धातुथूपपूजावण्णना

२३९. राजगहे भगवतो सरीरानं थूपञ्च महञ्च अकासीति कथं अकासि? कुसिनारतो याव राजगहं पञ्चवीसति योजनानि, एत्थन्तरे अट्ठउसभवित्थतं समतलं मग्गं कारेत्वा यादिसं मल्लराजानो मकुटबन्धनस्स च सन्थागारस्स च अन्तरे पूजं कारेसुं. तादिसं पञ्चवीसतियोजनेपि मग्गे पूजं कारेत्वा लोकस्स अनुक्कण्ठनत्थं सब्बत्थ अन्तरापणे पसारेत्वा सुवण्णदोणियं पक्खित्तधातुयो सत्तिपञ्जरेन परिक्खिपापेत्वा अत्तनो विजिते पञ्चयोजनसतपरिमण्डले मनुस्से सन्निपातापेसि. ते धातुयो गहेत्वा कुसिनारतो साधुकीळितं कीळन्ता निक्खमित्वा यत्थ यत्थ सुवण्णवण्णानि पुप्फानि पस्सन्ति, तत्थ तत्थ धातुयो सत्तिअन्तरे ठपेत्वा पूजं अकंसु. तेसं पुप्फानं खीणकाले गच्छन्ति, रथस्स धुरट्ठानं पच्छिमट्ठाने सम्पत्ते सत्त दिवसे साधुकीळितं कीळन्ति. एवं धातुयो गहेत्वा आगच्छन्तानं सत्त वस्सानि सत्त मासानि सत्त दिवसानि वीतिवत्तानि.

मिच्छादिट्ठिका – ‘‘समणस्स गोतमस्स परिनिब्बुतकालतो पट्ठाय बलक्कारेन साधुकीळिताय उपद्दुतम्ह सब्बे नो कम्मन्ता नट्ठा’’ति उज्झायन्ता मनं पदोसेत्वा छळासीतिसहस्समत्ता अपाये निब्बत्ता. खीणासवा आवज्जित्वा ‘‘महाजनो मनं पदोसेत्वा अपाये निब्बत्ती’’ति दिस्वा – ‘‘सक्कं देवराजानं धातुआहरणूपायं कारेस्सामा’’ति तस्स सन्तिकं गन्त्वा तमत्थं आरोचेत्वा – ‘‘धातुआहरणूपायं करोहि महाराजा’’ति आहंसु. सक्को आह – ‘‘भन्ते, पुथुज्जनो नाम अजातसत्तुना समो सद्धो नत्थि, न सो मम वचनं करिस्सति, अपिच खो मारविभिंसकसदिसं विभिंसकं दस्सेस्सामि, महासद्दं सावेस्सामि, यक्खगाहकखिपितकअरोचके करिस्सामि, तुम्हे ‘अमनुस्सा महाराज कुपिता धातुयो आहरापेथा’ति वदेय्याथ, एवं सो आहरापेस्सती’’ति. अथ खो सक्को तं सब्बं अकासि.

थेरापि राजानं उपसङ्कमित्वा – ‘‘महाराज, अमनुस्सा कुपिता, धातुयो आहरापेही’’ति भणिंसु. राजा – ‘‘न ताव, भन्ते, मय्हं चित्तं तुस्सति, एवं सन्तेपि आहरन्तू’’ति आह. सत्तमदिवसे धातुयो आहरिंसु. एवं आहता धातुयो गहेत्वा राजगहे थूपञ्च महञ्च अकासि. इतरेपि अत्तनो अत्तनो बलानुरूपेन आहरित्वा सकसकट्ठानेसु थूपञ्च महञ्च अकंसु.

२४०. एवमेतं भूतपुब्बन्ति एवं एतं धातुभाजनञ्चेव दसथूपकरणञ्च जम्बुदीपे भूतपुब्बन्ति पच्छा सङ्गीतिकारका आहंसु. एवं पतिट्ठितेसु पन थूपेसु महाकस्सपत्थेरो धातूनं अन्तरायं दिस्वा राजानं अजातसत्तुं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, एकं धातुनिधानं कातुं वट्टती’’ति आह. साधु, भन्ते, निधानकम्मं ताव मम होतु, सेसधातुयो पन कथं आहरामीति? न, महाराज, धातुआहरणं तुय्हं भारो, अम्हाकं भारोति. साधु, भन्ते, तुम्हे धातुयो आहरथ, अहं धातुनिधानं करिस्सामीति. थेरो तेसं तेसं राजकुलानं परिचरणमत्तमेव ठपेत्वा सेसधातुयो आहरि. रामगामे पन धातुयो नागा परिग्गण्हिंसु, तासं अन्तरायो नत्थि. ‘‘अनागते लङ्कादीपे महाविहारे महाचेतियम्हि निदहिस्सन्ती’’ति ता न आहरित्वा सेसेहि सत्तहि नगरेहि आहरित्वा राजगहस्स पाचीनदक्खिणदिसाभागे ठत्वा – ‘‘इमस्मिं ठाने यो पासाणो अत्थि, सो अन्तरधायतु, पंसु सुविसुद्धा होतु, उदकं मा उट्ठहतू’’ति अधिट्ठासि.

राजा तं ठानं खणापेत्वा ततो उद्धतपंसुना इट्ठका कारेत्वा असीतिमहासावकानं चेतियानि कारेति. ‘‘इध राजा किं कारेती’’ति पुच्छन्तानम्पि ‘‘महासावकानं चेतियानी’’ति वदन्ति, न कोचि धातुनिधानभावं जानाति. असीतिहत्थगम्भीरे पन तस्मिं पदेसे जाते हेट्ठा लोहसन्थारं सन्थरापेत्वा तत्थ थूपारामे चेतियघरप्पमाणं तम्बलोहमयं गेहं कारापेत्वा अट्ठ अट्ठ हरिचन्दनादिमये करण्डे च थूपे च कारापेसि. अथ भगवतो धातुयो हरिचन्दनकरण्डे पक्खिपित्वा तं हरिचन्दनकरण्डकम्पि अञ्ञस्मिं हरिचन्दनकरण्डके, तम्पि अञ्ञस्मिन्ति एवं अट्ठ हरिचन्दनकरण्डे एकतो कत्वा एतेनेव उपायेन ते अट्ठ करण्डे अट्ठसु हरिचन्दनथूपेसु, अट्ठ हरिचन्दनथूपे अट्ठसु लोहितचन्दनकरण्डेसु, अट्ठ लोहितचन्दनकरण्डे अट्ठसु लोहितचन्दनथूपेसु, अट्ठ लोहितचन्दनथूपे अट्ठसु दन्तकरण्डेसु, अट्ठ दन्तकरण्डे अट्ठसु दन्तथूपेसु, अट्ठ दन्तथूपे अट्ठसु सब्बरतनकरण्डेसु, अट्ठ सब्बरतनकरण्डे अट्ठसु सब्बरतनथूपेसु, अट्ठ सब्बरतनथूपे अट्ठसु सुवण्णकरण्डेसु, अट्ठ सुवण्णकरण्डे, अट्ठसु सुवण्णथूपेसु, अट्ठ सुवण्णथूपे अट्ठसु रजतकरण्डेसु, अट्ठ रजतकरण्डे अट्ठसु रजतथूपेसु, अट्ठ रजतथूपे, अट्ठसु मणिकरण्डेसु, अट्ठ मणिकरण्डे अट्ठसु मणिथूपेसु, अट्ठ मणिथूपे अट्ठसु लोहितङ्ककरण्डेसु, अट्ठ लोहितङ्ककरण्डे अट्ठसु लोहितङ्कथूपेसु, अट्ठ लोहितङ्कथूपे अट्ठसु मसारगल्लकरण्डेसु, अट्ठ मसारगल्लकरण्डे अट्ठसु मसारगल्लथूपेसु, अट्ठ मसारगल्लथूपे अट्ठसु फलिककरण्डेसु, अट्ठ फलिककरण्डे अट्ठसु फलिकमयथूपेसु पक्खिपि.

सब्बेसं उपरिमं फलिकचेतियं थूपारामचेतियप्पमाणं अहोसि, तस्स उपरि सब्बरतनमयं गेहं कारेसि, तस्स उपरि सुवण्णमयं, तस्स उपरि रजतमयं, तस्स उपरि तम्बलोहमयं गेहं. तत्थ सब्बरतनमयं वालिकं ओकिरित्वा जलजथलजपुप्फानं सहस्सानि विप्पकिरित्वा अड्ढछट्ठानि जातकसतानि असीतिमहाथेरे सुद्धोदनमहाराजानं महामायादेविं सत्त सहजातेति सब्बानेतानि सुवण्णमयानेव कारेसि. पञ्चपञ्चसते सुवण्णरजतमये पुण्णघटे ठपापेसि, पञ्च सुवण्णद्धजसते उस्सापेसि. पञ्चसते सुवण्णदीपे, पञ्चसते रजतदीपे कारापेत्वा सुगन्धतेलस्स पूरेत्वा तेसु दुकूलवट्टियो ठपेसि.

अथायस्मा महाकस्सपो – ‘‘माला मा मिलायन्तु, गन्धा मा विनस्सन्तु, दीपा मा विज्झायन्तू’’ति अधिट्ठहित्वा सुवण्णपट्टे अक्खरानि छिन्दापेसि –

‘‘अनागते पियदासो नाम कुमारो छत्तं उस्सापेत्वा असोको धम्मराजा भविस्सति. सो इमा धातुयो वित्थारिका करिस्सती’’ति.

राजा सब्बपसाधनेहि पूजेत्वा आदितो पट्ठाय द्वारं पिदहन्तो निक्खमि, सो तम्बलोहद्वारं पिदहित्वा आविञ्छनरज्जुयं कुञ्चिकमुद्दिकं बन्धित्वा तत्थेव महन्तं मणिक्खन्धं ठपेत्वा – ‘‘अनागते दलिद्दराजा इमं मणिं गहेत्वा धातूनं सक्कारं करोतू’’ति अक्खरं छिन्दापेसि.

सक्को देवराजा विस्सकम्मं आमन्तेत्वा – ‘‘तात, अजातसत्तुना धातुनिधानं कतं, एत्थ आरक्खं पट्ठपेही’’ति पहिणि. सो आगन्त्वा वाळसङ्घाटयन्तं योजेसि, कट्ठरूपकानि तस्मिं धातुगब्भे फलिकवण्णखग्गे गाहेत्वा वातसदिसेन वेगेन अनुपरियायन्तं यन्तं योजेत्वा एकाय एव आणिया बन्धित्वा समन्ततो गिञ्जकावसथाकारेन सिलापरिक्खेपं कत्वा उपरि एकाय पिदहित्वा पंसुं पक्खिपित्वा भूमिं समं कत्वा तस्स उपरि पासाणथूपं पतिट्ठपेसि. एवं निट्ठिते धातुनिधाने यावतायुकं ठत्वा थेरोपि परिनिब्बुतो, राजापि यथाकम्मं गतो, तेपि मनुस्सा कालङ्कता.

अपरभागे पियदासो नाम कुमारो छत्तं उस्सापेत्वा असोको नाम धम्मराजा हुत्वा ता धातुयो गहेत्वा जम्बुदीपे वित्थारिका अकासि. कथं? सो निग्रोधसामणेरं निस्साय सासने लद्धप्पसादो चतुरासीति विहारसहस्सानि कारेत्वा भिक्खुसङ्घं पुच्छि – ‘‘भन्ते, मया चतुरासीति विहारसहस्सानि कारितानि, धातुयो कुतो लभिस्सामी’’ति? महाराज, – ‘‘धातुनिधानं नाम अत्थी’’ति सुणोम, न पन पञ्ञायति – ‘‘असुकस्मिं ठाने’’ति. राजा राजगहे चेतियं भिन्दापेत्वा धातुं अपस्सन्तो पटिपाकतिकं कारेत्वा भिक्खुभिक्खुनियो उपासकउपासिकायोति चतस्सो परिसा गहेत्वा वेसालिं गतो. तत्रापि अलभित्वा कपिलवत्थुं. तत्रापि अलभित्वा रामगामं गतो. रामगामे नागा चेतियं भिन्दितुं न अदंसु, चेतिये निपतितकुदालो खण्डाखण्डं होति. एवं तत्रापि अलभित्वा अल्लकप्पं वेठदीपं पावं कुसिनारन्ति सब्बत्थ चेतियानि भिन्दित्वा धातुं अलभित्वाव पटिपाकतिकानि कत्वा पुन राजगहं गन्त्वा चतस्सो परिसा सन्निपातापेत्वा – ‘‘अत्थि केनचि सुतपुब्बं ‘असुकट्ठाने नाम धातुनिधान’न्ति’’ पुच्छि.

तत्रेको वीसवस्ससतिको थेरो – ‘‘असुकट्ठाने धातुनिधान’’न्ति न जानामि, मय्हं पन पिता महाथेरो मं सत्तवस्सकाले मालाचङ्कोटकं गाहापेत्वा – ‘‘एहि सामणेर, असुकगच्छन्तरे पासाणथूपो अत्थि, तत्थ गच्छामा’’ति गन्त्वा पूजेत्वा – ‘‘इमं ठानं उपधारेतुं वट्टति सामणेरा’’ति आह. अहं एत्तकं जानामि महाराजाति आह. राजा ‘‘एतदेव ठान’’न्ति वत्वा गच्छे हारेत्वा पासाणथूपञ्च पंसुञ्च अपनेत्वा हेट्ठा सुधाभूमिं अद्दस. ततो सुधञ्च इट्ठकायो च हारेत्वा अनुपुब्बेन परिवेणं ओरुय्ह सत्तरतनवालुकं असिहत्थानि च कट्ठरूपकानि सम्परिवत्तकानि अद्दस. सो यक्खदासके पक्कोसापेत्वा बलिकम्मं कारेत्वापि नेव अन्तं न कोटिं पस्सन्तो देवतानं नमस्समानो – ‘‘अहं इमा धातुयो गहेत्वा चतुरासीतिया विहारसहस्सेसु निदहित्वा सक्कारं करोमि, मा मे देवता अन्तरायं करोन्तू’’ति आह.

सक्को देवराजा चारिकं चरन्तो तं दिस्वा विस्सकम्मं आमन्तेसि – ‘‘तात, असोको धम्मराजा ‘धातुयो नीहरिस्सामी’ति परिवेणं ओतिण्णो, गन्त्वा कट्ठरूपकानि हारेही’’ति. सो पञ्चचूळगामदारकवेसेन गन्त्वा रञ्ञो पुरतो धनुहत्थो ठत्वा – ‘‘हरामि महाराजा’’ति आह. ‘‘हर, ताता’’ति सरं गहेत्वा सन्धिम्हियेव विज्झि, सब्बं विप्पकिरियित्थ. अथ राजा आविञ्छने बन्धं कुञ्चिकमुद्दिकं गण्हि, मणिक्खन्धं पस्सि. ‘‘अनागते दलिद्दराजा इमं मणिं गहेत्वा धातूनं सक्कारं करोतू’’ति पुन अक्खरानि दिस्वा कुज्झित्वा – ‘‘मादिसं नाम राजानं दलिद्दराजाति वत्तुं अयुत्त’’न्ति पुनप्पुनं घटेत्वा द्वारं विवरापेत्वा अन्तोगेहं पविट्ठो.

अट्ठारसवस्साधिकानं द्विन्नं वस्ससतानं उपरि आरोपितदीपा तथेव पज्जलन्ति. नीलुप्पलपुप्फानि तङ्खणं आहरित्वा आरोपितानि विय, पुप्फसन्थारो तङ्खणं सन्थतो विय, गन्धा तं मुहुत्तं पिसित्वा ठपिता विय राजा सुवण्णपट्टं गहेत्वा – ‘‘अनागते पियदासो नाम कुमारो छत्तं उस्सापेत्वा असोको नाम धम्मराजा भविस्सति सो इमा धातुयो वित्थारिका करिस्सती’’ति वाचेत्वा – ‘‘दिट्ठो भो, अहं अय्येन महाकस्सपत्थेरेना’’ति वत्वा वामहत्थं आभुजित्वा दक्खिणेन हत्थेन अप्फोटेसि. सो तस्मिं ठाने परिचरणधातुमत्तमेव ठपेत्वा सेसा धातुयो गहेत्वा धातुगेहं पुब्बे पिहितनयेनेव पिदहित्वा सब्बं यथापकतियाव कत्वा उपरि पासाणचेतियं पतिट्ठापेत्वा चतुरासीतिया विहारसहस्सेसु धातुयो पतिट्ठापेत्वा महाथेरे वन्दित्वा पुच्छि – ‘‘दायादोम्हि, भन्ते, बुद्धसासने’’ति. किस्स दायादो त्वं, महाराज, बाहिरको त्वं सासनस्साति. भन्ते, छन्नवुतिकोटिधनं विस्सज्जेत्वा चतुरासीति विहारसहस्सानि कारेत्वा अहं न दायादो, अञ्ञो को दायादोति? पच्चयदायको नाम त्वं महाराज, यो पन अत्तनो पुत्तञ्च धीतरञ्च पब्बाजेति, अयं सासने दायादो नामाति. सो पुत्तञ्च धीतरञ्च पब्बाजेसि. अथ नं थेरा आहंसु – ‘‘इदानि, महाराज, सासने दायादोसी’’ति.

एवमेतं भूतपुब्बन्ति एवं एतं अतीते धातुनिधानम्पि जम्बुदीपतले भूतपुब्बन्ति. ततियसङ्गीतिकारापि इमं पदं ठपयिंसु.

अट्ठदोणं चक्खुमतो सरीरन्तिआदिगाथायो पन तम्बपण्णिदीपे थेरेहि वुत्ताति.

इति सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथायं

महापरिनिब्बानसुत्तवण्णना निट्ठिता.