४. महासुदस्सनचरियावण्णना

२८. चतुत्थे कुसावतिम्हि नगरेति कुसावतीनामके नगरे, यस्मिं ठाने एतरहि कुसिनारा निविट्ठा. महीपतीति खत्तियो, नामेन महासुदस्सनो नाम. चक्कवत्तीति चक्करतनं वत्तेति चतूहि वा सम्पत्तिचक्केहि वत्तति, तेहि च परं पवत्तेति, परहिताय च इरियापथचक्कानं वत्तो एतस्मिं अत्थीतिपि चक्कवत्ती. अथ वा चतूहि अच्छरियधम्मेहि सङ्गहवत्थूहि च समन्नागतेन, परेहि अनभिभवनीयस्स अनतिक्कमनीयस्स आणासङ्खातस्स चक्कस्स वत्तो एतस्मिं अत्थीतिपि चक्कवत्ती. परिणायकरतनपुब्बङ्गमेन हत्थिरतनादिपमुखेन महाबलकायेन पुञ्ञानुभावनिब्बत्तेन कायबलेन च समन्नागतत्ता महब्बलो. यदा आसिन्ति सम्बन्धो. तत्रायं अनुपुब्बिकथा –

अतीते किर महापुरिसो सुदस्सनत्तभावतो ततिये अत्तभावे गहपतिकुले निब्बत्तो धरमानकस्स बुद्धस्स सासने एकं थेरं अरञ्ञवासं वसन्तं अत्तनो कम्मेन अरञ्ञं पविट्ठो रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा ‘‘इध मया अय्यस्स पण्णसालं कातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो कम्मं पहाय दब्बसम्भारं छिन्दित्वा निवासयोग्गं पण्णसालं कत्वा द्वारं योजेत्वा कट्ठत्थरणं कत्वा ‘‘करिस्सति नु खो परिभोगं, न नु खो करिस्सती’’ति एकमन्ते निसीदि. थेरो अन्तोगामतो आगन्त्वा पण्णसालं पविसित्वा कट्ठत्थरणे निसीदि. महासत्तोपि नं उपसङ्कमित्वा ‘‘फासुका, भन्ते, पण्णसाला’’ति पुच्छि. फासुका, भद्दमुख, पब्बजितसारुप्पाति. वसिस्सथ, भन्ते, इधाति? आम, उपासकाति. सो अधिवासनाकारेनेव ‘‘वसिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘निबद्धं मय्हं घरद्वारं आगन्तब्ब’’न्ति पटिजानापेत्वा निच्चं अत्तनो घरेयेव भत्तविस्सग्गं कारापेसि. सो पण्णसालायं कटसारकं पत्थरित्वा मञ्चपीठं पञ्ञपेसि, अपस्सेनं निक्खिपि, पादकठलिकं ठपेसि, पोक्खरणिं खणि, चङ्कमं कत्वा वालुकं ओकिरि, परिस्सयविनोदनत्थं पण्णसालं कण्टकवतिया परिक्खिपि, तथा पोक्खरणिं चङ्कमञ्च. तेसं अन्तोवतिपरियन्ते तालपन्तियो रोपेसि. एवमादिना आवासं निट्ठापेत्वा थेरस्स तिचीवरं आदिं कत्वा सब्बं समणपरिक्खारं अदासि. थेरस्स हि तदा बोधिसत्तेन तिचीवरपिण्डपातपत्तथालकपरिस्सावनधमकरणपरिभोगभाजनछत्तुपाहनउदकतुम्बसूचिकत्तर- यट्ठिआरकण्टकपिप्फलिनखच्छेदनपदीपेय्यादि पब्बजितानं परिभोगजातं अदिन्नं नाम नाहोसि. सो पञ्च सीलानि रक्खन्तो उपोसथं करोन्तो यावजीवं थेरं उपट्ठहि. थेरो तत्थेव वसन्तो अरहत्तं पत्वा परिनिब्बायि.

२९. बोधिसत्तोपि यावतायुकं पुञ्ञं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा ततो चुतो मनुस्सलोकं आगच्छन्तो कुसावतिया राजधानिया निब्बत्तित्वा महासुदस्सनो नाम राजा अहोसि चक्कवत्ती. तस्सिस्सरियानुभावो ‘‘भूतपुब्बं, आनन्द, राजा महासुदस्सनो नाम अहोसि खत्तियो मुद्धावसित्तो’’तिआदिना (दी. नि. २.२४२) नयेन सुत्ते आगतो एव. तस्स किर चतुरासीति नगरसहस्सानि कुसावतीराजधानिप्पमुखानि, चतुरासीति पासादसहस्सानि धम्मपासादप्पमुखानि, चतुरासीति कूटागारसहस्सानि महाब्यूहकूटागारप्पमुखानि, तानि सब्बानि तस्स थेरस्स कताय एकिस्सा पण्णसालाय निस्सन्देन निब्बत्तानि, चतुरासीति पल्लङ्कसहस्सानि नागसहस्सानि अस्ससहस्सानि रथसहस्सानि तस्स दिन्नस्स मञ्चपीठस्स, चतुरासीति मणिसहस्सानि तस्स दिन्नस्स पदीपस्स, चतुरासीति पोक्खरणिसहस्सानि एकपोक्खरणिया, चतुरासीति इत्थिसहस्सानि पुत्तसहस्सानि गहपतिसहस्सानि च पत्तथालकादिपरिभोगारहस्स पब्बजितपरिक्खारदानस्स, चतुरासीति धेनुसहस्सानि पञ्चगोरसदानस्स, चतुरासीति वत्थकोट्ठसहस्सानि निवासनपारुपनदानस्स, चतुरासीति थालिपाकसहस्सानि भोजनदानस्स निस्सन्देन निब्बत्तानि. सो सत्तहि रतनेहि चतूहि इद्धीहि च समन्नागतो राजाधिराजा हुत्वा सकलं सागरपरियन्तं पथविमण्डलं धम्मेन अभिविजिय अज्झावसन्तो अनेकसतेसु ठानेसु दानसालायो कारेत्वा महादानं पट्ठपेसि. दिवसस्स तिक्खत्तुं नगरे भेरिं चरापेसि ‘‘यो यं इच्छति, सो दानसालासु आगन्त्वा तं गण्हातू’’ति. तेन वुत्तं ‘‘तत्थाहं दिवसे तिक्खत्तुं, घोसापेमि तहिं तहि’’न्तिआदि.

तत्थ तत्थाति तस्मिं नगरे. ‘‘तदाह’’न्तिपि पाठो, तस्स तदा अहं, महासुदस्सनकालेति अत्थो. तहिं तहिन्ति तस्मिं तस्मिं ठाने, तस्स तस्स पाकारस्स अन्तो च बहि चाति अत्थो. को किं इच्छतीति ब्राह्मणादीसु यो कोचि सत्तो अन्नादीसु देय्यधम्मेसु यं किञ्चि इच्छति. पत्थेतीति तस्सेव वेवचनं. कस्स किं दीयतु धनन्ति अनेकवारं परियायन्तरेहि च दानघोसनाय पवत्तितभावदस्सनत्थं वुत्तं, एतेन दानपारमिया सरूपं दस्सेति. देय्यधम्मपटिग्गाहकविकप्परहिता हि बोधिसत्तानं दानपारमीति.

३०. इदानि दानघोसनाय तस्स तस्स देय्यधम्मस्स अनुच्छविकपुग्गलपरिकित्तनं दस्सेतुं ‘‘को छातको’’तिआदि वुत्तं.

तत्थ छातकोति जिघच्छितो. तसितोति पिपासितो. को मालं को विलेपनन्तिपि ‘‘इच्छती’’ति पदं आनेत्वा योजेतब्बं. नग्गोति वत्थविकलो, वत्थेन अत्थिकोति अधिप्पायो. परिदहिस्सतीति निवासिस्सति.

३१. को पथे छत्तमादेतीति को पथिको पथे मग्गे अत्तनो वस्सवातातपरक्खणत्थं छत्तं गण्हाति, छत्तेन अत्थिकोति अत्थो. कोपाहना मुदू सुभाति दस्सनीयताय सुभा सुखसम्फस्सताय मुदू उपाहना अत्तनो पादानं चक्खूनञ्च रक्खणत्थं. को आदेतीति को ताहि अत्थिकोति अधिप्पायो. सायञ्च पातो चाति एत्थ च-सद्देन मज्झन्हिके चाति आहरित्वा वत्तब्बं. ‘‘दिवसे तिक्खत्तुं घोसापेमी’’ति हि वुत्तं.

३२. न तं दससु ठानेसूति तं दानं न दससु ठानेसु पटियत्तन्ति योजना. नपि ठानसतेसु वा पटियत्तं, अपि च खो अनेकसतेसु ठानेसु पटियत्तं. याचके धनन्ति याचके उद्दिस्स धनं पटियत्तं उपक्खटं. द्वादसयोजनायामे हि नगरे सत्तयोजनवित्थते सत्तसु पाकारन्तरेसु सत्त तालपन्तिपरिक्खेपा, तासु तालपन्तीसु चतुरासीति पोक्खरणिसहस्सानि पाटियेक्कं पोक्खरणितीरे महादानं पट्ठपितं. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘पट्ठपेसि खो, आनन्द, राजा महासुदस्सनो तासं पोक्खरणीनं तीरे एवरूपं दानं अन्नं अन्नत्थिकस्स, पानं पानत्थिकस्स, वत्थं वत्थत्थिकस्स, यानं यानत्थिकस्स, सयनं सयनत्थिकस्स, इत्थिं इत्थित्थिकस्स, हिरञ्ञं हिरञ्ञत्थिकस्स, सुवण्णं सुवण्णत्थिकस्सा’’ति (दी. नि. २.२५४).

३३. तत्थायं दानस्स पवत्तिताकारो – महापुरिसो हि इत्थीनञ्च पुरिसानञ्च अनुच्छविके अलङ्कारे कारेत्वा इत्थिमत्तमेव तत्थ परिचारवसेन सेसञ्च सब्बं परिच्चागवसेन ठपेत्वा ‘‘राजा महासुदस्सनो दानं देति, तं यथासुखं परिभुञ्जथा’’ति भेरिं चरापेसि. महाजना पोक्खरणितीरं गन्त्वा न्हत्वा वत्थादीनि निवासेत्वा महासम्पत्तिं अनुभवित्वा येसं तादिसानि अत्थि, ते पहाय गच्छन्ति. येसं नत्थि, ते गहेत्वा गच्छन्ति. ये हत्थियानादीसुपि निसीदित्वा यथासुखं विचरित्वा वरसयनेसुपि सयित्वा सम्पत्तिं अनुभवित्वा इत्थीहिपि सद्धिं सम्पत्तिं अनुभवित्वा सत्तविधरतनपसाधनानि पसाधेत्वा सम्पत्तिं अनुभवित्वा यं यं अत्थिका, तं तं गहेत्वा गच्छन्ति, अनत्थिका ओहाय गच्छन्ति. तम्पि दानं उट्ठाय समुट्ठाय देवसिकं दीयतेव. तदा जम्बुदीपवासीनं अञ्ञं कम्मं नत्थि, दानं परिभुञ्जन्ता सम्पत्तिं अनुभवन्ता विचरन्ति. न तस्स दानस्स कालपरिच्छेदो अहोसि. रत्तिञ्चापि दिवापि यदा यदा अत्थिका आगच्छन्ति, तदा तदा दीयतेव. एवं महापुरिसो यावजीवं सकलजम्बुदीपं उन्नङ्गलं कत्वा महादानं पवत्तेसि. तेन वुत्तं ‘‘दिवा वा यदि वा रत्तिं, यदि एति वनिब्बको’’तिआदि.

तत्थ दिवा वा यदि वा रत्तिं, यदि एतीति एतेनस्स यथाकालं दानं दस्सेति. याचकानञ्हि लाभासाय उपसङ्कमनकालो एव बोधिसत्तानं दानस्स कालो नाम. वनिब्बकोति याचको. लद्धा यदिच्छकं भोगन्ति एतेन यथाभिरुचितं दानं. यो यो हि याचको यं यं देय्यधम्मं इच्छति, तस्स तस्स तंतदेव बोधिसत्तो देति. न तस्स महग्घदुल्लभादिभावं अत्तनो उपरोधं चिन्तेसि. पूरहत्थोव गच्छतीति एतेन यावदिच्छकं दानं दस्सेति, यत्तकञ्हि याचका इच्छन्ति, तत्तकं अपरिहापेत्वाव महासत्तो देति उळारज्झासयताय च महिद्धिकताय च.

३४. ‘‘यावजीविक’’न्ति एतेन दानस्स कालपरियन्ताभावं दस्सेति. समादानतो पट्ठाय हि महासत्ता यावपारिपूरि वेमज्झे न कालपरिच्छेदं करोन्ति, बोधिसम्भारसम्भरणे सङ्कोचाभावेन अन्तरन्तरा अवोसानापत्तितो मरणेनपि अनुपच्छेदो एव, ततो परम्पि तथेव पटिपज्जनतो, ‘‘यावजीविक’’न्ति पन महासुदस्सनचरितस्स वसेन वुत्तं. नपाहं देस्सं धनं दम्मीति इदं धनं नाम मय्हं न देस्सं अमनापन्ति एवरूपं महादानं देन्तो गेहतो च धनं नीहरापेमि. नपि नत्थि निचयो मयीति मम समीपे धननिचयो धनसङ्गहो नापि नत्थि, सल्लेखवुत्तिसमणो विय असङ्गहोपि न होमीति अत्थो. इदं येन अज्झासयेन तस्सिदं महादानं पवत्तितं, तं दस्सेतुं वुत्तं.

३५. इदानि तं उपमाय विभावेतुं ‘‘यथापि आतुरो नामा’’तिआदिमाह. तत्थिदं उपमासंसन्दनेन सद्धिं अत्थदस्सनं – यथा नाम आतुरो रोगाभिभूतो पुरिसो रोगतो अत्तानं परिमोचेतुकामो धनेन हिरञ्ञसुवण्णादिना वेज्जं तिकिच्छकं तप्पेत्वा आराधेत्वा यथाविधि पटिपज्जन्तो ततो रोगतो विमुच्चति.

३६. तथेव एवमेव अहम्पि अट्टभूतं सकललोकं किलेसरोगतो सकलसंसारदुक्खरोगतो च परिमोचेतुकामो तस्स ततो परिमोचनस्स अयं सब्बसापतेय्यपरिच्चागो दानपारमिउपायोति जानमानो बुज्झमानो असेसतो देय्यधम्मस्स पटिग्गाहकानञ्च वसेन अनवसेसतो महादानस्स वसेन सत्तानं अज्झासयं परिपूरेतुं अत्तनो च न मय्हं दानपारमी परिपुण्णा, तस्मा ऊनमनन्ति पवत्तं ऊनं मनं पूरयितुं पवत्तयितुं वनिब्बके याचके अदासिं तं दानं एवरूपं महादानं ददामि, तञ्च खो तस्मिं दानधम्मे तस्स च फले निरालयो अनपेक्खो अपच्चासो किञ्चिपि अपच्चासीसमानो केवलं सम्बोधिमनुपत्तिया सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव अधिगन्तुं देमीति.

एवं महासत्तो महादानं पवत्तेन्तो अत्तनो पुञ्ञानुभावनिब्बत्तं धम्मपासादं अभिरुय्ह महाब्यूहकूटागारद्वारे एव कामवितक्कादयो निवत्तेत्वा तत्थ सोवण्णमये राजपल्लङ्के निसिन्नो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा ततो निक्खमित्वा सोवण्णमयं कूटागारं पविसित्वा तत्थ रजतमये पल्लङ्के निसिन्नो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि झानसमापत्तीहि वीतिनामेत्वा मरणसमये दस्सनाय उपगतानं सुभद्दादेवीपमुखानं चतुरासीतिया इत्थागारसहस्सानं अमच्चपारिसज्जादीनञ्च –

‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो;

उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो’’ति. (दी. नि. २.२२१, २७२; सं. नि. १.१८६; २.१४३) –

इमाय गाथाय ओवदित्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायनो अहोसि.

तदा सुभद्दादेवी राहुलमाता अहोसि, परिणायकरतनं राहुलो, सेसपरिसा बुद्धपरिसा, महासुदस्सनो पन लोकनाथो.

इधापि दस पारमियो सरूपतो लब्भन्ति एव, दानज्झासयस्स पन उळारताय दानपारमी एव पाळियं आगता. सेसधम्मा हेट्ठा वुत्तनया एव. तथा उळारे सत्तरतनसमुज्जले चतुदीपिस्सरियेपि ठितस्स तादिसं भोगसुखं अनलङ्करित्वा कामवितक्कादयो दूरतो विक्खम्भेत्वा तथारूपे महादाने पवत्तेन्तस्सेव चतुरासीति वस्ससहस्सानि समापत्तीहि वीतिनामेत्वा अनिच्चतादिपटिसंयुत्तं धम्मकथं कत्वापि विपस्सनाय अनुस्सुक्कनं सब्बत्थ अनिस्सङ्गताति एवमादयो गुणानुभावा निद्धारेतब्बाति.

महासुदस्सनचरियावण्णना निट्ठिता.