३. कुरुराजचरियावण्णना

२०. ततिये इन्दपत्थे पुरुत्तमेति इन्दपत्थनामके कुरुरट्ठस्स पुरवरे उत्तमनगरे. राजाति धम्मेन समेन चतूहि सङ्गहवत्थूहि परिसं रञ्जेतीति राजा. कुसले दसहुपागतोति कुसलेहि दसहि समन्नागतो, दानादीहि दसहि पुञ्ञकिरियवत्थूहि, दसहि कुसलकम्मपथेहि वा युत्तोति अत्थो.

२१. कलिङ्गरट्ठविसयाति कलिङ्गरट्ठसङ्खातविसया. ब्राह्मणा उपगञ्छु मन्ति कलिङ्गराजेन उय्योजिता अट्ठ ब्राह्मणा मं उपसङ्कमिंसु. उपसङ्कमित्वा च पन आयाचुं मं हत्थिनागन्ति हत्थिभूतं महानागं मं आयाचिंसु. धञ्ञन्ति धनायितब्बसिरिसोभग्गप्पत्तं लक्खणसम्पन्नं. मङ्गलसम्मतन्ति ताययेव लक्खणसम्पत्तिया मङ्गलं अभिवुड्ढिकारणन्ति अभिसम्मतं जनेहि.

२२. अवुट्ठिकोति वस्सरहितो. दुब्भिक्खोति दुल्लभभोजनो. छातको महाति महती जिघच्छाबाधा वत्ततीति अत्थो. ददाहीति देहि. नीलन्ति नीलवण्णं. अञ्जनसव्हयन्ति अञ्जनसद्देन अव्हातब्बं, अञ्जननामकन्ति अत्थो. इदं वुत्तं होति – अम्हाकं कलिङ्गरट्ठं अवुट्ठिकं, तेन इदानि महादुब्भिक्खं तत्थ महन्तं छातकभयं उप्पन्नं, तस्स वूपसमत्थाय इमं अञ्जनगिरिसङ्कासं तुय्हं अञ्जननामकं मङ्गलहत्थिं देहि, इमस्मिञ्हि तत्थ नीते देवो वस्सिस्सति, तेन तं सब्बभयं वूपसम्मिस्सतीति. तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

अतीते कुरुरट्ठे इन्दपत्थनगरे बोधिसत्तो कुरुराजस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गहेत्वा अनुपुब्बेन विञ्ञुतं पत्तो, तक्कसिलं गन्त्वा योगविहितानि सिप्पायतनानि विज्जाट्ठानानि च उग्गहेत्वा पच्चागतो पितरा उपरज्जे ठपितो, अपरभागे पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा दस राजधम्मे अकोपेन्तो धम्मेन रज्जं कारेसि धनञ्जयो नाम नामेन. सो चतूसु नगरद्वारेसु नगरमज्झे निवेसनद्वारेति छ दानसालायो कारेत्वा देवसिकं छसतसहस्सं धनं विस्सज्जेन्तो सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा दानं अदासि. तस्स दानज्झासयता दानाभिरति सकलजम्बुदीपं पत्थरि.

तस्मिं काले कलिङ्गरट्ठे दुब्भिक्खभयं छातकभयं रोगभयन्ति तीणि भयानि उप्पज्जिंसु. सकलरट्ठवासिनो दन्तपुरं गन्त्वा राजभवनद्वारे उक्कुट्ठिमकंसु ‘‘देवं वस्सापेहि देवा’’ति. राजा तं सुत्वा ‘‘किंकारणा एते विरवन्ती’’ति अमच्चे पुच्छि. अमच्चा रञ्ञो तमत्थं आरोचेसुं. राजा पोराणकराजानो देवे अवस्सन्ते किं करोन्तीति. ‘‘देवो वस्सतू’’ति दानं दत्वा उपोसथं अधिट्ठाय समादिन्नसीला सिरिगब्भं पविसित्वा दब्बसन्थरे सत्ताहं निपज्जन्तीति. तं सुत्वा तथा अकासि. देवो न वस्सि, एवं राजा अहं मया कत्तब्बकिच्चं अकासिं, देवो न वस्सति, किन्ति करोमाति. देव, इन्दपत्थनगरे धनञ्जयस्स नाम कुरुराजस्स मङ्गलहत्थिम्हि आनीते देवो वस्सिस्सतीति. सो राजा बलवाहनसम्पन्नो दुप्पसहो, कथमस्स हत्थिं आनेस्सामाति. महाराज, तेन सद्धिं युद्धकिच्चं नत्थि, दानज्झासयो सो राजा दानाभिरतो याचितो समानो अलङ्कतसीसम्पि छिन्दित्वा पसादसम्पन्नानि अक्खीनिपि उप्पाटेत्वा सकलरज्जम्पि निय्यातेत्वा ददेय्य, हत्थिम्हि वत्तब्बमेव नत्थि, अवस्सं याचितो समानो दस्सतीति. के पन याचितुं समत्थाति? ब्राह्मणा, महाराजाति. राजा अट्ठ ब्राह्मणे पक्कोसापेत्वा सक्कारसम्मानं कत्वा परिब्बयं दत्वा हत्थियाचनत्थं पेसेसि. ते सब्बत्थ एकरत्तिवासेन तुरितगमनं गन्त्वा कतिपाहं नगरद्वारे दानसालासु भुञ्जन्ता सरीरं सन्तप्पेत्वा रञ्ञो दानग्गं आगमनपथे कालं आगमयमाना पाचीनद्वारे अट्ठंसु.

बोधिसत्तोपि पातोव न्हातानुलित्तो सब्बालङ्कारप्पटिमण्डितो अलङ्कतवरवारणखन्धगतो महन्तेन राजानुभावेन दानसालं गन्त्वा ओतरित्वा सत्तट्ठजनानं सहत्थेन दानं दत्वा ‘‘इमिनाव नीहारेन देथा’’ति वत्वा हत्थिं अभिरुहित्वा दक्खिणद्वारं अगमासि. ब्राह्मणा पाचीनद्वारे आरक्खस्स बलवताय ओकासं अलभित्वा दक्खिणद्वारं गन्त्वा राजानं आगच्छन्तं उल्लोकयमाना द्वारतो नातिदूरे उन्नतट्ठाने ठिता सम्पत्तं राजानं हत्थे उक्खिपित्वा जयापेसुं. राजा वजिरङ्कुसेन वारणं निवत्तेत्वा तेसं सन्तिकं गन्त्वा ते ब्राह्मणे ‘‘किं इच्छथा’’ति पुच्छि. ब्राह्मणा ‘‘कलिङ्गरट्ठं दुब्भिक्खभयेन छातकभयेन रोगभयेन च उपद्दुतं. सो उपद्दवो इमस्मिं तव मङ्गलहत्थिम्हि नीते वूपसम्मिस्सति. तस्मा इमं अञ्जनवण्णं नागं अम्हाकं देही’’ति आहंसु. तमत्थं पकासेन्तो सत्था आह ‘‘कलिङ्गरट्ठविसया…पे… अञ्जनसव्हय’’न्ति. तस्सत्थो वुत्तो एव.

अथ बोधिसत्तो ‘‘न मेतं पतिरूपं, यं मे याचकानं मनोरथविघातो सिया, मय्हञ्च समादानभेदो सिया’’ति हत्थिक्खन्धतो ओतरित्वा ‘‘सचे अनलङ्कतट्ठानं अत्थि, अलङ्करित्वा दस्सामी’’ति समन्ततो ओलोकेत्वा अनलङ्कतट्ठानं अदिस्वा सोण्डाय नं गहेत्वा ब्राह्मणानं हत्थेसु ठपेत्वा रतनभिङ्गारेन पुप्फगन्धवासितं उदकं पातेत्वा अदासि. तेन वुत्तं –

२३. ‘‘न मे याचकमनुप्पत्ते, पटिक्खेपो अनुच्छवो;

मा मे भिज्जि समादानं, दस्सामि विपुलं गजं.

२४. ‘‘नागं गहेत्वा सोण्डाय, भिङ्गारे रतनामये;

जलं हत्थे आकिरित्वा, ब्राह्मणानं अदं गज’’न्ति.

तत्थ याचकमनुप्पत्तेति याचके अनुप्पत्ते. अनुच्छवोति अनुच्छविको पतिरूपो. मा मे भिज्जि समादानन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणत्थाय सब्बस्स याचकस्स सब्बं अनवज्जं इच्छितं ददन्तो दानपारमिं पूरेस्सामीति यं मय्हं समादानं, तं मा भिज्जि. तस्मा दस्सामि विपुलं गजन्ति महन्तं इमं मङ्गलहत्थिं दस्सामीति. अदन्ति अदासिं.

२५. तस्मिं पन हत्थिम्हि दिन्ने अमच्चा बोधिसत्तं एतदवोचुं – ‘‘कस्मा, महाराज, मङ्गलहत्थिं ददत्थ, ननु अञ्ञो हत्थी दातब्बो, रञ्ञा नाम एवरूपो ओपवय्हो मङ्गलहत्थी इस्सरियं अभिविजयञ्च आकङ्खन्तेन न दातब्बो’’ति. महासत्तो यं मं याचका याचन्ति, तदेव मया दातब्बं, सचे पन मं रज्जं याचेय्युं, रज्जम्पि तेसं ददेय्यं, मय्हं रज्जतोपि जीविततोपि सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव पियतरं, तस्मा तं हत्थिं अदासिन्ति आह. तेन वुत्तं ‘‘तस्स नागे पदिन्नम्ही’’तिआदि. तत्थ तस्साति तस्स तेन, तस्मिं नागे हत्थिम्हि दिन्ने.

२६. मङ्गलसम्पन्नन्ति मङ्गलगुणेहि समन्नागतं. सङ्गामविजयुत्तमन्ति सङ्गामविजया उत्तमं, सङ्गामविजये वा उत्तमं पधानं पवरं नागं. किं ते रज्जं करिस्सतीति तस्मिं नागे अपगते तव रज्जं किं करिस्सति, रज्जकिच्चं न करिस्सति, रज्जम्पि अपगतमेवाति दस्सेति.

२७. रज्जम्पि मे ददे सब्बन्ति तिट्ठतु नागो तिरच्छानगतो, इदं मे सब्बं कुरुरट्ठम्पि याचकानं ददेय्यं. सरीरं दज्जमत्तनोति रज्जेपि वा किं वत्तब्बं, अत्तनो सरीरम्पि याचकानं ददेय्यं, सब्बोपि हि मे अज्झत्तिकबाहिरो परिग्गहो लोकहितत्थमेव मया परिच्चत्तो. यस्मा सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं सब्बञ्ञुता च दानपारमिं आदिं कत्वा सब्बपारमियो अपूरेन्तेन न सक्का लद्धुं, तस्मा नागं अदासिं अहन्ति दस्सेति.

एवम्पि तस्मिं नागे आनीते कलिङ्गरट्ठे देवो न वस्सतेव. कलिङ्गराजा ‘‘इदानिपि न वस्सति, किं नु खो कारण’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘कुरुराजा गरुधम्मे रक्खति, तेनस्स रट्ठे अन्वद्धमासं अनुदसाहं देवो वस्सति, रञ्ञो गुणानुभावो एस, न इमस्स तिरच्छानगतस्सा’’ति जानित्वा ‘‘मयम्पि गरुधम्मे रक्खिस्साम, गच्छथ धनञ्चयकोरब्यस्स सन्तिके ते सुवण्णपट्टे लिखापेत्वा आनेथा’’ति अमच्चे पेसेसि. गरुधम्मा वुच्चन्ति पञ्च सीलानि, तानि बोधिसत्तो सुपरिसुद्धानि कत्वा रक्खति, यथा च बोधिसत्तो. एवमस्स माता अग्गमहेसी, कनिट्ठभाता उपराजा, पुरोहितो ब्राह्मणो, रज्जुग्गाहको अमच्चो, सारथि सेट्ठि, दोणमापको दोवारिको, नगरसोभिनी वण्णदासीति. तेन वुत्तं –

‘‘राजा माता महेसी च, उपराजा पुरोहितो;

रज्जुग्गाहो सारथी सेट्ठि, दोणो दोवारिको तथा;

गणिका ते एकादस, गरुधम्मे पतिट्ठिता’’ति.

ते अमच्चा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा तमत्थं आरोचेसुं. महासत्तो ‘‘मय्हं गरुधम्मे कुक्कुच्चं अत्थि, माता पन मे सुरक्खितं रक्खति, तस्सा सन्तिके गण्हथा’’ति वत्वा तेहि ‘‘महाराज, कुक्कुच्चं नाम सिक्खाकामस्स सल्लेखवुत्तिनो होति, देथ नो’’ति याचितो ‘‘पाणो न हन्तब्बो, अदिन्नं न आदातब्बं, कामेसुमिच्छाचारो न चरितब्बो, मुसा न भणितब्बं, मज्जं न पातब्ब’’न्ति सुवण्णपट्टे लिखापेत्वा ‘‘एवं सन्तेपि मातु सन्तिके गण्हथा’’ति आह.

दूता राजानं वन्दित्वा तस्सा सन्तिकं गन्त्वा ‘‘देवि, तुम्हे किर गरुधम्मं रक्खथ, तं नो देथा’’ति वदिंसु. बोधिसत्तस्स मातापि तथेव अत्तनो कुक्कुच्चस्स अत्थिभावं वत्वाव तेहि याचिता अदासि. तथा महेसिआदयोपि. ते सब्बेसम्पि सन्तिके सुवण्णपट्टे गरुधम्मे लिखापेत्वा दन्तपुरं गन्त्वा कलिङ्गरञ्ञो दत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं. सोपि राजा तस्मिं धम्मे वत्तमानो पञ्च सीलानि पूरेसि. ततो सकलकलिङ्गरट्ठे देवो वस्सि. तीणि भयानि वूपसन्तानि. रट्ठं खेमं सुभिक्खं अहोसि. बोधिसत्तो यावजीवं दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सपरिसो सग्गपुरं पूरेसि.

तदा गणिकादयो उप्पलवण्णादयो अहेसुं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘गणिका उप्पलवण्णा, पुण्णो दोवारिको तदा;

रज्जुग्गाहो च कच्चानो, दोणमापको च कोलितो.

‘‘सारिपुत्तो तदा सेट्ठि, अनुरुद्धो च सारथि;

ब्राह्मणो कस्सपो थेरो, उपराजानन्दपण्डितो.

‘‘महेसी राहुलमाता, मायादेवी जनेत्तिका;

कुरुराजा बोधिसत्तो, एवं धारेथ जातक’’न्ति. (ध. प. अट्ठ. २.३६१ हंसघातकभिक्खुवत्थु);

इधापि नेक्खम्मपारमिआदयो सेसधम्मा च वुत्तनयेनेव निद्धारेतब्बाति.

कुरुराजचरियावण्णना निट्ठिता.