सरीरधातुविभजनवण्णना

२३६. अस्सोसि खो राजाति कथं अस्सोसि? पठममेव किरस्स अमच्चा सुत्वा चिन्तयिंसु – ‘‘सत्था नाम परिनिब्बुतो, न सो सक्का पुन आहरितुं. पोथुज्जनिकसद्धाय पन अम्हाकं रञ्ञा सदिसो नत्थि, सचे एस इमिनाव नियामेन सुणिस्सति, हदयमस्स फलिस्सति. राजा खो पन अम्हेहि अनुरक्खितब्बो’’ति ते तिस्सो सुवण्णदोणियो आहरित्वा चतुमधुरस्स पूरेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा एतदवोचुं – ‘‘देव, अम्हेहि सुपिनको दिट्ठो, तस्स पटिघातत्थं तुम्हेहि दुकूलदुपट्टं निवासेत्वा यथा नासापुटमत्तं पञ्ञायति, एवं चतुमधुरदोणिया निपज्जितुं वट्टती’’ति. राजा अत्थचरानं अमच्चानं वचनं सुत्वा ‘‘एवं होतु ताता’’ति सम्पटिच्छित्वा तथा अकासि.

अथेको अमच्चो अलङ्कारं ओमुञ्चित्वा केसे पकिरिय याय दिसाय सत्था परिनिब्बुतो, तदभिमुखो हुत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह राजानं आह – ‘‘देव, मरणतो मुच्चनकसत्तो नाम नत्थि, अम्हाकं आयुवड्ढनो चेतियट्ठानं पुञ्ञक्खेत्तं अभिसेकसिञ्चको सो भगवा सत्था कुसिनाराय परिनिब्बुतो’’ति. राजा सुत्वाव विसञ्ञीजातो चतुमधुरदोणियं उसुमं मुञ्चि. अथ नं उक्खिपित्वा दुतियाय दोणिया निपज्जापेसुं. सो पुन सञ्ञं लभित्वा – ‘‘ताता, किं वदेथा’’ति पुच्छि. ‘‘सत्था, महाराज, परिनिब्बुतो’’ति. राजा पुनपि विसञ्ञीजातो चतुमधुरदोणिया उसुमं मुञ्चि. अथ नं ततोपि उक्खिपित्वा ततियाय दोणिया निपज्जापेसुं. सो पुन सञ्ञं लभित्वा ‘‘ताता, किं वदेथा’’ति पुच्छि. ‘‘सत्था, महाराज, परिनिब्बुतो’’ति. राजा पुनपि विसञ्ञीजातो, अथ नं उक्खिपित्वा नहापेत्वा मत्थके घटेहि उदकं आसिञ्चिंसु.

राजा सञ्ञं लभित्वा आसना वुट्ठाय गन्धपरिभाविते मणिवण्णे केसे विकिरित्वा सुवण्णफलकवण्णाय पिट्ठियं पकिरित्वा पाणिना उरं पहरित्वा पवाळङ्कुरवण्णाहि सुवट्टितङ्गुलीहि सुवण्णबिम्बिसकवण्णं उरं सिब्बन्तो विय गहेत्वा परिदेवमानो उम्मत्तकवेसेन अन्तरवीथिं ओतिण्णो, सो अलङ्कतनाटकपरिवुतो नगरतो निक्खम्म जीवकम्बवनं गन्त्वा यस्मिं ठाने निसिन्नेन भगवता धम्मो देसितो तं ओलोकेत्वा – ‘‘भगवा सब्बञ्ञु, ननु इमस्मिं ठाने निसीदित्वा धम्मं देसयित्थ, सोकसल्लं मे विनोदयित्थ, तुम्हे मय्हं सोकसल्लं नीहरित्थ, अहं तुम्हाकं सरणं गतो, इदानि पन मे पटिवचनम्पि न देथ, भगवा’’ति पुनप्पुनं परिदेवित्वा ‘‘ननु भगवा अहं अञ्ञदा एवरूपे काले ‘तुम्हे महाभिक्खुसङ्घपरिवारा जम्बुदीपतले चारिकं चरथा’ति सुणोमि, इदानि पनाहं तुम्हाकं अननुरूपं अयुत्तं पवत्तिं सुणोमी’’ति एवमादीनि च वत्वा सट्ठिमत्ताहि गाथाहि भगवतो गुणं अनुस्सरित्वा चिन्तेसि – ‘‘मम परिदेवितेनेव न सिज्झति, दसबलस्स धातुयो आहरापेस्सामी’’ति एवं अस्सोसि. सुत्वा च इमिस्सा विसञ्ञिभावादिपवत्तिया अवसाने दूतं पाहेसि. तं सन्धाय अथ खो राजातिआदि वुत्तं.

तत्थ दूतं पाहेसीति दूतञ्च पण्णञ्च पेसेसि. पेसेत्वा च पन – ‘‘सचे दस्सन्ति, सुन्दरं. नो चे दस्सन्ति, आहरणुपायेन आहरिस्सामी’’ति चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा सयम्पि निक्खन्तोयेव. यथा च अजातसत्तु, एवं लिच्छवीआदयोपि दूतं पेसेत्वा सयम्पि चतुरङ्गिनिया सेनाय निक्खमिंसुयेव. तत्थ पावेय्यका सब्बेहि आसन्नतरा कुसिनारतो तिगावुतन्तरे नगरे वसन्ति, भगवापि पावं पविसित्वाव कुसिनारं गतो. अथ कस्मा पठमतरं न आगताति चे? महापरिवारा पनेते राजानो महापरिवारं करोन्ताव पच्छतो जाता.

ते सङ्घे गणे एतदवोचुन्ति सब्बेपि ते सत्तनगरवासिनो आगन्त्वा – ‘‘अम्हाकं धातुयो वा देन्तु, युद्धं वा’’ति कुसिनारानगरं परिवारेत्वा ठिते – ‘‘एतं भगवा अम्हाकं गामक्खेत्ते’’ति पटिवचनं अवोचुं. ते किर एवमाहंसु – ‘‘न मयं सत्थु सासनं पहिणिम्ह, नापि गन्त्वा आनयिम्ह. सत्था पन सयमेव आगन्त्वा सासनं पेसेत्वा अम्हे पक्कोसापेसि. तुम्हेपि खो पन यं तुम्हाकं गामक्खेत्ते रतनं उप्पज्जति, न तं अम्हाकं देथ. सदेवके च लोके बुद्धरतनसमं रतनं नाम नत्थि, एवरूपं उत्तमरतनं लभित्वा मयं न दस्साम. न खो पन तुम्हेहियेव मातुथनतो खीरं पीतं, अम्हेहिपि मातुथनतो खीरं पीतं. न तुम्हेयेव पुरिसा, अम्हेपि पुरिसा होतू’’ति अञ्ञमञ्ञं अहंकारं कत्वा सासनपटिसासनं पेसेन्ति, अञ्ञमञ्ञं मानगज्जितं गज्जन्ति. युद्धे पन सति कोसिनारकानंयेव जयो अभविस्स. कस्मा? यस्मा धातुपासनत्थं आगता देवता नेसं पक्खा अहेसुं. पाळियं पन – ‘‘भगवा अम्हाकं गामक्खेत्ते परिनिब्बुतो, न मयं दस्साम भगवतो सरीरानं भाग’’न्ति एत्तकमेव आगतं.

२३७. एवं वुत्ते दोणो ब्राह्मणोति दोणब्राह्मणो इमं तेसं विवादं सुत्वा – ‘‘एते राजानो भगवतो परिनिब्बुतट्ठाने विवादं करोन्ति, न खो पनेतं पतिरूपं, अलं इमिना कलहेन, वूपसमेस्सामि न’’न्ति सो गन्त्वा ते सङ्घे गणे एतदवोच. किमवोच? उन्नतप्पदेसे ठत्वा द्विभाणवारपरिमाणं दोणगज्जितं नाम अवोच. तत्थ पठमभाणवारे ताव एकपदम्पि ते न जानिंसु. दुतियभाणवारपरियोसाने – ‘‘आचरियस्स विय भो सद्दो, आचरियस्स विय भो सद्दो’’ति सब्बे निरवा अहेसुं. जम्बुदीपतले किर कुलघरे जाता येभुय्येन तस्स न अन्तेवासिको नाम नत्थि. अथ सो ते अत्तनो वचनं सुत्वा निरवे तुण्हीभूते विदित्वा पुन एतदवोच – ‘‘सुणन्तु भोन्तो’’ति एतं गाथाद्वयं अवोच.

तत्थ अम्हाकं बुद्धोति अम्हाकं बुद्धो. अहु खन्तिवादोति बुद्धभूमिं अप्पत्वापि पारमियो पूरेन्तो खन्तिवादितापसकाले धम्मपालकुमारकाले छद्दन्तहत्थिकाले भूरिदत्तनागराजकाले चम्पेय्यनागराजकाले सङ्खपालनागराजकाले महाकपिकाले अञ्ञेसु च बहूसु जातकेसु परेसु कोपं अकत्वा खन्तिमेव अकासि. खन्तिमेव वण्णयि. किमङ्गं पन एतरहि इट्ठानिट्ठेसु तादिलक्खणं पत्तो, सब्बथापि अम्हाकं बुद्धो खन्तिवादो अहोसि, तस्स एवंविधस्स. न हि साधु यं उत्तमपुग्गलस्स, सरीरभागे सिया सम्पहारोति न हि साधुयन्ति न हि साधु अयं. सरीरभागेति सरीरविभागनिमित्तं, धातुकोट्ठासहेतूति अत्थो. सिया सम्पहारोति आवुधसम्पहारो साधु न सियाति वुत्तं होति.

सब्बेव भोन्तो सहिताति सब्बेव भोन्तो सहिता होथ, मा भिज्जथ. समग्गाति कायेन च वाचाय च एकसन्निपाता एकवचना समग्गा होथ. सम्मोदमानाति चित्तेनापि अञ्ञमञ्ञं सम्मोदमाना होथ. करोमट्ठभागेति भगवतो सरीरानि अट्ठ भागे करोम. चक्खुमतोति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमतो बुद्धस्स. न केवलं तुम्हेयेव, बहुजनोपि पसन्नो, तेसु एकोपि लद्धुं अयुत्तो नाम नत्थीति बहुं कारणं वत्वा सञ्ञापेसि.

२३८. तेसं सङ्घानं गणानं पटिस्सुत्वाति तेसं तेसं ततो ततो समागतसङ्घानं समागतगणानं पटिस्सुणित्वा. भगवतो सरीरानि अट्ठधा समं सुविभत्तं विभजित्वाति एत्थ अयमनुक्कमो – दोणो किर तेसं पटिस्सुणित्वा सुवण्णदोणिं विवरापेसि. राजानो आगन्त्वा दोणियंयेव ठिता सुवण्णवण्णा धातुयो दिस्वा – ‘‘भगवा सब्बञ्ञु पुब्बे मयं तुम्हाकं द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खणपटिमण्डितं छब्बण्णबुद्धरस्मिखचितं असीतिअनुब्यञ्जनसमुज्जलितसोभं सुवण्णवण्णं सरीरं अद्दसाम, इदानि पन सुवण्णवण्णाव धातुयो अवसिट्ठा जाता, न युत्तमिदं भगवा तुम्हाक’’न्ति परिदेविंसु.

ब्राह्मणोपि तस्मिं समये तेसं पमत्तभावं ञत्वा दक्खिणदाठं गहेत्वा वेठन्तरे ठपेसि, अथ पच्छा अट्ठधा समं सुविभत्तं विभजि, सब्बापि धातुयो पाकतिकनाळिया सोळस नाळियो अहेसुं, एकेकनगरवासिनो द्वे द्वे नाळियो लभिंसु. ब्राह्मणस्स पन धातुयो विभजन्तस्सेव सक्को देवानमिन्दो – ‘‘केन नु खो सदेवकस्स लोकस्स कङ्खच्छेदनत्थाय चतुसच्चकथाय पच्चयभूता भगवतो दक्खिणदाठा गहिता’’ति ओलोकेन्तो ‘‘ब्राह्मणेन गहिता’’ति दिस्वा – ‘‘ब्राह्मणोपि दाठाय अनुच्छविकं सक्कारं कातुं न सक्खिस्सति, गण्हामि न’’न्ति वेठन्तरतो गहेत्वा सुवण्णचङ्कोटके ठपेत्वा देवलोकं नेत्वा चूळामणिचेतिये पतिट्ठपेसि.

ब्राह्मणोपि धातुयो विभजित्वा दाठं अपस्सन्तो चोरिकाय गहितत्ता – ‘‘केन मे दाठा गहिता’’ति पुच्छितुम्पि नासक्खि. ‘‘ननु तयाव धातुयो भाजिता, किं त्वं पठमंयेव अत्तनो धातुया अत्थिभावं न अञ्ञासी’’ति अत्तनि दोसारोपनं सम्पस्सन्तो – ‘‘मय्हम्पि कोट्ठासं देथा’’ति वत्तुम्पि नासक्खि. ततो – ‘‘अयम्पि सुवण्णतुम्बो धातुगतिकोव, येन तथागतस्स धातुयो मिता, इमस्साहं थूपं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा इमं मे भोन्तो तुम्बं ददन्तूति आह.

पिप्पलिवनिया मोरियापि अजातसत्तुआदयो विय दूतं पेसेत्वा युद्धसज्जाव निक्खमिंसु.