्दनीलरजतसुवण्णमयादीनि निम्मिनित्वा सत्तन्नं रतनानं पूरेत्वा ब्राह्मणं आलिङ्गेत्वा नावं आरोपेसि, उपट्ठाकं पनस्स न ओलोकेसि. ब्राह्मणो अत्तना कतकल्याणतो तस्स पत्तिं अदासि, सो अनुमोदि. अथ देवधीता तम्पि आलिङ्गेत्वा नावाय पतिट्ठापेत्वा तं नावं मोळिनीनगरं नेत्वा ब्राह्मणस्स घरे धनं पतिट्ठापेत्वा अत्तनो वसनट्ठानमेव अगमासि. तेनाह भगवा –

‘‘सा तत्थ वित्ता सुमना पतीता, नावं सुचित्तं अभिनिम्मिनित्वा;

आदाय सङ्खं पुरिसेन सद्धिं, उपानयी नगरं साधुरम्म’’न्ति. (जा. १.१०.४८);

महापुरिसस्स हि चित्तसम्पत्तिया पच्चेकबुद्धस्स च निरोधतो वुट्ठितभावेन सत्तसु चेतनासु आदिचेतना दिट्ठधम्मवेदनीया अतिउळारफला च जाता. इदम्पि तस्स दानस्स अप्पमत्तफलन्ति दट्ठब्बं. अपरिमाणफलञ्हि तं दानं बोधिसम्भारभूतं. तेन वुत्तं –

१९. ‘‘तेनेवाहं सतगुणतो, सुखुमालो सुखेधितो;

अपि च दानं परिपूरेन्तो, एवं तस्स अदासह’’न्ति.

तत्थ तेनाति ततो पच्चेकबुद्धतो, सतगुणतोति सतगुणेन अहं तदा सङ्खभूतो सुखुमालो, तस्मा सुखेधितो सुखसंवड्ढो, अपि च एवं सन्तेपि दानं परिपूरेन्तो, एवं मय्हं दानपारमी परिपूरेतूति तस्स पच्चेकबुद्धस्स अत्तनो सरीरदुक्खं अनपेक्खित्वा छत्तुपाहनं अदासिन्ति अत्तनो दानज्झासयस्स उळारभावं सत्था पवेदेसि.

बोधिसत्तोपि यावजीवं अमितधनगेहं अज्झावसन्तो भिय्योसोमत्ताय दानानि दत्वा सीलानि रक्खित्वा आयुपरियोसाने सपरिसो देवनगरं पूरेसि.

तदा देवधीता उप्पलवण्णा अहोसि, पुरिसो आनन्दत्थेरो, लोकनाथो सङ्खब्राह्मणो.

तस्स सुविसुद्धनिच्चसीलउपोसथसीलादिवसेन सीलपारमी दानसीलादीनं पटिपक्खतो निक्खन्तत्ता कुसलधम्मवसेन नेक्खम्मपारमी, दानादिनिप्फादनत्थं अब्भुस्सहनवसेन तथा महासमुद्दतरणवायामवसेन च वीरियपारमी, तदत्थं अधिवासनखन्तिवसेन खन्तिपारमी, पटिञ्ञानुरूपप्पटिपत्तिया सच्चपारमी, सब्बत्थ अचलसमादानाधिट्ठानवसेन अधिट्ठानपारमी, सब्बसत्तेसु हितज्झासयवसेन मेत्तापारमी, सत्तसङ्खारकतविप्पकारेसु मज्झत्तभावप्पत्तिया उपेक्खापारमी, सब्बपारमीनं उपकारानुपकारे धम्मे जानित्वा अनुपकारे धम्मे पहाय उपकारधम्मेसु पवत्तापनपुरेचरा सहजाता च उपायकोसल्लभूता पञ्ञा पञ्ञापारमीति इमापि पारमियो लब्भन्ति.

दानज्झासयस्स पन अतिउळारभावेन दानपारमीवसेन देसना पवत्ता. यस्मा चेत्थ दस पारमियो लब्भन्ति, तस्मा हेट्ठा वुत्ता महाकरुणादयो बोधिसत्तगुणा इधापि यथारहं निद्धारेतब्बा. तथा अत्तनो भोगसुखं अनपेक्खित्वा महाकरुणाय ‘‘दानपारमिं पूरेस्सामी’’ति दानसम्भारसंहरणत्थं समुद्दतरणं, तत्थ च समुद्दपतितस्सपि उपोसथाधिट्ठानं, सीलखण्डभयेन देवधीतायपि उपगताय आहारानाहरणन्ति एवमादयो महासत्तस्स गुणा वेदितब्बा. इदानि वक्खमानेसु सेसचरितेसु इमिनाव नयेन गुणनिद्धारणं वेदितब्बं. तत्थ तत्थ विसेसमत्तमेव वक्खाम. तेनेतं वुच्चति –

‘‘एवं अच्छरिया हेते, अब्भुता च महेसिनो…पे…;

पगेवानुकिरिया तेसं, धम्मस्स अनुधम्मतो’’ति.

सङ्खब्राह्मणचरियावण्णना निट्ठिता.

३. कुरुराजचरियावण्णना

२०. ततिये इन्दपत्थे पुरुत्तमेति इन्दपत्थनामके कुरुरट्ठस्स पुरवरे उत्तमनगरे. राजाति धम्मेन समेन चतूहि सङ्गहवत्थूहि परिसं रञ्जेतीति राजा. कुसले दसहुपागतोति कुसलेहि दसहि समन्नागतो, दानादीहि दसहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि, दसहि कुसलकम्मपथेहि वा युत्तोति अत्थो.

२१. कलिङ्गरट्ठविसयाति कलिङ्गरट्ठसङ्खातविसया. ब्राह्मणा उपगञ्छु मन्ति कलिङ्गराजेन उय्योजिता अट्ठ ब्राह्मणा मं उपसङ्कमिंसु. उपसङ्कमित्वा च पन आयाचुं मं हत्थिनागन्ति हत्थिभूतं महानागं मं आयाचिंसु. धञ्ञन्ति धनायितब्बसिरिसोभग्गप्पत्तं लक्खणसम्पन्नं. मङ्गलसम्मतन्ति ताययेव लक्खणसम्पत्तिया मङ्गलं अभिवुड्ढिकारणन्ति अभिसम्मतं जनेहि.

२२. अवुट्ठिकोति वस्सरहितो. दुब्भिक्खोति दुल्लभभोजनो. छातको महाति महती जिघच्छाबाधा वत्ततीति अत्थो. ददाहीति देहि. नीलन्ति नीलवण्णं. अञ्जनसव्हयन्ति अञ्जनसद्देन अव्हातब्बं, अञ्जननामकन्ति अत्थो. इदं वुत्तं होति – अम्हाकं कलिङ्गरट्ठं अवुट्ठिकं, तेन इदानि महादुब्भिक्खं तत्थ महन्तं छातकभयं उप्पन्नं, तस्स वूपसमत्थाय इमं अञ्जनगिरिसङ्कासं तुय्हं अञ्जननामकं मङ्गलहत्थिं देहि, इमस्मिञ्हि तत्थ नीते देवो वस्सिस्सति, तेन तं सब्बभयं वूपसम्मिस्सतीति. तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

अतीते कुरुरट्ठे इन्दपत्थनगरे बोधिसत्तो कुरुराजस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गहेत्वा अनुपुब्बेन विञ्ञुतं पत्तो, तक्कसिलं गन्त्वा योगविहितानि सिप्पायतनानि विज्जाट्ठानानि च उग्गहेत्वा पच्चागतो पितरा उपरज्जे ठपितो, अपरभागे पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा दस राजधम्मे अकोपेन्तो धम्मेन रज्जं कारेसि धनञ्जयो नाम नामेन. सो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सं धनं विस्सज्जेन्तो सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा दानं अदासि. तस्स दानज्झासयता दानाभिरति सकलजम्बुदीपं पत्थरि.