३. महापरिनिब्बानसुत्तवण्णना
१३१. एवं मे सुतन्ति महापरिनिब्बानसुत्तं. तत्रायमनुपुब्बपदवण्णना – गिज्झकूटेति गिज्झा तस्स कूटेसु वसिंसु, गिज्झसदिसं वा तस्स कूटं अत्थीति गिज्झकूटो, तस्मिं गिज्झकूटे. अभियातुकामोति अभिभवनत्थाय यातुकामो. वज्जीति वज्जिराजानो. एवंमहिद्धिकेति एवं महतिया राजिद्धिया समन्नागते, एतेन नेसं समग्गभावं कथेसि. एवंमहानुभावेति एवं महन्तेन आनुभावेन समन्नागते, एतेन नेसं हत्थिसिप्पादीसु कतसिक्खतं कथेसि, यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सिक्खिता वतिमे लिच्छविकुमारका, सुसिक्खिता वतिमे लिच्छविकुमारका, यत्र हि नाम सुखुमेन ताळच्छिग्गलेन असनं अतिपातयिस्सन्ति पोङ्खानुपोङ्खं अविराधित’’न्ति (सं. नि. ५.१११५). उच्छेच्छामीति उच्छिन्दिस्सामि. विनासेस्सामीति नासेस्सामि, अदस्सनं पापेस्सामि. अनयब्यसनन्ति एत्थ न अयोति अनयो, अवड्ढिया एतं नामं. हितञ्च सुखञ्च वियस्सति विक्खिपतीति ब्यसनं, ञातिपारिजुञ्ञादीनं एतं नामं. आपादेस्सामीति पापयिस्सामि.
इति किर सो ठाननिसज्जादीसु इमं युद्धकथमेव कथेति, गमनसज्जा होथाति एवं बलकायं आणापेति. कस्मा? गङ्गायं किर एकं पट्टनगामं निस्साय अड्ढयोजनं अजातसत्तुनो आणा, अड्ढयोजनं लिच्छवीनं. एत्थ पन आणापवत्तिट्ठानं होतीति अत्थो. तत्रापि च पब्बतपादतो महग्घभण्डं ओतरति. तं सुत्वा – ‘‘अज्ज यामि, स्वे यामी’’ति अजातसत्तुनो संविदहन्तस्सेव लिच्छविराजानो समग्गा सम्मोदमाना पुरेतरं गन्त्वा सब्बं गण्हन्ति. अजातसत्तु पच्छा आगन्त्वा तं पवत्तिं ञत्वा कुज्झित्वा गच्छति. ते पुनसंवच्छरेपि तथेव करोन्ति. अथ सो बलवाघातजातो तदा एवमकासि.
ततो चिन्तेसि – ‘‘गणेन सद्धिं युद्धं नाम भारियं, एकोपि मोघप्पहारो नाम नत्थि, एकेन खो पन पण्डितेन सद्धिं मन्तेत्वा करोन्तो निप्पराधो होति, पण्डितो च सत्थारा सदिसो नत्थि, सत्था च अविदूरे धुरविहारे वसति, हन्दाहं पेसेत्वा पुच्छामि. सचे मे गतेन कोचि अत्थो भविस्सति, सत्था तुण्ही भविस्सति, अनत्थे पन सति किं रञ्ञो तत्थ गमनेनाति वक्खती’’ति. सो वस्सकारब्राह्मणं पेसेसि. ब्राह्मणो गन्त्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो राजा…पे… आपादेस्सामी’’ति.
राजअपरिहानियधम्मवण्णना
१३४. भगवन्तं बीजयमानोति थेरो वत्तसीसे ठत्वा भगवन्तं बीजति, भगवतो पन सीतं वा उण्हं वा नत्थि. भगवा ब्राह्मणस्स वचनं सुत्वा तेन सद्धिं अमन्तेत्वा थेरेन सद्धिं मन्तेतुकामो किन्ति ते, आनन्द, सुतन्तिआदिमाह. अभिण्हं सन्निपाताति दिवसस्स तिक्खत्तुं सन्निपतन्तापि अन्तरन्तरा सन्निपतन्तापि अभिण्हं सन्निपाताव. सन्निपातबहुलाति हिय्योपि सन्निपतिम्हा, पुरिमदिवसम्पि सन्निपतिम्हा, पुन अज्ज किमत्थं सन्निपतिता होमाति वोसानं अनापज्जन्ता सन्निपातबहुला नाम होन्ति. यावकीवञ्चाति यत्तकं कालं. वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानीति – अभिण्हं असन्निपतन्ता हि दिसाविदिसासु आगतं सासनं न सुणन्ति, ततो – ‘‘असुकगामसीमा वा निगमसीमा वा आकुला, असुकट्ठाने चोरा वा परियुट्ठिता’’ति न जानन्ति, चोरापि ‘‘पमत्ता राजानो’’ति ञत्वा गामनिगमादीनि पहरन्ता जनपदं नासेन्ति. एवं राजूनं परिहानि होति. अभिण्हं सन्निपतन्ता पन तं तं पवत्तिं सुणन्ति, ततो बलं पेसेत्वा अमित्तमद्दनं करोन्ति, चोरापि – ‘‘अप्पमत्ता राजानो, न सक्का अम्हेहि वग्गबन्धेहि विचरितु’’न्ति भिज्जित्वा पलायन्ति. एवं राजूनं वुद्धि होति. तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा नो परिहानी’’ति. तत्थ पाटिकङ्खाति इच्छितब्बा, अवस्सं भविस्सतीति एवं दट्ठब्बाति अत्थो.
समग्गातिआदीसु सन्निपातभेरिया निग्गताय – ‘‘अज्ज मे किच्चं अत्थि, मङ्गलं अत्थी’’ति विक्खेपं करोन्ता न समग्गा सन्निपतन्ति नाम. भेरिसद्दं पन सुत्वाव भुञ्जन्तापि अलङ्करियमानापि वत्थानि निवासेन्तापि अड्ढभुत्ता वा अड्ढालङ्कता वा वत्थं निवासयमाना वा सन्निपतन्ता समग्गा सन्निपतन्ति नाम. सन्निपतिता पन चिन्तेत्वा मन्तेत्वा कत्तब्बं कत्वा एकतोव अवुट्ठहन्ता न समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. एवं वुट्ठितेसु हि ये पठमं गच्छन्ति, तेसं एवं होति – ‘‘अम्हेहि बाहिरकथाव सुता, इदानि विनिच्छयकथा भविस्सती’’ति. एकतो वुट्ठहन्ता पन समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. अपिच – ‘‘असुकट्ठानेसु गामसीमा वा निगमसीमा वा आकुला, चोरा परियुट्ठिता’’ति सुत्वा – ‘‘को गन्त्वा इमं अमित्तमद्दनं करिस्सती’’ति वुत्ते – ‘‘अहं पठमं, अहं पठम’’न्ति वत्वा गच्छन्तापि समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. एकस्स पन कम्मन्ते ओसीदमाने सेसा राजानो पुत्तभातरो पेसेत्वा तस्स कम्मन्तं उपत्थम्भयमानापि, आगन्तुकराजानं – ‘‘असुकस्स गेहं गच्छतु, असुकस्स गेहं गच्छतू’’ति अवत्वा सब्बे एकतो सङ्गण्हन्तापि, एकस्स मङ्गले वा रोगे वा अञ्ञस्मिं वा पन तादिसे सुखदुक्खे उप्पन्ने सब्बे तत्थ सहायभावं गच्छन्तापि समग्गा वज्जिकरणीयानि करोन्ति नाम.
अपञ्ञत्तन्तिआदीसु पुब्बे अकतं सुङ्कं वा बलिं वा दण्डं वा आहरापेन्ता अपञ्ञत्तं पञ्ञपेन्ति नाम. पोराणपवेणिया आगतमेव पन अनाहरापेन्ता पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्ति नाम. चोरोति गहेत्वा दस्सिते अविचिनित्वाव छेज्जभेज्जं अनुसासेन्ता पोराणं वज्जिधम्मं समादाय न वत्तन्ति नाम. तेसं अपञ्ञत्तं पञ्ञपेन्तानं अभिनवसुङ्कादीहि पीळिता मनुस्सा – ‘‘अतिउपद्दुतम्ह, को इमेसं विजिते वसिस्सती’’ति पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं पहरन्ति. पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्तानं पवेणीआगतानि सुङ्कादीनि अगण्हन्तानं कोसो परिहायति. ततो हत्थिअस्सबलकायओरोधादयो यथानिबद्धं वट्टं अलभमाना थामेन बलेन परिहायन्ति. ते नेव युद्धक्खमा होन्ति, न पारिचरियक्खमा. पोराणं वज्जिधम्मं समादाय अवत्तन्तानं विजिते मनुस्सा – ‘‘अम्हाकं पुत्तं पितरं भातरं अचोरंयेव चोरोति कत्वा छिन्दिंसु भिन्दिंसू’’ति कुज्झित्वा पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं पहरन्ति, एवं राजूनं परिहानि होति, पञ्ञत्तं पञ्ञपेन्तानं पन ‘‘पवेणीआगतमेव राजानो करोन्ती’’ति मनुस्सा हट्ठतुट्ठा कसिवाणिज्जादिके कम्मन्ते सम्पादेन्ति. पञ्ञत्तं असमुच्छिन्दन्तानं पवेणीआगतानि सुङ्कादीनि गण्हन्तानं कोसो वड्ढति, ततो हत्थिअस्सबलकायओरोधादयो यथानिबद्धं वट्टं लभमाना थामबलसम्पन्ना युद्धक्खमा चेव पारिचरियक्खमा च होन्ति.
पोराणं वज्जिधम्मन्ति एत्थ पुब्बे किर वज्जिराजानो ‘‘अयं चोरो’’ति आनेत्वा दस्सिते ‘‘गण्हथ नं चोर’’न्ति अवत्वा विनिच्छयमहामत्तानं देन्ति. ते विनिच्छिनित्वा सचे अचोरो होति, विस्सज्जेन्ति. सचे चोरो, अत्तना किञ्चि अवत्वा वोहारिकानं देन्ति. तेपि अचोरो चे, विस्सज्जेन्ति. चोरो चे, सुत्तधरानं देन्ति. तेपि विनिच्छिनित्वा अचोरो चे, विस्सज्जेन्ति. चोरो चे, अट्ठकुलिकानं देन्ति. तेपि तथेव कत्वा सेनापतिस्स, सेनापति उपराजस्स, उपराजा रञ्ञो, राजा विनिच्छिनित्वा अचोरो चे, विस्सज्जेति. सचे पन चोरो होति, पवेणीपोत्थकं वाचापेति. तत्थ – ‘‘येन इदं नाम कतं, तस्स अयं नाम दण्डो’’ति लिखितं. राजा तस्स किरियं तेन समानेत्वा तदनुच्छविकं दण्डं करोति. इति एतं पोराणं वज्जिधम्मं समादाय वत्तन्तानं मनुस्सा न उज्झायन्ति, ‘‘राजानो पोराणपवेणिया कम्मं करोन्ति, एतेसं दोसो नत्थि, अम्हाकंयेव दोसो’’ति अप्पमत्ता कम्मन्ते करोन्ति. एवं राजूनं वुद्धि होति. तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति.
सक्करोन्तीति यंकिञ्चि तेसं सक्कारं करोन्ता सुन्दरमेव करोन्ति. गरुं करोन्तीति गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वाव करोन्ति. मानेन्तीति मनेन पियायन्ति. पूजेन्तीति निपच्चकारं दस्सेन्ति. सोतब्बं मञ्ञन्तीति दिवसस्स द्वे तयो वारे उपट्ठानं गन्त्वा तेसं कथं सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञन्ति. तत्थ ये एवं महल्लकानं राजूनं सक्कारादीनि न करोन्ति, ओवादत्थाय च नेसं उपट्ठानं न गच्छन्ति, ते तेहि विस्सट्ठा अनोवदियमाना कीळापसुता रज्जतो परिहायन्ति. ये पन तथा पटिपज्जन्ति, तेसं महल्लकराजानो – ‘‘इदं कातब्बं, इदं न कातब्ब’’न्ति पोराणं पवेणिं आचिक्खन्ति. सङ्गामं पत्वापि – ‘‘एवं पविसितब्बं, एवं निक्खमितब्ब’’न्ति उपायं दस्सेन्ति. ते तेहि ओवदियमाना यथाओवादं पटिपज्जन्ता सक्कोन्ति राजप्पवेणिं सन्धारेतुं. तेन वुत्तं – ‘‘वुद्धियेव, आनन्द, वज्जीनं पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति.
कुलित्थियोति कुलघरणियो. कुलकुमारियोति अनिविद्धा तासं धीतरो. ओक्कस्स पसय्हाति एत्थ ‘‘ओक्कस्सा’’ति वा ‘‘पसय्हा’’ति वा पसय्हाकारस्सेवेतं नामं. ‘‘उक्कस्सा’’तिपि पठन्ति. तत्थ ओक्कस्साति अवकस्सित्वा आकड्ढित्वा. पसय्हाति अभिभवित्वा अज्झोत्थरित्वाति अयं वचनत्थो. एवञ्हि करोन्तानं विजिते मनुस्सा – ‘‘अम्हाकं गेहे पुत्तमातरोपि, खेळसिङ्घाणिकादीनि मुखेन अपनेत्वा संवड्ढितधीतरोपि इमे राजानो बलक्कारेन गहेत्वा अत्तनो घरे वासेन्ती’’ति कुपिता पच्चन्तं पविसित्वा चोरा वा चोरसहाया वा हुत्वा जनपदं पहरन्ति. एवं अकरोन्तानं पन विजिते मनुस्सा अप्पोस्सुक्का सकानि कम्मानि करोन्ता राजकोसं वड्ढेन्ति. एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा.
वज्जीनं वज्जिचेतियानीति वज्जिराजूनं वज्जिरट्ठे चित्तीकतट्ठेन चेतियानीति लद्धनामानि यक्खट्ठानानि. अब्भन्तरानीति अन्तोनगरे ठितानि. बाहिरानीति बहिनगरे ठितानि. दिन्नपुब्बन्ति पुब्बे दिन्नं. कतपुब्बन्ति पुब्बे कतं. नो परिहापेस्सन्तीति अपरिहापेत्वा यथापवत्तमेव करिस्सन्ति धम्मिकं बलिं परिहापेन्तानञ्हि देवता आरक्खं सुसंविहितं न करोन्ति, अनुप्पन्नं दुक्खं जनेतुं असक्कोन्तापि उप्पन्नं काससीसरोगादिं वड्ढेन्ति, सङ्गामे पत्ते सहाया न होन्ति. अपरिहापेन्तानं पन आरक्खं सुसंविहितं करोन्ति, अनुप्पन्नं सुखं उप्पादेतुं असक्कोन्तापि उप्पन्नं काससीसरोगादिं हनन्ति, सङ्गामसीसे सहाया होन्तीति एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा.
धम्मिका रक्खावरणगुत्तीति एत्थ रक्खा एव यथा अनिच्छितं न गच्छति, एवं आवरणतो आवरणं. यथा इच्छितं न विनस्सति, एवं गोपायनतो गुत्ति. तत्थ बलकायेन परिवारेत्वा रक्खणं पब्बजितानं धम्मिका रक्खावरणगुत्ति नाम न होति. यथा पन विहारस्स उपवने रुक्खे न छिन्दन्ति, वाजिका वज्झं न करोन्ति, पोक्खरणीसु मच्छे न गण्हन्ति, एवं करणं धम्मिका रक्खावरणगुत्ति नाम. किन्ति अनागता चाति इमिना पन नेसं एवं पच्चुपट्ठितचित्तसन्तानोति चित्तप्पवत्तिं पुच्छति.
तत्थ ये अनागतानं अरहन्तानं आगमनं न इच्छन्ति, ते अस्सद्धा होन्ति अप्पसन्ना. पब्बजिते च सम्पत्ते पच्चुग्गमनं न करोन्ति, गन्त्वा न पस्सन्ति, पटिसन्थारं न करोन्ति, पञ्हं न पुच्छन्ति, धम्मं न सुणन्ति, दानं न देन्ति, अनुमोदनं न सुणन्ति, निवासनट्ठानं न संविदहन्ति. अथ नेसं अवण्णो अब्भुग्गच्छति – ‘‘असुको नाम राजा अस्सद्धो अप्पसन्नो, पब्बजिते सम्पत्ते पच्चुग्गमनं न करोति…पे… निवासनट्ठानं न संविदहती’’ति. तं सुत्वा पब्बजिता तस्स नगरद्वारेन न गच्छन्ति, गच्छन्तापि नगरं न पविसन्ति. एवं अनागतानं अरहन्तानं अनागमनमेव होति. आगतानम्पि फासुविहारे असति येपि अजानित्वा आगता, ते – ‘‘वसिस्सामाति ताव चिन्तेत्वा आगतम्हा, इमेसं पन राजूनं इमिना नीहारेन को वसिस्सती’’ति निक्खमित्वा गच्छन्ति. एवं अनागतेसु अनागच्छन्तेसु, आगतेसु दुक्खं विहरन्तेसु सो देसो पब्बजितानं अनावासो होति. ततो देवतारक्खा न होति, देवतारक्खाय असति अमनुस्सा ओकासं लभन्ति. अमनुस्सा उस्सन्ना अनुप्पन्नं ब्याधिं उप्पादेन्ति, सीलवन्तानं दस्सनपञ्हापुच्छनादिवत्थुकस्स पुञ्ञस्स अनागमो होति. विपरियायेन पन यथावुत्तकण्हपक्खविपरीतस्स सुक्कपक्खस्स सम्भवो होतीति एवमेत्थ वुद्धिहानियो वेदितब्बा.
१३५. एकमिदाहन्ति इदं भगवा पुब्बे वज्जीनं इमस्स वज्जिसत्तकस्स देसितभावप्पकासनत्थमाह. तत्थ सारन्ददे चेतियेति एवंनामके विहारे. अनुप्पन्ने किर बुद्धे तत्थ सारन्ददस्स यक्खस्स निवासनट्ठानं चेतियं अहोसि. अथेत्थ भगवतो विहारं कारापेसुं, सो सारन्ददे चेतिये कतत्ता सारन्ददचेतियन्त्वेव सङ्ख्यं गतो.
अकरणीयाति अकातब्बा, अग्गहेतब्बाति अत्थो. यदिदन्ति निपातमत्तं. युद्धस्साति करणत्थे सामिवचनं, अभिमुखयुद्धेन गहेतुं न सक्काति अत्थो. अञ्ञत्र उपलापनायाति ठपेत्वा उपलापनं. उपलापना नाम – ‘‘अलं विवादेन, इदानि समग्गा होमा’’ति हत्थिअस्सरथहिरञ्ञसुवण्णादीनि पेसेत्वा सङ्गहकरणं. एवञ्हि सङ्गहं कत्वा केवलं विस्सासेन सक्का गण्हितुन्ति अत्थो. अञ्ञत्र मिथुभेदायाति ठपेत्वा मिथुभेदं. इमिना अञ्ञमञ्ञभेदं कत्वापि सक्का एते गहेतुन्ति दस्सेति. इदं ब्राह्मणो भगवतो कथाय नयं लभित्वा आह.
किं पन भगवा ब्राह्मणस्स इमाय कथाय नयलाभं न जानातीति? आम, जानाति. जानन्तो कस्मा कथेसीति? अनुकम्पाय. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘मया अकथितेपि कतिपाहेन गन्त्वा सब्बे गण्हिस्सति, कथिते पन समग्गे भिन्दन्तो तीहि संवच्छरेहि गण्हिस्सति, एत्तकम्पि जीवितमेव वरं, एत्तकञ्हि जीवन्ता अत्तनो पतिट्ठानभूतं पुञ्ञं करिस्सन्ती’’ति.
अभिनन्दित्वाति चित्तेन अभिनन्दित्वा. अनुमोदित्वाति ‘‘याव सुभासितञ्चिदं भोता गोतमेना’’ति वाचाय अनुमोदित्वा. पक्कामीति रञ्ञो सन्तिकं गतो. ततो नं राजा – ‘‘किं आचरिय, भगवा अवचा’’ति पुच्छि. सो – ‘‘यथा भो समणस्स गोतमस्स वचनं न सक्का वज्जी केनचि गहेतुं, अपि च उपलापनाय वा मिथुभेदेन वा सक्का’’ति आह. ततो नं राजा – ‘‘उपलापनाय अम्हाकं हत्थिअस्सादयो नस्सिस्सन्ति, भेदेनेव ते गहेस्सामि, किं करोमा’’ति पुच्छि. तेन हि, महाराज, तुम्हे वज्जिं आरब्भ परिसति कथं समुट्ठापेथ. ततो अहं – ‘‘किं ते महाराज तेहि, अत्तनो सन्तकेहि कसिवाणिज्जादीनि कत्वा जीवन्तु एते राजानो’’ति वत्वा पक्कमिस्सामि. ततो तुम्हे – ‘‘किन्नु खो भो एस ब्राह्मणो वज्जिं आरब्भ पवत्तं कथं पटिबाहती’’ति वदेय्याथ, दिवसभागे चाहं तेसं पण्णाकारं पेसेस्सामि, तम्पि गाहापेत्वा तुम्हेपि मम दोसं आरोपेत्वा बन्धनतालनादीनि अकत्वाव केवलं खुरमुण्डं मं कत्वा नगरा नीहरापेथ. अथाहं – ‘‘मया ते नगरे पाकारो परिखा च कारिता, अहं किर दुब्बलट्ठानञ्च उत्तानगम्भीरट्ठानञ्च जानामि, न चिरस्सेव दानि उजुं करिस्सामी’’ति वक्खामि. तं सुत्वा तुम्हे – ‘‘गच्छतू’’ति वदेय्याथाति. राजा सब्बं अकासि.
लिच्छवी तस्स निक्खमनं सुत्वा – ‘‘सठो ब्राह्मणो, मा तस्स गङ्गं उत्तरितुं अदत्था’’ति आहंसु. तत्र एकच्चेहि – ‘‘अम्हे आरब्भ कथितत्ता किर सो एवं कतो’’ति वुत्ते ‘‘तेन हि, भणे, एतू’’ति भणिंसु. सो गन्त्वा लिच्छवी दिस्वा ‘‘किं आगतत्था’’ति पुच्छितो तं पवत्तिं आरोचेसि, लिच्छविनो – ‘‘अप्पमत्तकेन नाम एवं गरुं दण्डं कातुं न युत्त’’न्ति वत्वा – ‘‘किं ते तत्र ठानन्तर’’न्ति पुच्छिंसु. ‘‘विनिच्छयामच्चोहमस्मी’’ति. तदेव ते ठानन्तरं होतूति. सो सुट्ठुतरं विनिच्छयं करोति, राजकुमारा तस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्ति.
सो पतिट्ठितगुणो हुत्वा एकदिवसं एकं लिच्छविं गहेत्वा एकमन्तं गन्त्वा – दारका कसन्तीति पुच्छि. आम, कसन्ति. द्वे गोणे योजेत्वाति? आम, द्वे गोणे योजेत्वाति. एत्तकं वत्वा निवत्तो. ततो तं अञ्ञो – ‘‘किं आचरियो आहा’’ति पुच्छित्वा तेन वुत्तं असद्दहन्तो ‘‘न मे एस यथाभूतं कथेती’’ति तेन सद्धिं भिज्जि. ब्राह्मणो अञ्ञस्मिं दिवसे एकं लिच्छविं एकमन्तं नेत्वा – ‘‘केन ब्यञ्जनेन भुत्तोसी’’ति पुच्छित्वा निवत्तो. तम्पि अञ्ञो पुच्छित्वा असद्दहन्तो तथेव भिज्जि. ब्राह्मणो अपरम्पि दिवसं एकं लिच्छविं एकमन्तं नेत्वा – ‘‘अतिदुग्गतोसि किरा’’ति पुच्छि. को एवमाहाति पुच्छितो असुको नाम लिच्छवीति. अपरम्पि एकमन्तं नेत्वा – ‘‘त्वं किर भीरुकजातिको’’ति पुच्छि. को एवमाहाति? असुको नाम लिच्छवीति. एवं अञ्ञेन अकथितमेव अञ्ञस्स कथेन्तो तीहि संवच्छरेहि ते राजानो अञ्ञमञ्ञं भिन्दित्वा यथा द्वे एकमग्गेन न गच्छन्ति, तथा कत्वा सन्निपातभेरिं चरापेसि. लिच्छविनो – ‘‘इस्सरा सन्निपतन्तु, सूरा सन्निपतन्तू’’ति वत्वा न सन्निपतिंसु.
ब्राह्मणो – ‘‘अयं दानि कालो, सीघं आगच्छतू’’ति रञ्ञो सासनं पेसेसि. राजा सुत्वाव बलभेरिं चरापेत्वा निक्खमि. वेसालिका सुत्वा – ‘‘रञ्ञो गङ्गं उत्तरितुं न दस्सामा’’ति भेरिं चरापेसुं. तम्पि सुत्वा – ‘‘गच्छन्तु सूरराजानो’’तिआदीनि वत्वा न सन्निपतिंसु. ‘‘नगरप्पवेसनं न दस्साम, द्वारानि पिदहित्वा ठस्सामा’’ति भेरिं चरापेसुं. एकोपि न सन्निपति. यथाविवटेहेव द्वारेहि पविसित्वा सब्बे अनयब्यसनं पापेत्वा गतो.
भिक्खुअपरिहानियधम्मवण्णना
१३६. अथ खो भगवा अचिरपक्कन्तेतिआदिम्हि सन्निपातेत्वाति दूरविहारेसु इद्धिमन्ते पेसेत्वा सन्तिकविहारेसु सयं गन्त्वा – ‘‘सन्निपतथ, आयस्मन्तो; भगवा वो सन्निपातं इच्छती’’ति सन्निपातेत्वा. अपरिहानियेति अपरिहानिकरे, वुद्धिहेतुभूतेति अत्थो. धम्मे देसेस्सामीति चन्दसहस्सं सूरियसहस्सं उट्ठपेन्तो विय चतुकुट्टके गेहे अन्तो तेलदीपसहस्सं उज्जालेन्तो विय पाकटे कत्वा कथयिस्सामीति.
तत्थ अभिण्हं सन्निपाताति इदं वज्जिसत्तके वुत्तसदिसमेव. इधापि च अभिण्हं असन्निपतिता दिसासु आगतसासनं न सुणन्ति. ततो – ‘‘असुकविहारसीमा आकुला, उपोसथपवारणा ठिता, असुकस्मिं ठाने भिक्खू वेज्जकम्मदूतकम्मादीनि करोन्ति, विञ्ञत्तिबहुला पुप्फदानादीहि जीविकं कप्पेन्ती’’तिआदीनि न जानन्ति, पापभिक्खूपि ‘‘पमत्तो भिक्खुसङ्घो’’ति ञत्वा रासिभूता सासनं ओसक्कापेन्ति. अभिण्हं सन्निपतिता पन तं तं पवत्तिं सुणन्ति, ततो भिक्खुसङ्घं पेसेत्वा सीमं उजुं करोन्ति, उपोसथपवारणादयो पवत्तापेन्ति, मिच्छाजीवानं उस्सन्नट्ठाने अरियवंसके पेसेत्वा अरियवंसं कथापेन्ति, पापभिक्खूनं विनयधरेहि निग्गहं कारापेन्ति, पापभिक्खूपि ‘‘अप्पमत्तो भिक्खुसङ्घो, न सक्का अम्हेहि वग्गबन्धेन विचरितु’’न्ति भिज्जित्वा पलायन्ति. एवमेत्थ हानिवुद्धियो वेदितब्बा.
समग्गातिआदीसु चेतियपटिजग्गनत्थं वा बोधिगेहउपोसथागारच्छादनत्थं वा कतिकवत्तं वा ठपेतुकामताय ओवादं वा दातुकामताय – ‘‘सङ्घो सन्निपततू’’ति भेरिया वा घण्टिया वा आकोटिताय – ‘‘मय्हं चीवरकम्मं अत्थि, मय्हं पत्तो पचितब्बो, मय्हं नवकम्मं अत्थी’’ति विक्खेपं करोन्ता न समग्गा सन्निपतन्ति नाम. सब्बं पन तं कम्मं ठपेत्वा – ‘‘अहं पुरिमतरं, अहं पुरिमतर’’न्ति एकप्पहारेनेव सन्निपतन्ता समग्गा सन्निपतन्ति नाम. सन्निपतिता पन चिन्तेत्वा मन्तेत्वा कत्तब्बं कत्वा एकतो अवुट्ठहन्ता समग्गा न वुट्ठहन्ति नाम. एवं वुट्ठितेसु हि ये पठमं गच्छन्ति, तेसं एवं होति – ‘‘अम्हेहि बाहिरकथाव सुता, इदानि विनिच्छयकथा भविस्सती’’ति. एकप्पहारेनेव वुट्ठहन्ता पन समग्गा वुट्ठहन्ति नाम. अपिच ‘‘असुकट्ठाने विहारसीमा आकुला, उपोसथपवारणा ठिता, असुकट्ठाने वेज्जकम्मादिकारका पापभिक्खू उस्सन्ना’’ति सुत्वा – ‘‘को गन्त्वा तेसं निग्गहं करिस्सती’’ति वुत्ते – ‘‘अहं पठमं, अहं पठम’’न्ति वत्वा गच्छन्तापि समग्गा वुट्ठहन्ति नाम.
आगन्तुकं पन दिस्वा – ‘‘इमं परिवेणं याहि, एतं परिवेणं याहि, अयं को’’ति अवत्वा सब्बे वत्तं करोन्तापि, जिण्णपत्तचीवरकं दिस्वा तस्स भिक्खाचारवत्तेन पत्तचीवरं परियेसमानापि, गिलानस्स गिलानभेसज्जं परियेसमानापि, गिलानमेव अनाथं – ‘‘असुकपरिवेणं याहि, असुकपरिवेणं याही’’ति अवत्वा अत्तनो अत्तनो परिवेणे पटिजग्गन्तापि, एको ओलियमानको गन्थो होति, पञ्ञवन्तं भिक्खुं सङ्गण्हित्वा तेन तं गन्थं उक्खिपापेन्तापि समग्गा सङ्घं करणीयानि करोन्ति नाम.
अपञ्ञत्तन्तिआदीसु नवं अधम्मिकं कतिकवत्तं वा सिक्खापदं वा बन्धन्ता अपञ्ञत्तं पञ्ञपेन्ति नाम, पुराणसन्थतवत्थुस्मिं सावत्थियं भिक्खू विय. उद्धम्मं उब्बिनयं सासनं दीपेन्ता पञ्ञत्तं समुच्छिन्दन्ति नाम, वस्ससतपरिनिब्बुते भगवति वेसालिका वज्जिपुत्तका विय. खुद्दानुखुद्दका पन आपत्तियो सञ्चिच्च वीतिक्कमन्ता यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय न वत्तन्ति नाम, अस्सजिपुनब्बसुका विय. नवं पन कतिकवत्तं वा सिक्खापदं वा अबन्धन्ता, धम्मविनयतो सासनं दीपेन्ता, खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि असमूहनन्ता अपञ्ञत्तं न पञ्ञपेन्ति, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्दन्ति, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तन्ति नाम, आयस्मा उपसेनो विय, आयस्मा यसो काकण्डकपुत्तो विय च.
‘‘सुणातु, मे आवुसो सङ्घो, सन्तम्हाकं सिक्खापदानि गिहिगतानि, गिहिनोपि जानन्ति, ‘इदं वो समणानं सक्यपुत्तियानं कप्पति, इदं वो न कप्पती’ति. सचे हि मयं खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि समूहनिस्साम, भविस्सन्ति वत्तारो – ‘धूमकालिकं समणेन गोतमेन सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, याविमेसं सत्था अट्ठासि, ताविमे सिक्खापदेसु सिक्खिंसु. यतो इमेसं सत्था परिनिब्बुतो, न दानिमे सिक्खापदेसु सिक्खन्ती’ति. यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, सङ्घो अपञ्ञत्तं न पञ्ञपेय्य, पञ्ञत्तं न समुच्छिन्देय्य, यथापञ्ञत्तेसु सिक्खापदेसु समादाय वत्तेय्या’’ति (चुळव. ४४२) –
इमं तन्तिं ठपयन्तो आयस्मा महाकस्सपो विय च. वुद्धियेवाति सीलादीहि गुणेहि वुड्ढियेव, नो परिहानि.
थेराति थिरभावप्पत्ता थेरकारकेहि गुणेहि समन्नागता. बहू रत्तियो जानन्तीति रत्तञ्ञू. चिरं पब्बजितानं एतेसन्ति चिरपब्बजिता. सङ्घस्स पितुट्ठाने ठिताति सङ्घपितरो. पितुट्ठाने ठितत्ता सङ्घं परिनेन्ति पुब्बङ्गमा हुत्वा तीसु सिक्खासु पवत्तेन्तीति सङ्घपरिणायका.
ये तेसं सक्कारादीनि न करोन्ति, ओवादत्थाय द्वे तयो वारे उपट्ठानं न गच्छन्ति, तेपि तेसं ओवादं न देन्ति, पवेणीकथं न कथेन्ति, सारभूतं धम्मपरियायं न सिक्खापेन्ति. ते तेहि विस्सट्ठा सीलादीहि धम्मक्खन्धेहि सत्तहि च अरियधनेहीति एवमादीहि गुणेहि परिहायन्ति. ये पन तेसं सक्कारादीनि करोन्ति, उपट्ठानं गच्छन्ति, तेपि तेसं ओवादं देन्ति. ‘‘एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्बं, एवं ते आलोकितब्बं, एवं ते विलोकितब्बं, एवं ते समिञ्जितब्बं, एवं ते पसारितब्बं, एवं ते सङ्घाटिपत्तचीवरं धारेतब्ब’’न्ति पवेणीकथं कथेन्ति, सारभूतं धम्मपरियायं सिक्खापेन्ति, तेरसहि धुतङ्गेहि दसहि कथावत्थूहि अनुसासन्ति. ते तेसं ओवादे ठत्वा सीलादीहि गुणेहि वड्ढमाना सामञ्ञत्थं अनुपापुणन्ति. एवमेत्थ हानिवुद्धियो वेदितब्बा.
पुनब्भवदानं पुनब्भवो, पुनब्भवो सीलमस्साति पोनोब्भविका, पुनब्भवदायिकाति अत्थो, तस्मा पोनोब्भविकाय. न वसं गच्छन्तीति एत्थ ये चतुन्नं पच्चयानं कारणा उपट्ठाकानं पदानुपदिका हुत्वा गामतो गामं विचरन्ति, ते तस्सा तण्हाय वसं गच्छन्ति नाम, इतरे न गच्छन्ति नाम. तत्थ हानिवुद्धियो पाकटायेव.
आरञ्ञकेसूति पञ्चधनुसतिकपच्छिमेसु. सापेक्खाति सतण्हा सालया. गामन्तसेनासनेसु हि झानं अप्पेत्वापि ततो वुट्ठितमत्तोव इत्थिपुरिसदारिकादिसद्दं सुणाति, येनस्स अधिगतविसेसोपि हायतियेव. अरञ्ञे पन निद्दायित्वा पटिबुद्धमत्तो सीहब्यग्घमोरादीनं सद्दं सुणाति, येन आरञ्ञकं पीतिं लभित्वा तमेव सम्मसन्तो अग्गफले पतिट्ठाति. इति भगवा गामन्तसेनासने झानं अप्पेत्वा निसिन्नभिक्खुनो अरञ्ञे निद्दायन्तमेव पसंसति. तस्मा तमेव अत्थवसं पटिच्च – ‘‘आरञ्ञकेसु सेनासनेसु सापेक्खा भविस्सन्ती’’ति आह.
पच्चत्तञ्ञेव सतिं उपट्ठपेस्सन्तीति अत्तनाव अत्तनो अब्भन्तरे सतिं उपट्ठपेस्सन्ति. पेसलाति पियसीला. इधापि सब्रह्मचारीनं आगमनं अनिच्छन्ता नेवासिका अस्सद्धा होन्ति अप्पसन्ना. सम्पत्तभिक्खूनं पच्चुग्गमनपत्तचीवरप्पटिग्गहणआसनपञ्ञापनतालवण्टग्गहणादीनि न करोन्ति, अथ नेसं अवण्णो उग्गच्छति – ‘‘असुकविहारवासिनो भिक्खू अस्सद्धा अप्पसन्ना विहारं पविट्ठानं वत्तपटिवत्तं न करोन्ती’’ति. तं सुत्वा पब्बजिता विहारद्वारेन गच्छन्तापि विहारं न पविसन्ति. एवं अनागतानं अनागमनमेव होति. आगतानं पन फासुविहारे असति येपि अजानित्वा आगता, ते – ‘‘वसिस्सामाति ताव चिन्तेत्वा आगताम्ह, इमेसं पन नेवासिकानं इमिना नीहारेन को वसिस्सती’’ति निक्खमित्वा गच्छन्ति. एवं सो विहारो अञ्ञेसं भिक्खूनं अनावासोव होति. ततो नेवासिका सीलवन्तानं दस्सनं अलभन्ता कङ्खाविनोदनं वा आचारसिक्खापकं वा मधुरधम्मस्सवनं वा न लभन्ति, तेसं नेव अग्गहितधम्मग्गहणं, न गहितसज्झायकरणं होति. इति नेसं हानियेव होति, न वुद्धि.
ये पन सब्रह्मचारीनं आगमनं इच्छन्ति, ते सद्धा होन्ति पसन्ना, आगतानं सब्रह्मचारीनं पच्चुग्गमनादीनि कत्वा सेनासनं पञ्ञपेत्वा देन्ति, ते गहेत्वा भिक्खाचारं पविसन्ति, कङ्खं विनोदेन्ति, मधुरधम्मस्सवनं लभन्ति. अथ नेसं कित्तिसद्दो उग्गच्छति – ‘‘असुकविहारभिक्खू एवं सद्धा पसन्ना वत्तसम्पन्ना सङ्गाहका’’ति. तं सुत्वा भिक्खू दूरतोपि एन्ति, तेसं नेवासिका वत्तं करोन्ति, समीपं आगन्त्वा वुड्ढतरं आगन्तुकं वन्दित्वा निसीदन्ति, नवकतरस्स सन्तिके आसनं गहेत्वा निसीदन्ति. निसीदित्वा – ‘‘इमस्मिं विहारे वसिस्सथ गमिस्सथा’’ति पुच्छन्ति. ‘गमिस्सामी’ति वुत्ते – ‘‘सप्पायं सेनासनं, सुलभा भिक्खा’’तिआदीनि वत्वा गन्तुं न देन्ति. विनयधरो चे होति, तस्स सन्तिके विनयं सज्झायन्ति. सुत्तन्तादिधरो चे, तस्स सन्तिके तं तं धम्मं सज्झायन्ति. आगन्तुकानं थेरानं ओवादे ठत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणन्ति. आगन्तुका ‘‘एकं द्वे दिवसानि वसिस्सामाति आगताम्ह, इमेसं पन सुखसंवासताय दसद्वादसवस्सानि वसिस्सामा’’ति वत्तारो होन्ति. एवमेत्थ हानिवुद्धियो वेदितब्बा.
१३७. दुतियसत्तके कम्मं आरामो एतेसन्ति कम्मारामाति. कम्मे रताति कम्मरता. कम्मारामतमनुयुत्ताति युत्ता पयुत्ता अनुयुत्ता. तत्थ कम्मन्ति इतिकातब्बकम्मं वुच्चति. सेय्यथिदं – चीवरविचारणं, चीवरकरणं, उपत्थम्भनं, सूचिघरं, पत्तत्थविकं, असंबद्धकं, कायबन्धनं, धमकरणं, आधारकं, पादकथलिकं, सम्मज्जनीआदीनं करणन्ति. एकच्चो हि एतानि करोन्तो सकलदिवसं एतानेव करोति. तं सन्धायेस पटिक्खेपो. यो पन एतेसं करणवेलायमेव एतानि करोति, उद्देसवेलायं उद्देसं गण्हाति, सज्झायवेलायं सज्झायति, चेतियङ्गणवत्तवेलायं चेतियङ्गणवत्तं करोति, मनसिकारवेलायं मनसिकारं करोति, न सो कम्मारामो नाम.
न भस्सारामाति एत्थ यो इत्थिवण्णपुरिसवण्णादिवसेन आलापसल्लापं करोन्तोयेव दिवसञ्च रत्तिञ्च वीतिनामेति, एवरूपे भस्से परियन्तकारी न होति, अयं भस्सारामो नाम. यो पन रत्तिन्दिवं धम्मं कथेति, पञ्हं विस्सज्जेति, अयं अप्पभस्सोव भस्से परियन्तकारीयेव. कस्मा? ‘‘सन्निपतितानं वो, भिक्खवे, द्वयं करणीयं – धम्मी वा कथा, अरियो वा तुण्हीभावो’’ति (म. नि. १.२७३) वुत्तत्ता.
न निद्दारामाति एत्थ यो गच्छन्तोपि निसिन्नोपि निपन्नोपि थिनमिद्धाभिभूतो निद्दायतियेव, अयं निद्दारामो नाम. यस्स पन करजकायगेलञ्ञेन चित्तं भवङ्गे ओतरति, नायं निद्दारामो. तेनेवाह – ‘‘अभिजानामहं अग्गिवेस्सन, गिम्हानं पच्छिमे मासे पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो चतुग्गुणं सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा दक्खिणेन पस्सेन सतो सम्पजानो निद्दं ओक्कमिता’’ति (म. नि. १.३८७).
न सङ्गणिकारामाति एत्थ यो एकस्स दुतियो द्विन्नं ततियो तिण्णं चतुत्थोति एवं संसट्ठोव विहरति, एकको अस्सादं न लभति, अयं सङ्गणिकारामो. यो पन चतूसु इरियापथेसु एकको अस्सादं लभति, नायं सङ्गणिकारामोति वेदितब्बो.
न पापिच्छाति एत्थ असन्तसम्भावनाय इच्छाय समन्नागता दुस्सीला पापिच्छा नाम.
न पापमित्तादीसु पापा मित्ता एतेसन्ति पापमित्ता. चतूसु इरियापथेसु सह अयनतो पापा सहाया एतेसन्ति पापसहाया. तन्निन्नतप्पोणतप्पब्भारताय पापेसु सम्पवङ्काति पापसम्पवङ्का.
ओरमत्तकेनाति अवरमत्तकेन अप्पमत्तकेन. अन्तराति अरहत्तं अपत्वाव एत्थन्तरे. वोसानन्ति परिनिट्ठितभावं – ‘‘अलमेत्तावता’’ति ओसक्कनं ठितकिच्चतं. इदं वुत्तं होति – ‘‘याव सीलपारिसुद्धिमत्तेन वा विपस्सनामत्तेन वा झानमत्तेन वा सोतापन्नभावमत्तेन वा सकदागामिभावमत्तेन वा अनागामिभावमत्तेन वा वोसानं न आपज्जिस्सन्ति, ताव वुद्धियेव भिक्खूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानी’’ति.
१३८. ततियसत्तके सद्धाति सद्धासम्पन्ना. तत्थ आगमनीयसद्धा, अधिगमसद्धा, पसादसद्धा, ओकप्पनसद्धाति चतुब्बिधा सद्धा. तत्थ आगमनीयसद्धा सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं होति. अधिगमसद्धा अरियपुग्गलानं. बुद्धो धम्मो सङ्घोति वुत्ते पन पसादो पसादसद्धा. ओकप्पेत्वा पकप्पेत्वा पन सद्दहनं ओकप्पनसद्धा. सा दुविधापि इधाधिप्पेता. ताय हि सद्धाय समन्नागतो सद्धाविमुत्तो, वक्कलित्थेरसदिसो होति. तस्स हि चेतियङ्गणवत्तं वा, बोधियङ्गणवत्तं वा कतमेव होति. उपज्झायवत्तआचरियवत्तादीनि सब्बवत्तानि पूरेति. हिरिमनाति पापजिगुच्छनलक्खणाय हिरिया युत्तचित्ता. ओत्तप्पीति पापतो भायनलक्खणेन ओत्तप्पेन समन्नागता.
बहुस्सुताति एत्थ पन परियत्तिबहुस्सुतो, पटिवेधबहुस्सुतोति द्वे बहुस्सुता. परियत्तीति तीणि पिटकानि. पटिवेधोति सच्चप्पटिवेधो. इमस्मिं पन ठाने परियत्ति अधिप्पेता. सा येन बहु सुता, सो बहुस्सुतो. सो पनेस निस्सयमुच्चनको, परिसुपट्ठाको, भिक्खुनोवादको, सब्बत्थकबहुस्सुतोति चतुब्बिधो होति. तत्थ तयो बहुस्सुता समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय ओवादवग्गे वुत्तनयेन गहेतब्बा. सब्बत्थकबहुस्सुता पन आनन्दत्थेरसदिसा होन्ति. ते इध अधिप्पेता.
आरद्धवीरियाति येसं कायिकञ्च चेतसिकञ्च वीरियं आरद्धं होति. तत्थ ये कायसङ्गणिकं विनोदेत्वा चतूसु इरियापथेसु अट्ठआरब्भवत्थुवसेन एकका होन्ति, तेसं कायिकवीरियं आरद्धं नाम होति. ये चित्तसङ्गाणिकं विनोदेत्वा अट्ठसमापत्तिवसेन एकका होन्ति, गमने उप्पन्नकिलेसस्स ठानं पापुणितुं न देन्ति, ठाने उप्पन्नकिलेसस्स निसज्जं, निसज्जाय उप्पन्नकिलेसस्स सयनं पापुणितुं न देन्ति, उप्पन्नुप्पन्नट्ठानेयेव किलेसे निग्गण्हन्ति, तेसं चेतसिकवीरियं आरद्धं नाम होति.
उपट्ठितस्सतीति चिरकतादीनं सरिता अनुस्सरिता महागतिम्बयअभयत्थेरदीघभाणअभयत्थेरतिपिटकचूळाभयत्थेरा विय. महागतिम्बयअभयत्थेरो किर जातपञ्चमदिवसे मङ्गलपायासे तुण्डं पसारेन्तं वायसं दिस्वा हुं हुन्ति सद्दमकासि. अथ सो थेरकाले – ‘‘कदा पट्ठाय, भन्ते, सरथा’’ति भिक्खूहि पुच्छितो ‘‘जातपञ्चमदिवसे कतसद्दतो पट्ठाय आवुसो’’ति आह.
दीघभाणकअभयत्थेरस्स जातनवमदिवसे माता चुम्बिस्सामीति ओनता तस्सा मोळि मुच्चित्थ. ततो तुम्बमत्तानि सुमनपुप्फानि दारकस्स उरे पतित्वा दुक्खं जनयिंसु. सो थेरकाले – ‘‘कदा पट्ठाय, भन्ते, सरथा’’ति पुच्छितो – ‘‘जातनवमदिवसतो पट्ठाया’’ति आह.
तिपिटकचूळाभयत्थेरो – ‘‘अनुराधपुरे तीणि द्वारानि पिदहापेत्वा मनुस्सानं एकेन द्वारेन निक्खमनं कत्वा – ‘त्वं किन्नामो, त्वं किन्नामो’ति पुच्छित्वा सायं पुन अपुच्छित्वाव तेसं नामानि सम्पटिच्छापेतुं – ‘‘सक्का आवुसो’’ति आह. एवरूपे भिक्खू सन्धाय – ‘‘उपट्ठितस्सती’’ति वुत्तं.
पञ्ञवन्तोति पञ्चन्नं खन्धानं उदयब्बयपरिग्गाहिकाय पञ्ञाय समन्नागता. अपि च द्वीहिपि एतेहि पदेहि विपस्सकानं भिक्खूनं विपस्सनासम्भारभूता सम्मासति चेव विपस्सनापञ्ञा च कथिता.
१३९. चतुत्थसत्तके सतियेव सम्बोज्झङ्गो सतिसम्बोज्झङ्गोति. एस नयो सब्बत्थ. तत्थ उपट्ठानलक्खणो सतिसम्बोज्झङ्गो, पविचयलक्खणो धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो, पग्गहलक्खणो वीरियसम्बोज्झङ्गो, फरणलक्खणो पीतिसम्बोज्झङ्गो, उपसमलक्खणो पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो, अविक्खेपलक्खणो समाधिसम्बोज्झङ्गो, पटिसङ्खानलक्खणो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो. भावेस्सन्तीति सतिसम्बोज्झङ्गं चतूहि कारणेहि समुट्ठापेन्ता, छहि कारणेहि धम्मविचयसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, नवहि कारणेहि वीरियसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, दसहि कारणेहि पीतिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, सत्तहि कारणेहि पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, दसहि कारणेहि समाधिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता, पञ्चहि कारणेहि उपेक्खासम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेन्ता वड्ढेस्सन्तीति अत्थो. इमिना विपस्सनामग्गफलसम्पयुत्ते लोकियलोकुत्तरमिस्सके सम्बोज्झङ्गे कथेसि.
१४०. पञ्चमसत्तके अनिच्चसञ्ञाति अनिच्चानुपस्सनाय सद्धिं उप्पन्नसञ्ञा. अनत्तसञ्ञादीसुपि एसेव नयो. इमा सत्त लोकियविपस्सनापि होन्ति. ‘‘एतं सन्तं, एतं पणीतं, यदिदं सब्बसङ्खारसमथो विरागो निरोधो’’ति (अ. नि. ९.३६) आगतवसेनेत्थ द्वे लोकुत्तरापि होन्तीति वेदितब्बा.
१४१. छक्के मेत्तं कायकम्मन्ति मेत्तचित्तेन कत्तब्बं कायकम्मं. वचीकम्ममनोकम्मेसुपि एसेव नयो. इमानि पन भिक्खूनं वसेन आगतानि गिहीसुपि लब्भन्ति. भिक्खूनञ्हि मेत्तचित्तेन आभिसमाचारिकधम्मपूरणं मेत्तं कायकम्मं नाम. गिहीनं चेतियवन्दनत्थाय बोधिवन्दनत्थाय सङ्घनिमन्तनत्थाय गमनं, गामं पिण्डाय पविट्ठं भिक्खुं दिस्वा पच्चुग्गमनं, पत्तप्पटिग्गहणं, आसनपञ्ञापनं, अनुगमनन्ति एवमादिकं मेत्तं कायकम्मं नाम.
भिक्खूनं मेत्तचित्तेन आचारपञ्ञत्तिसिक्खापदपञ्ञापनं, कम्मट्ठानकथनं, धम्मदेसना, तेपिटकम्पि बुद्धवचनं मेत्तं वचीकम्मं नाम. गिहीनं चेतियवन्दनत्थाय गच्छाम, बोधिवन्दनत्थाय गच्छाम, धम्मस्सवनं करिस्साम, दीपमालपुप्फपूजं करिस्साम, तीणि सुचरितानि समादाय वत्तिस्साम, सलाकभत्तादीनि दस्साम, वस्सवासिकं दस्साम, अज्ज सङ्घस्स चत्तारो पच्चये दस्साम, सङ्घं निमन्तेत्वा खादनीयादीनि संविदहथ, आसनानि पञ्ञापेथ, पानीयं उपट्ठपेथ, सङ्घं पच्चुग्गन्त्वा आनेथ, पञ्ञत्तासने निसीदापेथ, छन्दजाता उस्साहजाता वेय्यावच्चं करोथातिआदिकथनकाले मेत्तं वचीकम्मं नाम.
भिक्खूनं पातोव उट्ठाय सरीरप्पटिजग्गनं, चेतियङ्गणवत्तादीनि च कत्वा विवित्तासने निसीदित्वा इमस्मिं विहारे भिक्खू सुखी होन्तु अवेरा अब्यापज्जाति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम. गिहीनं ‘अय्या सुखी होन्तु, अवेरा अब्यापज्जा’ति चिन्तनं मेत्तं मनोकम्मं नाम.
आवि चेव रहो चाति सम्मुखा च परम्मुखा च. तत्थ नवकानं चीवरकम्मादीसु सहायभावगमनं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. थेरानं पन पादधोवनवन्दनबीजनदानादिभेदं सब्बं सामीचिकम्मं सम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम. उभयेहिपि दुन्निक्खित्तानं दारुभण्डादीनं तेसु अवमञ्ञं अकत्वा अत्तना दुन्निक्खित्तानं विय पटिसामनं परम्मुखा मेत्तं कायकम्मं नाम.
देवत्थेरो तिस्सत्थेरोति एवं पग्गय्ह वचनं सम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम. विहारे असन्तं पन पटिपुच्छन्तस्स कुहिं अम्हाकं देवत्थेरो, कुहिं अम्हाकं तिस्सत्थेरो, कदा नु खो आगमिस्सतीति एवं ममायनवचनं परम्मुखा मेत्तं वचीकम्मं नाम.
मेत्तासिनेहसिनिद्धानि पन नयनानि उम्मीलेत्वा पसन्नेन मुखेन ओलोकनं सम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम. देवत्थेरो तिस्सत्थेरो अरोगो होतु, अप्पाबाधोति समन्नाहरणं परम्मुखा मेत्तं मनोकम्मं नाम.
लाभाति चीवरादयो लद्धपच्चया. धम्मिकाति कुहनादिभेदं मिच्छाजीवं वज्जेत्वा धम्मेन समेन भिक्खाचारवत्तेन उप्पन्ना. अन्तमसो पत्तपरियापन्नमत्तम्पीति पच्छिमकोटिया पत्ते परियापन्नं पत्तस्स अन्तोगतं द्वितिकटच्छुभिक्खामत्तम्पि. अप्पटिविभत्तभोगीति एत्थ द्वे पटिविभत्ता नाम – आमिसप्पटिविभत्तञ्च, पुग्गलप्पटिविभत्तञ्च. तत्थ – ‘‘एत्तकं दस्सामि, एत्तकं न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं आमिसप्पटिविभत्तं नाम. ‘‘असुकस्स दस्सामि, असुकस्स न दस्सामी’’ति एवं चित्तेन विभजनं पन पुग्गलप्पटिविभत्तं नाम. तदुभयम्पि अकत्वा यो अप्पटिविभत्तं भुञ्जति, अयं अप्पटिविभत्तभोगी नाम.
सीलवन्तेहि सब्रह्मचारीहि साधारणभोगीति एत्थ साधारणभोगिनो इदं लक्खणं, यं यं पणीतं लब्भति, तं तं नेव लाभेन लाभं निजिगीसनतामुखेन गिहीनं देति, न अत्तना भुञ्जति, पटिग्गण्हन्तो च – ‘‘सङ्घेन साधारणं होतू’’ति गहेत्वा घण्टिं पहरित्वा परिभुञ्जितब्बं सङ्घसन्तकं विय पस्सति.
इमं पन सारणीयधम्मं को पूरेति, को न पूरेतीति? दुस्सीलो ताव न पूरेति. न हि तस्स सन्तकं सीलवन्ता गण्हन्ति. परिसुद्धसीलो पन वत्तं अखण्डेन्तो पूरेति. तत्रिदं वत्तं – यो हि ओदिस्सकं कत्वा मातु वा पितु वा आचरियुपज्झायादीनं वा देति, सो दातब्बं देति, सारणीयधम्मो पनस्स न होति, पलिबोधजग्गनं नाम होति. सारणीयधम्मो हि मुत्तपलिबोधस्सेव वट्टति. तेन पन ओदिस्सकं देन्तेन गिलानगिलानुपट्ठाकआगन्तुकगमिकानञ्चेव नवपब्बजितस्स च सङ्घाटिपत्तग्गहणं अजानन्तस्स दातब्बं. एतेसं दत्वा अवसेसं थेरासनतो पट्ठाय थोकं अदत्वा यो यत्तकं गण्हाति, तस्स तत्तकं दातब्बं. अवसिट्ठे असति पुन पिण्डाय चरित्वा थेरासनतो पट्ठाय यं यं पणीतं, तं दत्वा सेसं परिभुञ्जितब्बं. ‘‘सीलवन्तेही’’ति वचनतो दुस्सीलस्स अदातुम्पि वट्टति.
अयं पन सारणीयधम्मो सुसिक्खिताय परिसाय सुपूरो होति, नो असिक्खिताय परिसाय. सुसिक्खिताय हि परिसाय यो अञ्ञतो लभति, सो न गण्हाति. अञ्ञतो अलभन्तोपि पमाणयुत्तमेव गण्हाति, नातिरेकं. अयं पन सारणीयधम्मो एवं पुनप्पुनं पिण्डाय चरित्वा लद्धं लद्धं देन्तस्सापि द्वादसहि वस्सेहि पूरति, न ततो ओरं. सचे हि द्वादसमे वस्से सारणीयधम्मपूरको पिण्डपातपूरं पत्तं आसनसालायं ठपेत्वा नहायितुं गच्छति सङ्घत्थेरो च कस्सेसो पत्तोति, ‘‘सारणीयधम्मपूरकस्सा’’ति वुत्ते ‘‘आहरथ न’’न्ति सब्बं पिण्डपातं विचारेत्वा भुञ्जित्वा च रित्तं पत्तं ठपेति, अथ सो भिक्खु रित्तं पत्तं दिस्वा ‘‘मय्हं अनवसेसेत्वाव परिभुञ्जिंसू’’ति दोमनस्सं उप्पादेति, सारणीयधम्मो भिज्जति, पुन द्वादसवस्सानि पूरेतब्बो होति. तित्थियपरिवाससदिसो हेस, सकिं खण्डे जाते पुन पूरेतब्बोव. यो पन – ‘‘लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे, यस्स मे पत्तगतं अनापुच्छाव सब्रह्मचारी परिभुञ्जन्ती’’ति सोमनस्सं जनेति, तस्स पुण्णो नाम होति.
एवं पूरितसारणीयधम्मस्स पन नेव इस्सा, न मच्छरियं होति. सो मनुस्सानं पियो होति, सुलभपच्चयो च, पत्तगतमस्स दिय्यमानम्पि न खीयति, भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं लभति, भये वा छातके वा सम्पत्ते देवता उस्सुक्कं आपज्जन्ति.
तत्रिमानि वत्थूनि – सेनगिरिवासी तिस्सत्थेरो किर महागिरिगामं उपनिस्साय विहरति. पञ्ञास महाथेरा नागदीपं चेतियवन्दनत्थाय गच्छन्ता गिरिगामे पिण्डाय चरित्वा किञ्चि अलद्धा निक्खमिंसु. थेरो पन पविसन्तो ते दिस्वा पुच्छि – ‘‘लद्धं, भन्ते’’ति? विचरिम्ह आवुसोति. सो तेसं अलद्धभावं ञत्वा आह – ‘‘भन्ते यावाहं आगच्छामि, ताव इधेव होथा’’ति. मयं, आवुसो, पञ्ञास जना पत्ततेमनमत्तम्पि न लभिम्हाति. भन्ते, नेवासिका नाम पटिबला होन्ति, अलभन्तापि भिक्खाचारमग्गसभागं जानन्तीति. थेरा आगमेसुं. थेरो गामं पाविसि. धुरगेहेयेव महाउपासिका खीरभत्तं सज्जेत्वा थेरं ओलोकयमाना ठिता. अथ थेरस्स द्वारं सम्पत्तस्सेव पत्तं पूरेत्वा अदासि, सो तं आदाय थेरानं सन्तिकं गन्त्वा गण्हथ, भन्तेति, सङ्घत्थेरं आह. थेरो – ‘‘अम्हेहि एत्तकेहि किञ्चि न लद्धं, अयं सीघमेव गहेत्वा आगतो, किं नु खो’’ति सेसानं मुखं ओलोकेसि. थेरो ओलोकनाकारेनेव ञत्वा ‘‘भन्ते, धम्मेन समेन लद्धपिण्डपातो, निक्कुक्कुच्चा गण्हथा’’तिआदितो पट्ठाय सब्बेसं यावदत्थं दत्वा अत्तनापि यावदत्थं भुञ्जि.
अथ नं भत्तकिच्चावसाने थेरा पुच्छिंसु – ‘‘कदा, आवुसो, लोकुत्तरधम्मं पटिविज्झी’’ति? नत्थि मे, भन्ते, लोकुत्तरधम्मोति. झानलाभीसि, आवुसोति? एतम्पि मे, भन्ते, नत्थीति. ननु, आवुसो, पाटिहारियन्ति? सारणीयधम्मो मे, भन्ते, पूरितो, तस्स मे धम्मस्स पूरितकालतो पट्ठाय सचेपि भिक्खुसतसहस्सं होति, पत्तगतं न खीयतीति. ते सुत्वा – ‘‘साधु साधु सप्पुरिस, अनुच्छविकमिदं तुय्ह’’न्ति आहंसु. इदं ताव – ‘‘पत्तगतं न खीयती’’ति एत्थ वत्थु.
अयमेव पन थेरो चेतियपब्बते गिरिभण्डमहापूजाय दानट्ठानं गन्त्वा इमस्मिं ठाने किं वरभण्डन्ति पुच्छि. द्वे साटका, भन्तेति. एते मय्हं पापुणिस्सन्तीति. तं सुत्वा अमच्चो रञ्ञो आरोचेसि – ‘‘एको दहरो एवं वदती’’ति. दहरस्स एवं चित्तं, महाथेरानं पन सुखुमसाटका वट्टन्तीति वत्वा महाथेरानं दस्सामीति ठपेति. तस्स भिक्खुसङ्घे पटिपाटिया ठिते देन्तस्स मत्थके ठपितापि ते साटका हत्थं नारोहन्ति. अञ्ञे आरोहन्ति. दहरस्स दानकाले पन हत्थं आरुळ्हा. सो तस्स हत्थे पातेत्वा अमच्चस्स मुखं ओलोकेत्वा दहरं निसीदापेत्वा दानं दत्वा सङ्घं विस्सज्जेत्वा दहरस्स सन्तिके निसीदित्वा – ‘‘भन्ते, इमं धम्मं कदा पटिविज्झित्था’’ति आह. सो परियायेनापि असन्तं अवदन्तो – ‘‘नत्थि मय्हं महाराज लोकुत्तरधम्मो’’ति आह. ननु, भन्ते, पुब्बे अवचुत्थाति. आम, महाराज, सारणीयधम्मपूरको अहं, तस्स मे धम्मस्स पूरितकालतो पट्ठाय भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं पापुणातीति. ‘‘साधु साधु, भन्ते, अनुच्छविकमिदं तुय्ह’’न्ति वन्दित्वा पक्कामि. इदं – ‘‘भाजनीयभण्डट्ठाने अग्गभण्डं पापुणाती’’ति एत्थ वत्थु.
ब्राह्मणतिस्सभये पन भातरगामवासिनो नागत्थेरिया अनारोचेत्वाव पलायिंसु. थेरी पच्चूससमये – ‘‘अतिविय अप्पनिग्घोसो गामो, उपधारेथ तावा’’ति दहरभिक्खुनियो आह. ता गन्त्वा सब्बेसं गतभावं ञत्वा आगम्म थेरिया आरोचेसुं. सा सुत्वा ‘‘मा तुम्हे तेसं गतभावं चिन्तयित्थ, अत्तनो उद्देसपरिपुच्छायोनिसोमनसिकारेसुयेव योगं करोथा’’ति वत्वा भिक्खाचारवेलायं पारुपित्वा अत्तद्वादसमा गामद्वारे निग्रोधमूले अट्ठासि. रुक्खे अधिवत्थादेवता द्वादसन्नम्पि भिक्खुनीनं पिण्डपातं दत्वा ‘‘अय्ये, मा अञ्ञत्थ गच्छथ, निच्चं इधेव एथा’’ति आह. थेरिया पन कनिट्ठभाता नागत्थेरो नाम अत्थि, सो – ‘‘महन्तं भयं, न सक्का इध यापेतुं, परतीरं गमिस्सामी’’ति अत्तद्वादसमोव अत्तनो वसनट्ठाना निक्खन्तो थेरिं दिस्वा गमिस्सामीति भातरगामं आगतो. थेरी – ‘‘थेरा आगता’’ति सुत्वा तेसं सन्तिकं गन्त्वा किं अय्याति पुच्छि. सो तं पवत्तिं आचिक्खि. सा – ‘‘अज्ज एकदिवसं विहारेयेव वसित्वा स्वे गमिस्सथा’’ति आह. थेरा विहारं अगमंसु.
थेरी पुनदिवसे रुक्खमूले पिण्डाय चरित्वा थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘इमं पिण्डपातं परिभुञ्जथा’’ति आह. थेरो – ‘‘वट्टिस्सति थेरी’’ति वत्वा तुण्ही अट्ठासि. धम्मिको तात पिण्डपातो, कुक्कुच्चं अकत्वा परिभुञ्जथाति. ‘‘वट्टिस्सति थेरी’’ति. सा पत्तं गहेत्वा आकासे खिपि. पत्तो आकासे अट्ठासि. थेरो – ‘‘सत्ततालमत्ते ठितम्पि भिक्खुनिभत्तमेव थेरी’’ति वत्वा – ‘‘भयं नाम सब्बकालं न होति, भये वूपसन्ते अरियवंसं कथयमानो, ‘भो पिण्डपातिक, भिक्खुनिभत्तं भुञ्जित्वा वीतिनामयित्था’ति चित्तेन अनुवदियमानो सन्थम्भेतुं न सक्खिस्सामि, अप्पमत्ता होथ थेरियो’’ति मग्गं आरुहि.
रुक्खदेवतापि – ‘‘सचे थेरो थेरिया हत्थतो पिण्डपातं परिभुञ्जिस्सति, न नं निवत्तेस्सामि. सचे न परिभुञ्जिस्सति, निवत्तेस्सामी’’ति चिन्तयमाना ठत्वा थेरस्स गमनं दिस्वा रुक्खा ओरुय्ह पत्तं, भन्ते, देथाति पत्तं गहेत्वा थेरं रुक्खमूलंयेव आनेत्वा आसनं पञ्ञपेत्वा पिण्डपातं दत्वा कतभत्तकिच्चं पटिञ्ञं कारेत्वा द्वादस भिक्खुनियो द्वादस भिक्खू च सत्तवस्सानि उपट्ठहि. इदं – ‘‘देवता उस्सुक्कं आपज्जन्ती’’ति एत्थ वत्थु. तत्र हि थेरी सारणीयधम्मपूरिका अहोसि.
अखण्डानीतिआदीसु यस्स सत्तसु आपत्तिक्खन्धेसु आदिम्हि वा अन्ते वा सिक्खापदं भिन्नं होति, तस्स सीलं परियन्ते छिन्नसाटको विय खण्डं नाम. यस्स पन वेमज्झे भिन्नं, तस्स मज्झे छिद्दसाटको विय छिद्दं नाम होति. यस्स पन पटिपाटिया द्वे तीणि भिन्नानि, तस्स पिट्ठियं वा कुच्छियं वा उट्ठितेन विसभागवण्णेन काळरत्तादीनं अञ्ञतरवण्णा गावी विय सबलं नाम होति. यस्स पन अन्तरन्तरा विसभागबिन्दुचित्रा गावी विय कम्मासं नाम होति. यस्स पन सब्बेनसब्बं अभिन्नानि, तस्स तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि नाम होन्ति. तानि पनेतानि तण्हादासब्यतो मोचेत्वा भुजिस्सभावकरणतो भुजिस्सानि. बुद्धादीहि विञ्ञूहि पसत्थत्ता विञ्ञुपसत्थानि, तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ता – ‘‘इदं नाम त्वं आपन्नपुब्बो’’ति केनचि परामट्ठुं असक्कुणेय्यत्ता च अपरामट्ठानि, उपचारसमाधिं वा अप्पनासमाधिं वा संवत्तयन्तीति समाधिसंवत्तनिकानीति वुच्चन्ति.
सीलसामञ्ञगता विहरिस्सन्तीति तेसु तेसु दिसाभागेसु विहरन्तेहि भिक्खूहि सद्धिं समानभावूपगतसीला विहरिस्सन्ति. सोतापन्नादीनञ्हि सीलं समुद्दन्तरेपि देवलोकेपि वसन्तानं अञ्ञेसं सोतापन्नादीनं सीलेन समानमेव होति, नत्थि मग्गसीले नानत्तं. तं सन्धायेतं वुत्तं.
यायं दिट्ठीति मग्गसम्पयुत्ता सम्मादिट्ठि. अरियाति निद्दोसा. निय्यातीति निय्यानिका. तक्करस्साति यो तथाकारी होति. सब्बदुक्खक्खयायाति सब्बदुक्खक्खयत्थं. दिट्ठिसामञ्ञगताति समानदिट्ठिभावं उपगता हुत्वा विहरिस्सन्ति. वुद्धियेवाति एवं विहरन्तानं वुद्धियेव भिक्खूनं पाटिकङ्खा, नो परिहानीति.
१४२. एतदेव बहुलन्ति आसन्नपरिनिब्बानत्ता भिक्खु ओवदन्तो पुनप्पुनं एतंयेव धम्मिं कथं करोति. इति सीलन्ति एवं सीलं, एत्तकं सीलं. एत्थ चतुपारिसुद्धिसीलं सीलं चित्तेकग्गता समाधि, विपस्सनापञ्ञा पञ्ञाति वेदितब्बा. सीलपरिभावितोति आदीसु यस्मिं सीले ठत्वाव मग्गसमाधिं फलसमाधिं निब्बत्तेन्ति. एसो तेन सीलेन परिभावितो महप्फलो होति, महानिसंसो. यम्हि समाधिम्हि ठत्वा मग्गपञ्ञं फलपञ्ञं निब्बत्तेन्ति, सा तेन समाधिना परिभाविता महप्फला होति, महानिसंसा. याय पञ्ञाय ठत्वा मग्गचित्तं फलचित्तं निब्बत्तेन्ति, तं ताय परिभावितं सम्मदेव आसवेहि विमुच्चति.
यथाभिरन्तन्ति बुद्धानं अनभिरतिपरितस्सितं नाम नत्थि, यथारुचि यथाअज्झासयन्ति पन वुत्तं होति. आयामाति एहि याम. ‘‘अयामा’’तिपि पाठो, गच्छामाति अत्थो. आनन्दाति भगवा सन्तिकावचरत्ता थेरं आलपति. थेरो पन – ‘‘गण्हथावुसो पत्तचीवरानि, भगवा असुकट्ठानं गन्तुकामो’’ति भिक्खूनं आरोचेति.
१४४. अम्बलट्ठिकागमनं उत्तानमेव. अथ खो आयस्मा सारिपुत्तोतिआदि (दी. नि. ३.१४१) सम्पसादनीये वित्थारितं.
दुस्सीलआदीनववण्णना
१४८. पाटलिगमने आवसथागारन्ति आगन्तुकानं आवसथगेहं. पाटलिगामे किर निच्चकालं द्विन्नं राजूनं सहायका आगन्त्वा कुलानि गेहतो नीहरित्वा मासम्पि अड्ढमासम्पि वसन्ति. ते मनुस्सा निच्चुपद्दुता – ‘‘एतेसं आगतकाले वसनट्ठानं भविस्सती’’ति नगरमज्झे महतिं सालं करित्वा तस्सा एकस्मिं पदेसे भण्डपटिसामनट्ठानं, एकस्मिं पदेसे निवासट्ठानं अकंसु. ते – ‘‘भगवा आगतो’’ति सुत्वाव – ‘‘अम्हेहि गन्त्वापि भगवा आनेतब्बो सिया, सो सयमेव अम्हाकं वसनट्ठानं सम्पत्तो, अज्ज भगवन्तं आवसथे मङ्गलं वदापेस्सामा’’ति एतदत्थमेव उपसङ्कमन्ता. तस्मा एवमाहंसु. येन आवसथागारन्ति ते किर – ‘‘बुद्धा नाम अरञ्ञज्झासया अरञ्ञारामा अन्तोगामे वसितुं इच्छेय्युं वा नो वा’’ति भगवतो मनं अजानन्ता आवसथागारं अप्पटिजग्गित्वाव आगमंसु. इदानि भगवतो मनं ञत्वा पुरेतरं गन्त्वा पटिजग्गिस्सामाति येनावसथागारं, तेनुपसङ्कमिंसु. सब्बसन्थरिन्ति यथा सब्बं सन्थतं होति, एवं सन्थरिं.
१४९. दुस्सीलोति असीलो निस्सीलो. सीलविपन्नोति विपन्नसीलो भिन्नसंवरो. पमादाधिकरणन्ति पमादकारणा.
इदञ्च सुत्तं गहट्ठानं वसेन आगतं पब्बजितानम्पि पन लब्भतेव. गहट्ठो हि येन येन सिप्पट्ठानेन जीवितं कप्पेति – यदि कसिया, यदि वणिज्जाय, पाणातिपातादिवसेन पमत्तो तं तं यथाकालं सम्पादेतुं न सक्कोति, अथस्स मूलम्पि विनस्सति. माघातकाले पाणातिपातं पन अदिन्नादानादीनि च करोन्तो दण्डवसेन महतिं भोगजानिं निगच्छति. पब्बजितो दुस्सीलो च पमादकारणा सीलतो बुद्धवचनतो झानतो सत्तअरियधनतो च जानिं निगच्छति.
गहट्ठस्स – ‘‘असुको नाम असुककुले जातो दुस्सीलो पापधम्मो परिच्चत्तइधलोकपरलोको सलाकभत्तमत्तम्पि न देती’’ति चतुपरिसमज्झे पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति. पब्बजितस्स वा – ‘‘असुको नाम नासक्खि सीलं रक्खितुं, न बुद्धवचनं उग्गहेतुं, वेज्जकम्मादीहि जीवति, छहि अगारवेहि समन्नागतो’’ति एवं अब्भुग्गच्छति.
अविसारदोति गहट्ठो ताव – ‘‘अवस्सं बहूनं सन्निपातट्ठाने केचि मम कम्मं जानिस्सन्ति, अथ मं निग्गण्हिस्सन्ती’’ति वा, ‘‘राजकुलस्स वा दस्सन्ती’’ति सभयो उपसङ्कमति, मङ्कुभूतो पत्तक्खन्धो अधोमुखो अङ्गुलिकेन भूमिं कसन्तो निसीदति, विसारदो हुत्वा कथेतुं न सक्कोति. पब्बजितोपि – ‘‘बहू भिक्खू सन्निपतिता, अवस्सं कोचि मम कम्मं जानिस्सति, अथ मे उपोसथम्पि पवारणम्पि ठपेत्वा सामञ्ञतो चावेत्वा निक्कड्ढिस्सन्ती’’ति सभयो उपसङ्कमति, विसारदो हुत्वा कथेतुं न सक्कोति. एकच्चो पन दुस्सीलोपि दप्पितो विय विचरति, सोपि अज्झासयेन मङ्कु होतियेव.
सम्मूळ्हो कालङ्करोतीति तस्स हि मरणमञ्चे निपन्नस्स दुस्सीलकम्मे समादाय पवत्तितट्ठानं आपाथमागच्छति, सो उम्मीलेत्वा इधलोकं पस्सति, निमीलेत्वा परलोकं पस्सति, तस्स चत्तारो अपाया उपट्ठहन्ति, सत्तिसतेन सीसे पहरियमानो विय होति. सो – ‘‘वारेथ, वारेथा’’ति विरवन्तो मरति. तेन वुत्तं – ‘‘सम्मूळ्हो कालं करोती’’ति. पञ्चमपदं उत्तानमेव.
१५०. आनिसंसकथा वुत्तविपरियायेन वेदितब्बा.
१५१. बहुदेव रत्तिं धम्मिया कथायाति अञ्ञाय पाळिमुत्तकाय धम्मिकथाय चेव आवसथानुमोदनाय च आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय योजनप्पमाणं महामधुं पीळेत्वा मधुपानं पायेन्तो विय बहुदेव रत्तिं सन्दस्सेत्वा सम्पहंसेत्वा उय्योजेसि. अभिक्कन्ताति अतिक्कन्ता खीणा खयवयं उपेता. सुञ्ञागारन्ति पाटियेक्कं सुञ्ञागारं नाम नत्थि, तत्थेव पन एकपस्से साणिपाकारेन परिक्खिपित्वा – ‘‘इध सत्था विस्समिस्सती’’ति मञ्चकं पञ्ञपेसुं. भगवा – ‘‘चतूहिपि इरियापथेहि परिभुत्तं एतेसं महप्फलं भविस्सती’’ति तत्थ सीहसेय्यं कप्पेसि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘सुञ्ञागारं पाविसी’’ति.
पाटलिपुत्तनगरमापनवण्णना
१५२. सुनिधवस्सकाराति सुनिधो च वस्सकारो च द्वे ब्राह्मणा. मगधमहामत्ताति मगधरञ्ञो महामत्ता महाअमच्चा, मगधरट्ठे वा महामत्ता महतिया इस्सरियमत्ताय समन्नागताति मगधमहामत्ता. पाटलिगामे नगरन्ति पाटलिगामं नगरं कत्वा मापेन्ति. वज्जीनं पटिबाहायाति वज्जिराजकुलानं आयमुखपच्छिन्दनत्थं. सहस्सेवाति एकेकवग्गवसेन सहस्सं सहस्सं हुत्वा. वत्थूनीति घरवत्थूनि. चित्तानि नमन्ति निवेसनानि मापेतुन्ति रञ्ञञ्च राजमहामत्तानञ्च निवेसनानि मापेतुं वत्थुविज्जापाठकानं चित्तानि नमन्ति. ते किर अत्तनो सिप्पानुभावेन हेट्ठा पथवियं तिंसहत्थमत्ते ठाने – ‘‘इध नागग्गाहो, इध यक्खग्गाहो, इध भूतग्गाहो, पासाणो वा खाणुको वा अत्थी’’ति पस्सन्ति. ते तदा सिप्पं जप्पित्वा देवताहि सद्धिं मन्तयमाना विय मापेन्ति. अथवा नेसं सरीरे देवता अधिमुच्चित्वा तत्थ तत्थ निवेसनानि मापेतुं चित्तं नामेन्ति. ता चतूसु कोणेसु खाणुके कोट्टेत्वा वत्थुम्हि गहितमत्ते पटिविगच्छन्ति. सद्धानं कुलानं सद्धा देवता तथा करोन्ति, अस्सद्धानं कुलानं अस्सद्धा देवताव. किं कारणा? सद्धानञ्हि एवं होति – ‘‘इध मनुस्सा निवेसनं मापेत्वा पठमं भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा मङ्गलं वड्ढापेस्सन्ति. अथ मयं सीलवन्तानं दस्सनं, धम्मकथं, पञ्हाविस्सज्जनं, अनुमोदनञ्च सोतुं लभिस्साम, मनुस्सा दानं दत्वा अम्हाकं पत्तिं दस्सन्ती’’ति.
तावतिंसेहीति यथा हि एकस्मिं कुले एकं पण्डितमनुस्सं, एकस्मिं वा विहारे एकं बहुस्सुतभिक्खुं उपादाय – ‘‘असुककुले मनुस्सा पण्डिता, असुकविहारे भिक्खू बहुस्सुता’’ति सद्दो अब्भुग्गच्छति, एवमेव सक्कं देवराजानं विस्सकम्मञ्च देवपुत्तं उपादाय – ‘‘तावतिंसा पण्डिता’’ति सद्दो अब्भुग्गतो. तेनाह – ‘‘तावतिंसेही’’ति. तावतिंसेहि सद्धिं मन्तेत्वापि विय मापेन्तीति अत्थो.
यावता अरियं आयतनन्ति यत्तकं अरियकमनुस्सानं ओसरणट्ठानं नाम अत्थि. यावता वणिप्पथोति यत्तकं वाणिजानं आभतभण्डस्स रासिवसेनेव कयविक्कयट्ठानं नाम, वाणिजानं वसनट्ठानं वा अत्थि. इदं अग्गनगरन्ति तेसं अरियायतनवणिप्पथानं इदं अग्गनगरं जेट्ठकं पामोक्खं भविस्सतीति. पुटभेदनन्ति भण्डपुटभेदनट्ठानं, भण्डभण्डिकानं मोचनट्ठानन्ति वुत्तं होति. सकलजम्बुदीपे अलद्धभण्डम्पि हि इधेव लभिस्सन्ति, अञ्ञत्थ विक्कयेन अगच्छन्तम्पि च इधेव गमिस्सति. तस्मा इधेव पुटं भिन्दिस्सन्तीति अत्थो. चतूसु हि द्वारेसु चत्तारि सभायं एकन्ति एवं दिवसे दिवसे पञ्चसतसहस्सानि उट्ठहिस्सन्तीति दस्सेति.
अग्गितो वातिआदीसु चकारत्थो वा-सद्दो. अग्गिना च उदकेन च मिथुभेदेन च नस्सिस्सतीति अत्थो. एककोट्ठासो अग्गिना नस्सिस्सति, निब्बापेतुं न सक्खिस्सन्ति. एकं गङ्गा गहेत्वा गमिस्सति. एको – ‘‘इमिना अकथितं अमुस्स, अमुना अकथितं इमस्सा’’ति वदन्तानं पिसुणवाचानं वसेन भिन्नानं मनुस्सानं अञ्ञमञ्ञभेदेनेव नस्सिस्सतीति अत्थो. इति वत्वा भगवा पच्चूसकाले गङ्गाय तीरं गन्त्वा कतमुखधोवनो भिक्खाचारवेलं आगमयमानो निसीदि.
१५३. सुनिधवस्सकारापि – ‘‘अम्हाकं राजा समणस्स गोतमस्स उपट्ठाको, सो अम्हे पुच्छिस्सति, ‘सत्था किर पाटलिगामं अगमासि, तस्स सन्तिकं उपसङ्कमित्थ, न उपसङ्कमित्था’ति. उपसङ्कमिम्हाति च वुत्ते – ‘निमन्तयित्थ, न निमन्तयित्था’ति च पुच्छिस्सति. न निमन्तयिम्हाति च वुत्ते अम्हाकं दोसं आरोपेत्वा निग्गण्हिस्सति. इदं चापि मयं आगतट्ठाने नगरं मापेम, समणस्स खो पन गोतमस्स गतगतट्ठाने काळकण्णिसत्ता पटिक्कमन्ति, तं मयं नगरमङ्गलं वदापेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा निमन्तयिंसु. तस्मा – ‘‘अथ खो सुनिधवस्सकारा’’तिआदि वुत्तं.
पुब्बण्हसमयन्ति पुब्बण्हकाले. निवासेत्वाति गामप्पवेसननीहारेन निवासनं निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा. पत्तचीवरमादायाति पत्तञ्च चीवरञ्च आदियित्वा कायप्पटिबद्धं कत्वा.
सीलवन्तेत्थाति सीलवन्ते एत्थ. सञ्ञतेति कायवाचामनेहि सञ्ञते.
तासं दक्खिणमादियेति सङ्घस्स दिन्ने चत्तारो पच्चये तासं घरदेवतानं आदिसेय्य, पत्तिं ददेय्य. पूजिता पूजयन्तीति – ‘‘इमे मनुस्सा अम्हाकं ञातकापि न होन्ति, एवम्पि नो पत्तिं देन्ती’’ति आरक्खं सुसंविहितं करोथाति सुट्ठु आरक्खं करोन्ति. मानिता मानयन्तीति कालानुकालं बलिकम्मकरणेन मानिता ‘‘एते मनुस्सा अम्हाकं ञातकापि न होन्ति, चतुमासछमासन्तरे नो बलिकम्मं करोन्ती’’ति मानेन्ति, मानेन्तियो उप्पन्नं परिस्सयं हरन्ति.
ततो नन्ति ततो नं पण्डितजातिकं मनुस्सं. ओरसन्ति उरे ठपेत्वा संवड्ढितं, यथा माता ओरसं पुत्तं अनुकम्पति, उप्पन्नपरिस्सयहरणत्थमेव तस्स वायमति, एवं अनुकम्पन्तीति अत्थो. भद्रानि पस्सतीति सुन्दरानि पस्सति.
१५४. उळुम्पन्ति पारगमनत्थाय आणियो कोट्टेत्वा कतं. कुल्लन्ति वल्लिआदीहि बन्धित्वा कतं.
‘‘ये तरन्ति अण्णव’’न्ति गाथाय अण्णवन्ति सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन योजनमत्तं गम्भीरस्स च पुथुलस्स च उदकट्ठानस्सेतं अधिवचनं. सरन्ति इध नदी अधिप्पेता. इदं वुत्तं होति, ये गम्भीरवित्थतं तण्हासरं तरन्ति, ते अरियमग्गसङ्खातं सेतुं कत्वान. विसज्ज पल्ललानि अनामसित्वा उदकभरितानि निन्नट्ठानानि. अयं पन इदं अप्पमत्तकं तरितुकामोपि कुल्लञ्हि जनो पबन्धति. बुद्धा च बुद्धसावका च विनायेव कुल्लेन तिण्णा मेधाविनो जनाति.
पठमभाणवारवण्णना निट्ठिता.
अरियसच्चकथावण्णना
१५५. कोटिगामोति महापनादस्स पासादकोटियं कतगामो. अरियसच्चानन्ति अरियभावकरानं सच्चानं. अननुबोधाति अबुज्झनेन अजाननेन. अप्पटिवेधाति अप्पटिविज्झनेन. सन्धावितन्ति भवतो भवं गमनवसेन सन्धावितं. संसरितन्ति पुनप्पुनं गमनागमनवसेन संसरितं. ममञ्चेव तुम्हाकञ्चाति मया च तुम्हेहि च. अथ वा सन्धावितं संसरितन्ति सन्धावनं संसरणं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च अहोसीति एममेत्थ अत्थो वेदितब्बो. भवनेत्ति समूहताति भवतो भवं नयनसमत्था तण्हारज्जु सुट्ठु हता छिन्ना अप्पवत्तिकता.
अनावत्तिधम्मसम्बोधिपरायणवण्णना
१५६. नातिकाति एकं तळाकं निस्साय द्विन्नं चूळपितुमहापितुपुत्तानं द्वे गामा. नातिकेति एकस्मिं ञातिगामके. गिञ्जकावसथेति इट्ठकामये आवसथे.
१५७. ओरम्भागियानन्ति हेट्ठाभागियानं, कामभवेयेव पटिसन्धिग्गाहापकानन्ति अत्थो. ओरन्ति लद्धनामेहि वा तीहि मग्गेहि पहातब्बानीतिपि ओरम्भागियानि. तत्थ कामच्छन्दो, ब्यापादोति इमानि द्वे समापत्तिया वा अविक्खम्भितानि, मग्गेन वा असमुच्छिन्नानि निब्बत्तवसेन उद्धं भागं रूपभवञ्च अरूपभवञ्च गन्तुं न देन्ति. सक्कायदिट्ठिआदीनि तीणि तत्थ निब्बत्तम्पि आनेत्वा पुन इधेव निब्बत्तापेन्तीति सब्बानिपि ओरम्भागियानेव. अनावत्तिधम्माति पटिसन्धिवसेन अनागमनसभावा.
रागदोसमोहानं तनुत्ताति एत्थ कदाचि करहचि उप्पत्तिया च, परियुट्ठानमन्दताय चाति द्वेधापि तनुभावो वेदितब्बो. सकदागामिस्स हि पुथुज्जनानं विय अभिण्हं रागादयो नुप्पज्जन्ति, कदाचि करहचि उप्पज्जन्ति. उप्पज्जमाना च पुथुज्जनानं विय बहलबहला नुप्पज्जन्ति, मक्खिकापत्तं विय तनुकतनुका उप्पज्जन्ति. दीघभाणकतिपिटकमहासीवत्थेरो पनाह – ‘‘यस्मा सकदागामिस्स पुत्तधीतरो होन्ति, ओरोधा च होन्ति, तस्मा बहला किलेसा. इदं पन भवतनुकवसेन कथित’’न्ति. तं अट्ठकथायं – ‘‘सोतापन्नस्स सत्तभवे ठपेत्वा अट्ठमे भवे भवतनुकं नत्थि. सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु भवतनुकं नत्थि. अनागामिस्स रूपारूपभवे ठपेत्वा कामभवे भवतनुकं नत्थि. खीणासवस्स किस्मिञ्चि भवे भवतनुकं नत्थी’’ति वुत्तत्ता पटिक्खित्तं होति.
इमं लोकन्ति इमं कामावचरलोकं सन्धाय वुत्तं. अयञ्चेत्थ अधिप्पायो, सचे हि मनुस्सेसु सकदागामिफलं पत्तो देवेसु निब्बत्तित्वा अरहत्तं सच्छिकरोति, इच्चेतं कुसलं. असक्कोन्तो पन अवस्सं मनुस्सलोकं आगन्त्वा सच्छिकरोति. देवेसु सकदागामिफलं पत्तोपि सचे मनुस्सेसु निब्बत्तित्वा अरहत्तं सच्छिकरोति, इच्चेतं कुसलं. असक्कोन्तो पन अवस्सं देवलोकं गन्त्वा सच्छिकरोतीति.
अविनिपातधम्मोति एत्थ विनिपतनं विनिपातो, नास्स विनिपातो धम्मोति अविनिपातधम्मो. चतूसु अपायेसु अविनिपातधम्मो चतूसु अपायेसु अविनिपातसभावोति अत्थो. नियतोति धम्मनियामेन नियतो. सम्बोधिपरायणोति उपरिमग्गत्तयसङ्खाता सम्बोधि परं अयनं अस्स गति पटिसरणं अवस्सं पत्तब्बाति सम्बोधिपरायणो.
धम्मादासधम्मपरियायवण्णना
१५८. विहेसाति तेसं तेसं ञाणगतिं ञाणूपपत्तिं ञाणाभिसम्परायं ओलोकेन्तस्स कायकिलमथोव एस, आनन्द, तथागतस्साति दीपेति, चित्तविहेसा पन बुद्धानं नत्थि. धम्मादासन्ति धम्ममयं आदासं. येनाति येन धम्मादासेन समन्नागतो. खीणापायदुग्गतिविनिपातोति इदं निरयादीनंयेव वेवचनवसेन वुत्तं. निरयादयो हि वड्ढिसङ्खाततो अयतो अपेतत्ता अपाया. दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गति. ये दुक्कटकारिनो, ते एत्थ विवसा निपतन्तीति विनिपाता.
अवेच्चप्पसादेनाति बुद्धगुणानं यथाभूततो ञातत्ता अचलेन अच्चुतेन पसादेन. उपरि पदद्वयेपि एसेव नयो. इतिपि सो भगवातिआदीनं पन वित्थारो विसुद्धिमग्गे वुत्तो.
अरियकन्तेहीति अरियानं कन्तेहि पियेहि मनापेहि. पञ्च सीलानि हि अरियसावकानं कन्तानि होन्ति, भवन्तरेपि अविजहितब्बतो. तानि सन्धायेतं वुत्तं. सब्बोपि पनेत्थ संवरो लब्भतियेव.
सोतापन्नोहमस्मीति इदं देसनासीसमेव. सकदागामिआदयोपि पन सकदागामीहमस्मीतिआदिना नयेन ब्याकरोन्ति येवाति. सब्बेसम्पि हि सिक्खापदाविरोधेन युत्तट्ठाने ब्याकरणं अनुञ्ञातमेव होति.
अम्बपालीगणिकावत्थुवण्णना
१६१. वेसालियं विहरतीति एत्थ तेन खो पन समयेन वेसाली इद्धा चेव होति फीताचातिआदिना खन्धके वुत्तनयेन वेसालिया सम्पन्नभावो वेदितब्बो. अम्बपालिवनेति अम्बपालिया गणिकाय उय्यानभूते अम्बवने. सतो भिक्खवेति भगवा अम्बपालिदस्सने सतिपच्चुपट्ठानत्थं विसेसतो इध सतिपट्ठानदेसनं आरभि. तत्थ सरतीति सतो. सम्पजानातीति सम्पजानो. सतिया च सम्पजञ्ञेन च समन्नागतो हुत्वा विहरेय्याति अत्थो. काये कायानुपस्सीतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं महासतिपट्ठाने वक्खाम.
नीलाति इदं सब्बसङ्गाहकं. नीलवण्णातिआदि तस्सेव विभागदस्सनं. तत्थ न तेसं पकतिवण्णो नीलो, नीलविलेपनविलित्तत्ता पनेतं वुत्तं. नीलवत्थाति पटदुकूलकोसेय्यादीनिपि तेसं नीलानेव होन्ति. नीलालङ्काराति नीलमणीहि नीलपुप्फेहि अलङ्कता, रथापि तेसं नीलमणिखचिता नीलवत्थपरिक्खित्ता नीलद्धजा नीलवम्मिकेहि नीलाभरणेहि नीलअस्सेहि युत्ता, पतोदलट्ठियोपि नीला येवाति. इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. परिवट्टेसीति पहरि. किं जे अम्बपालीति जेति आलपनवचनं, भोति अम्बपालि, किं कारणाति वुत्तं होति. ‘‘किञ्चा’’तिपि पाठो, अयमेवेत्थ अत्थो. साहारन्ति सजनपदं. अङ्गुलिं फोटेसुन्ति अङ्गुलिं चालेसुं. अम्बकायाति इत्थिकाय.
येसन्ति करणत्थे सामिवचनं, येहि अदिट्ठाति वुत्तं होति. ओलोकेथाति पस्सथ. अवलोकेथाति पुनप्पुनं पस्सथ. उपसंहरथाति उपनेथ. इमं लिच्छविपरिसं तुम्हाकं चित्तेन तावतिंससदिसं उपसंहरथ उपनेथ अल्लीयापेथ. यथेव तावतिंसा अभिरूपा पासादिका नीलादिनानावण्णा, एवमिमे लिच्छविराजानोपीति तावतिंसेहि समके कत्वा पस्सथाति अत्थो.
कस्मा पन भगवा अनेकसतेहि सुत्तेहि चक्खादीनं रूपादीसु निमित्तग्गाहं पटिसेधेत्वा इध महन्तेन उस्साहेन निमित्तग्गाहे उय्योजेतीति? हितकामताय. तत्र किर एकच्चे भिक्खू ओसन्नवीरिया, तेसं सम्पत्तिया पलोभेन्तो – ‘‘अप्पमादेन समणधम्मं करोन्तानं एवरूपा इस्सरियसम्पत्ति सुलभा’’ति समणधम्मे उस्साहजननत्थं आह. अनिच्चलक्खणविभावनत्थञ्चापि एवमाह. नचिरस्सेव हि सब्बेपिमे अजातसत्तुस्स वसेन विनासं पापुणिस्सन्ति. अथ नेसं रज्जसिरिसम्पत्तिं दिस्वा ठितभिक्खू – ‘‘तथारूपायपि नाम सिरिसम्पत्तिया विनासो पञ्ञायिस्सती’’ति अनिच्चलक्खणं भावेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिस्सन्तीति अनिच्चलक्खणविभावनत्थं आह.
अधिवासेतूति अम्बपालिया निमन्तितभावं ञत्वापि कस्मा निमन्तेन्तीति? असद्दहनताय चेव वत्तसीसेन च. सा हि धुत्ता इत्थी अनिमन्तेत्वापि निमन्तेमीति वदेय्याति तेसं चित्तं अहोसि, धम्मं सुत्वा गमनकाले च निमन्तेत्वा गमनं नाम मनुस्सानं वत्तमेव.
वेळुवगामवस्सूपगमनवण्णना
१६३. वेळुवगामकोति वेसालिया समीपे वेळुवगामो. यथामित्तन्तिआदीसु मित्ता मित्ताव. सन्दिट्ठाति तत्थ तत्थ सङ्गम्म दिट्ठमत्ता नातिदळ्हमित्ता. सम्भत्ताति सुट्ठु भत्ता सिनेहवन्तो दळ्हमित्ता. येसं येसं यत्थ यत्थ एवरूपा भिक्खू अत्थि, ते ते तत्थ तत्थ वस्सं उपेथाति अत्थो. कस्मा एवमाह? तेसं फासुविहारत्थाय. तेसञ्हि वेळुवगामके सेनासनं नप्पहोति, भिक्खापि मन्दा. समन्ता वेसालिया पन बहूनि सेनासनानि, भिक्खापि सुलभा, तस्मा एवमाह. अथ कस्मा – ‘‘यथासुखं गच्छथा’’ति न विस्सज्जेसि? तेसं अनुकम्पाय. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अहं दसमासमत्तं ठत्वा परिनिब्बायिस्सामि, सचे इमे दूरं गच्छिस्सन्ति, मम परिनिब्बानकाले दट्ठुं न सक्खिस्सन्ति. अथ नेसं – ‘‘सत्था परिनिब्बायन्तो अम्हाकं सतिमत्तम्पि न अदासि, सचे जानेय्याम, एवं न दूरे वसेय्यामा’’ति विप्पटिसारो भवेय्य. वेसालिया समन्ता पन वसन्ता मासस्स अट्ठ वारे आगन्त्वा धम्मं सुणिस्सन्ति, सुगतोवादं लभिस्सन्ती’’ति न विस्सज्जेसि.
१६४. खरोति फरुसो. आबाधोति विसभागरोगो. बाळ्हाति बलवतियो. मारणन्तिकाति मरणन्तं मरणसन्तिकं पापनसमत्था. सतो सम्पजानो अधिवासेसीति सतिं सूपट्ठितं कत्वा ञाणेन परिच्छिन्दित्वा अधिवासेसि. अविहञ्ञमानोति वेदनानुवत्तनवसेन अपरापरं परिवत्तनं अकरोन्तो अपीळियमानो अदुक्खियमानोव अधिवासेसि. अनामन्तेत्वाति अजानापेत्वा. अनपलोकेत्वाति न अपलोकेत्वा ओवादानुसासनिं अदत्वाति वुत्तं होति. वीरियेनाति पुब्बभागवीरियेन चेव फलसमापत्तिवीरियेन च. पटिपणामेत्वाति विक्खम्भेत्वा. जीवितसङ्खारन्ति एत्थ जीवितम्पि जीवितसङ्खारो. येन जीवितं सङ्खरियति छिज्जमानं घटेत्वा ठपियति, सो फलसमापत्तिधम्मोपि जीवितसङ्खारो. सो इध अधिप्पेतो. अधिट्ठायाति अधिट्ठहित्वा पवत्तेत्वा, जीवितट्ठपनसमत्थं फलसमापत्तिं समापज्जेय्यन्ति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो.
किं पन भगवा इतो पुब्बे फलसमापत्तिं न समापज्जतीति? समापज्जति. सा पन खणिकसमापत्ति. खणिकसमापत्ति च अन्तोसमापत्तियंयेव वेदनं विक्खम्भेति, समापत्तितो वुट्ठितमत्तस्स कट्ठपातेन वा कठलपातेन वा छिन्नसेवालो विय उदकं पुन सरीरं वेदना अज्झोत्थरति. या पन रूपसत्तकं अरूपसत्तकञ्च निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा महाविपस्सनावसेन समापन्ना समापत्ति, सा सुट्ठु विक्खम्भेति. यथा नाम पुरिसेन पोक्खरणिं ओगाहेत्वा हत्थेहि च पादेहि च सुट्ठु अपब्यूळ्हो सेवालो चिरेन उदकं ओत्थरति; एवमेव ततो वुट्ठितस्स चिरेन वेदना उप्पज्जति. इति भगवा तं दिवसं महाबोधिपल्लङ्के अभिनवविपस्सनं पट्ठपेन्तो विय रूपसत्तकं अरूपसत्तकं निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा चुद्दसहाकारेहि सन्नेत्वा महाविपस्सनाय वेदनं विक्खम्भेत्वा – ‘‘दसमासे मा उप्पज्जित्था’’ति समापत्तिं समापज्जि. समापत्तिविक्खम्भिता वेदना दसमासे न उप्पज्जि येव.
गिलाना वुट्ठितोति गिलानो हुत्वा पुन वुट्ठितो. मधुरकजातो वियाति सञ्जातगरुभावो सञ्जातथद्धभावो सूले उत्तासितपुरिसो विय. न पक्खायन्तीति नप्पकासन्ति, नानाकारतो न उपट्ठहन्ति. धम्मापि मं न पटिभन्तीति सतिपट्ठानादिधम्मा मय्हं पाकटा न होन्तीति दीपेति. तन्तिधम्मा पन थेरस्स सुपगुणा. न उदाहरतीति पच्छिमं ओवादं न देति. तं सन्धाय वदति.
१६५. अनन्तरं अबाहिरन्ति धम्मवसेन वा पुग्गलवसेन वा उभयं अकत्वा. ‘‘एत्तकं धम्मं परस्स न देसेस्सामी’’ति हि चिन्तेन्तो धम्मं अब्भन्तरं करोति नाम. ‘‘एत्तकं परस्स देसेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो धम्मं बाहिरं करोति नाम. ‘‘इमस्स पुग्गलस्स देसेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो पन पुग्गलं अब्भन्तरं करोति नाम. ‘‘इमस्स न देसेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो पुग्गलं बाहिरं करोति नाम. एवं अकत्वा देसितोति अत्थो. आचरियमुट्ठीति यथा बाहिरकानं आचरियमुट्ठि नाम होति. दहरकाले कस्सचि अकथेत्वा पच्छिमकाले मरणमञ्चे निपन्ना पियमनापस्स अन्तेवासिकस्स कथेन्ति, एवं तथागतस्स – ‘‘इदं महल्लककाले पच्छिमट्ठाने कथेस्सामी’’ति मुट्ठिं कत्वा ‘‘परिहरिस्सामी’’ति ठपितं किञ्चि नत्थीति दस्सेति.
अहं भिक्खुसङ्घन्ति अहमेव भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामीति वा ममुद्देसिकोति अहं उद्दिसितब्बट्ठेन उद्देसो अस्साति ममुद्देसिको. मंयेव उद्दिसित्वा मम पच्चासीसमानो भिक्खुसङ्घो होतु, मम अच्चयेन वा मा अहेसुं, यं वा तं वा होतूति इति वा यस्स अस्साति अत्थो. न एवं होतीति बोधिपल्लङ्केयेव इस्सामच्छरियानं विहतत्ता एवं न होति. स किन्ति सो किं. आसीतिकोति असीतिसंवच्छरिको. इदं पच्छिमवयअनुप्पत्तभावदीपनत्थं वुत्तं. वेठमिस्सकेनाति बाहबन्धचक्कबन्धादिना पटिसङ्खरणेन वेठमिस्सकेन. मञ्ञेति जिण्णसकटं विय वेठमिस्सकेन मञ्ञे यापेति. अरहत्तफलवेठनेन चतुइरियापथकप्पनं तथागतस्स होतीति दस्सेति.
इदानि तमत्थं पकासेन्तो यस्मिं, आनन्द, समयेतिआदिमाह. तत्थ सब्बनिमित्तानन्ति रूपनिमित्तादीनं. एकच्चानं वेदनानन्ति लोकियानं वेदनानं. तस्मातिहानन्दाति यस्मा इमिना फलसमापत्तिविहारेन फासु होति, तस्मा तुम्हेपि तदत्थाय एवं विहरथाति दस्सेति. अत्तदीपाति महासमुद्दगतदीपं विय अत्तानं दीपं पतिट्ठं कत्वा विहरथ. अत्तसरणाति अत्तगतिकाव होथ, मा अञ्ञगतिका. धम्मदीपधम्मसरणपदेसुपि एसेव नयो. तमतग्गेति तमअग्गे. मज्झे तकारो पदसन्धिवसेन वुत्तो. इदं वुत्तं होति – ‘‘इमे अग्गतमाति तमतग्गा’’ति. एवं सब्बं तमयोगं छिन्दित्वा अतिविय अग्गे उत्तमभावे एते, आनन्द, मम भिक्खू भविस्सन्ति. तेसं अतिअग्गे भविस्सन्ति, ये केचि सिक्खाकामा, सब्बेपि ते चतुसतिपट्ठानगोचराव भिक्खू अग्गे भविस्सन्तीति अरहत्तनिकूटेन देसनं सङ्गण्हाति.
दुतियभाणवारवण्णना निट्ठिता.
निमित्तोभासकथावण्णना
१६६. वेसालिं पिण्डाय पाविसीति कदा पाविसि? उक्कचेलतो निक्खमित्वा वेसालिं गतकाले. भगवा किर वुट्ठवस्सो वेळुवगामका निक्खमित्वा सावत्थिं गमिस्सामीति आगतमग्गेनेव पटिनिवत्तन्तो अनुपुब्बेन सावत्थिं पत्वा जेतवनं पाविसि. धम्मसेनापति भगवतो वत्तं दस्सेत्वा दिवाट्ठानं गतो. सो तत्थ अन्तेवासिकेसु वत्तं दस्सेत्वा पटिक्कन्तेसु दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा चम्मक्खण्डं पञ्ञपेत्वा पादे पक्खालेत्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा फलसमापत्तिं पाविसि. अथस्स यथापरिच्छेदेन ततो वुट्ठितस्स अयं परिवितक्को उदपादि – ‘‘बुद्धा नु खो पठमं परिनिब्बायन्ति, अगसावका नु खो’’ति? ततो – ‘‘अग्गसावका पठम’’न्ति ञत्वा अत्तनो आयुसङ्खारं ओलोकेसि. सो – ‘‘सत्ताहमेव मे आयुसङ्खारो पवत्तती’’ति ञत्वा – ‘‘कत्थ परिनिब्बायिस्सामी’’ति चिन्तेसि. ततो – ‘‘राहुलो तावतिंसेसु परिनिब्बुतो, अञ्ञासिकोण्डञ्ञत्थेरो छद्दन्तदहे, अहं कत्थ परिनिब्बायिस्सामी’’ति पुन चिन्तेन्तो मातरं आरब्भ सतिं उप्पादेसि – ‘‘मय्हं माता सत्तन्नं अरहन्तानं माता हुत्वापि बुद्धधम्मसङ्घेसु अप्पसन्ना, अत्थि नु खो तस्सा उपनिस्सयो, नत्थि नु खो’’ति आवज्जेत्वा सोतापत्तिमग्गस्स उपनिस्सयं दिस्वा – ‘‘कस्स देसनाय अभिसमयो भविस्सती’’ति ओलोकेन्तो – ‘‘ममेव धम्मदेसनाय भविस्सति, न अञ्ञस्स. सचे खो पनाहं अप्पोस्सुक्को भवेय्यं, भविस्सन्ति मे वत्तारो – ‘सारिपुत्तत्थेरो अवसेसजनानम्पि अवस्सयो होति. तथा हिस्स समचित्तसुत्तदेसनादिवसे (अ. नि. १.३७) कोटिसतसहस्सदेवता अरहत्तं पत्ता. तयो मग्गे पटिविद्धदेवतानं गणना नत्थि. अञ्ञेसु च ठानेसु अनेका अभिसमया दिस्सन्ति. थेरेव चित्तं पसादेत्वा सग्गे निब्बत्तानेव असीतिकुलसहस्सानि. सो दानि सकमातुमिच्छादस्सनमत्तम्पि हरितुं नासक्खी’ति. तस्मा मातरं मिच्छादस्सना मोचेत्वा जातोवरकेयेव परिनिब्बायिस्सामी’’ति सन्निट्ठानं कत्वा – ‘‘अज्जेव भगवन्तं अनुजानापेत्वा निक्खमिस्सामी’’ति चुन्दत्थेरं आमन्तेसि. ‘‘आवुसो, चुन्द, अम्हाकं पञ्चसताय भिक्खुपरिसाय सञ्ञं देहि – ‘गण्हथावुसो पत्तचीवरानि, धम्मसेनापति नाळकगामं गन्तुकामो’ति’’. थेरो तथा अकासि. भिक्खू सेनासनं संसामेत्वा पत्तचीवरमादाय थेरस्स सन्तिकं आगमंसु. थेरो सेनासनं संसामेत्वा दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा दिवाट्ठानद्वारे ठत्वा दिवाट्ठानं ओलोकेन्तो – ‘‘इदं दानि पच्छिमदस्सनं, पुन आगमनं नत्थी’’ति पञ्चसतभिक्खुपरिवुतो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एतदवोच –
‘‘छिन्नो दानि भविस्सामि, लोकनाथ महामुनि;
गमनागमनं नत्थि, पच्छिमा वन्दना अयं.
जीवितं अप्पकं मय्हं, इतो सत्ताहमच्चये;
निक्खिपेय्यामहं देहं, भारवोरोपनं यथा.
अनुजानातु मे भन्ते, भगवा, अनुजानातु सुगतो;
परिनिब्बानकालो मे, ओस्सट्ठो आयुसङ्खारो’’ति.
बुद्धा पन यस्मा ‘‘परिनिब्बाही’’ति वुत्ते मरणसंवण्णनं संवण्णेन्ति नाम, ‘‘मा परिनिब्बाही’’ति वुत्ते वट्टस्स गुणं कथेन्तीति मिच्छादिट्ठिका दोसं आरोपेस्सन्ति, तस्मा तदुभयम्पि न वदन्ति. तेन नं भगवा आह – ‘‘कत्थ परिनिब्बायिस्ससि सारिपुत्ता’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते, मगधेसु नाळकगामे जातोवरको, तत्थाहं परिनिब्बायिस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘यस्स दानि त्वं, सारिपुत्त, कालं मञ्ञसि, इदानि पन ते जेट्ठकनिट्ठभातिकानं तादिसस्स भिक्खुनो दस्सनं दुल्लभं भविस्सतीति देसेहि तेसं धम्म’’न्ति आह.
थेरो – ‘‘सत्था मय्हं इद्धिविकुब्बनपुब्बङ्गमं धम्मदेसनं पच्चासीसती’’ति ञत्वा भगवन्तं वन्दित्वा तालप्पमाणं अब्भुग्गन्त्वा पुन ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा सत्ततालप्पमाणे अन्तलिक्खे ठितो इद्धिविकुब्बनं दस्सेत्वा धम्मं देसेसि. सकलनगरं सन्निपति. थेरो ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा ‘‘गमनकालो मे, भन्ते’’ति आह. भगवा ‘‘धम्मसेनापतिं पटिपादेस्सामी’’ति धम्मासना उट्ठाय गन्धकुटिअभिमुखो गन्त्वा मणिफलके अट्ठासि. थेरो तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा चतूसु ठानेसु वन्दित्वा – ‘‘भगवा इतो कप्पसतसहस्साधिकस्स असङ्ख्येय्यस्स उपरि अनोमदस्सिसम्मासम्बुद्धस्स पादमूले निपतित्वा तुम्हाकं दस्सनं पत्थेसिं. सा मे पत्थना समिद्धा, दिट्ठा तुम्हे, तं पठमदस्सनं, इदं पच्छिमदस्सनं. पुन तुम्हाकं दस्सनं नत्थी’’ति – वत्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं पग्गय्ह याव दस्सनविसयो, ताव अभिमुखोव पटिक्कमित्वा ‘‘इतो पट्ठाय चुतिपटिसन्धिवसेन किस्मिञ्चि ठाने गमनागमनं नाम नत्थी’’ति वन्दित्वा पक्कामि. उदकपरियन्तं कत्वा महाभूमिचालो अहोसि. भगवा परिवारेत्वा ठिते भिक्खू आह – ‘‘अनुगच्छथ, भिक्खवे, तुम्हाकं जेट्ठभातिक’’न्ति. भिक्खू याव द्वारकोट्ठका अगमंसु. थेरो – ‘‘तिट्ठथ, तुम्हे आवुसो, अप्पमत्ता होथा’’ति निवत्तापेत्वा अत्तनो परिसायेव सद्धिं पक्कामि. मनुस्सा – ‘‘पुब्बे अय्यो पच्चागमनचारिकं चरति, इदं दानि गमनं न पुन पच्चागमनाया’’ति परिदेवन्ता अनुबन्धिंसु. तेपि ‘‘अप्पमत्ता होथ आवुसो, एवंभाविनो नाम सङ्खारा’’ति निवत्तापेसि.
अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो अन्तरामग्गे सत्ताहं मनुस्सानं अनुग्गहं करोन्तो सायं नाळकगामं पत्वा गामद्वारे निग्रोधरुक्खमूले अट्ठासि. अथ उपरेवतो नाम थेरस्स भागिनेय्यो बहिगामं गच्छन्तो थेरं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अट्ठासि. थेरो तं आह – ‘‘अत्थि गेहे ते अय्यिका’’ति? आम, भन्तेति. गच्छ अम्हाकं इधागतभावं आरोचेहि. ‘‘कस्मा आगतो’’ति च वुत्ते ‘‘अज्ज किर एकदिवसं अन्तोगामे भविस्सति, जातोवरकं पटिजग्गथ, पञ्चन्नं भिक्खुसतानं निवासनट्ठानं जानाथा’’ति. सो गन्त्वा ‘‘अय्यिके, मय्हं मातुलो आगतो’’ति आह. इदानि कुहिन्ति? गामद्वारेति. एककोव, अञ्ञोपि कोचि अत्थीति? अत्थि पञ्चसता भिक्खूति. किं कारणा आगतोति? सो तं पवत्तिं आरोचेसि. ब्राह्मणी – ‘‘किं नु खो एत्तकानं वसनट्ठानं पटिजग्गापेति, दहरकाले पब्बजित्वा महल्लककाले गिही होतुकामो’’ति चिन्तेन्ती जातोवरकं पटिजग्गापेत्वा पञ्चसतानं भिक्खूनं वसनट्ठानं कारेत्वा दण्डदीपिकायो जालेत्वा थेरस्स पाहेसि.
थेरो भिक्खूहि सद्धिं पासादं अभिरुहि. अभिरुहित्वा च जातोवरकं पविसित्वा निसीदि. निसज्जेव – ‘‘तुम्हाकं वसनट्ठानं गच्छथा’’ति भिक्खू उय्योजेसि. तेसु गतमत्तेसुयेव थेरस्स खरो आबाधो उप्पज्जि, लोहितपक्खन्दिका मारणन्तिका वेदना वत्तन्ति, एकं भाजनं पविसति, एकं निक्खमति. ब्राह्मणी – ‘‘मम पुत्तस्स पवत्ति मय्हं न रुच्चती’’ति अत्तनो वसनगब्भद्वारं निस्साय अट्ठासि. चत्तारो महाराजानो ‘‘धम्मसेनापति कुहिं विहरती’’ति ओलोकेन्ता ‘‘नाळकगामे जातोवरके परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो, पच्छिमदस्सनं गमिस्सामा’’ति आगम्म वन्दित्वा अट्ठंसु. थेरो – के तुम्हेति? महाराजानो, भन्तेति. कस्मा आगतत्थाति? गिलानुपट्ठाका भविस्सामाति. होतु, अत्थि गिलानुपट्ठाको, गच्छथ तुम्हेति उय्योजेसि. तेसं गतावसाने तेनेव नयेन सक्को देवानमिन्दो, तस्मिं गते सुयामादयो महाब्रह्मा च आगमिंसु. तेपि तथेव थेरो उय्योजेसि.
ब्राह्मणी देवतानं आगमनञ्च गमनञ्च दिस्वा – ‘‘के नु खो एते मम पुत्तं वन्दित्वा गच्छन्ती’’ति थेरस्स गब्भद्वारं गन्त्वा – ‘‘तात, चुन्द, का पवत्ती’’ति पुच्छि. सो तं पवत्तिं आचिक्खित्वा – ‘‘महाउपासिका, भन्ते आगता’’ति आह. थेरो कस्मा अवेलाय आगतत्थाति पुच्छि. सा तुय्हं तात दस्सनत्थायाति वत्वा ‘‘तात के पठमं आगता’’ति पुच्छि. चत्तारो महाराजानो, उपासिकेति. तात, त्वं चतूहि महाराजेहि महन्ततरोति? आरामिकसदिसा एते उपासिके, अम्हाकं सत्थु पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठाय खग्गहत्था हुत्वा आरक्खं अकंसूति. तेसं तात, गतावसाने को आगतोति? सक्को देवानमिन्दोति. देवराजतोपि त्वं तात, महन्ततरोति? भण्डगाहकसामणेरसदिसो एस उपासिके, अम्हाकं सत्थु तावतिंसतो ओतरणकाले पत्तचीवरं गहेत्वा ओतिण्णोति. तस्स तात गतावसाने जोतमानो विय को आगतोति? उपासिके तुय्हं भगवा च सत्था च महाब्रह्मा नाम एसोति. मय्हं भगवतो महाब्रह्मतोपि त्वं तात महन्ततरोति? आम उपासिके, एते नाम किर अम्हाकं सत्थु जातदिवसे चत्तारो महाब्रह्मानो महापुरिसं सुवण्णजालेन पटिग्गण्हिंसूति.
अथ ब्राह्मणिया – ‘‘पुत्तस्स ताव मे अयं आनुभावो, कीदिसो वत मय्हं पुत्तस्स भगवतो सत्थु आनुभावो भविस्सती’’ति चिन्तयन्तिया सहसा पञ्चवण्णा पीति उप्पज्जित्वा सकलसरीरे फरि. थेरो – ‘‘उप्पन्नं मे मातु पीतिसोमनस्सं, अयं दानि कालो धम्मदेसनाया’’ति चिन्तेत्वा – ‘‘किं चिन्तेसि महाउपासिके’’ति आह. सा – ‘‘पुत्तस्स ताव मे अयं गुणो, सत्थु पनस्स कीदिसो गुणो भविस्सतीति इदं, तात, चिन्तेमी’’ति आह. महाउपासिके, मय्हं सत्थु जातक्खणे, महाभिनिक्खमने, सम्बोधियं, धम्मचक्कप्पवत्तने च दससहस्सिलोकधातु कम्पित्थ, सीलेन समाधिना पञ्ञाय विमुत्तिया विमुत्तिञाणदस्सनेन समो नाम नत्थि, इतिपि सो भगवाति वित्थारेत्वा बुद्धगुणप्पटिसंयुत्तं धम्मदेसनं कथेसि.
ब्राह्मणी पियपुत्तस्स धम्मदेसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठाय पुत्तं आह – ‘‘तात, उपतिस्स, कस्मा एवमकासि, एवरूपं नाम अमतं मय्हं एत्तकं कालं न अदासी’’ति. थेरो – ‘‘दिन्नं दानि मे मातु रूपसारिया ब्राह्मणिया पोसावनिकमूलं, एत्तकेन वट्टिस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘गच्छ महाउपासिके’’ति ब्राह्मणिं उय्योजेत्वा ‘‘चुन्द का वेला’’ति आह. बलवपच्चूसकालो, भन्तेति. तेन हि भिक्खुसङ्घं सन्निपातेहीति. सन्निपतितो, भन्ते, सङ्घोति. मं उक्खिपित्वा निसीदापेहि चुन्दाति उक्खिपित्वा निसीदापेसि. थेरो भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘आवुसो चतुचत्तालीसं वो वस्सानि मया सद्धिं विचरन्तानं यं मे कायिकं वा वाचसिकं वा न रोचेथ, खमथ तं आवुसोति. एत्तकं, भन्ते, अम्हाकं छाया विय तुम्हे अमुञ्चित्वा विचरन्तानं अरुच्चनकं नाम नत्थि, तुम्हे पन अम्हाकं खमथाति. अथ थेरो अरुणसिखाय पञ्ञायमानाय महापथविं उन्नादयन्तो अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायि. बहू देवमनुस्सा थेरस्स परिनिब्बाने सक्कारं करिंसु.
आयस्मा चुन्दो थेरस्स पत्तचीवरञ्च धातुपरिस्सावनञ्च गहेत्वा जेतवनं गन्त्वा आनन्दत्थेरं गहेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमि. भगवा धातुपरिस्सावनं गहेत्वा पञ्चहि गाथासतेहि थेरस्स गुणं कथेत्वा धातुचेतियं कारापेत्वा राजगहगमनत्थाय आनन्दत्थेरस्स सञ्ञं अदासि. थेरो भिक्खूनं आरोचेसि. भगवा महाभिक्खुसङ्घपरिवुतो राजगहं अगमासि. तत्थ गतकाले महामोग्गल्लानत्थेरो परिनिब्बायि. भगवा तस्स धातुयो गहेत्वा चेतियं कारापेत्वा राजगहतो निक्खमित्वा अनुपुब्बेन गङ्गाभिमुखो गन्त्वा उक्कचेलं अगमासि. तत्थ गङ्गातीरे भिक्खुसङ्घपरिवुतो निसीदित्वा तत्थ सारिपुत्तमोग्गल्लानानं परिनिब्बानप्पटिसंयुत्तं सुत्तं देसेत्वा उक्कचेलतो निक्खमित्वा वेसालिं अगमासि. एवं गते अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय वेसालिं पिण्डाय पाविसीति अयमेत्थ अनुपुब्बी कथा.
निसीदनन्ति एत्थ चम्मक्खण्डं अधिप्पेतं. उदेनचेतियन्ति उदेनयक्खस्स चेतियट्ठाने कतविहारो वुच्चति. गोतमकादीसुपि एसेव नयो. भाविताति वड्ढिता. बहुलीकताति पुनप्पुनं कता. यानीकताति युत्तयानं विय कता. वत्थुकताति पतिट्ठानट्ठेन वत्थु विय कता. अनुट्ठिताति अधिट्ठिता. परिचिताति समन्ततो चिता सुवड्ढिता. सुसमारद्धाति सुट्ठु समारद्धा.
इति अनियमेन कथेत्वा पुन नियमेत्वा दस्सेन्तो तथागतस्स खोतिआदिमाह. एत्थ च कप्पन्ति आयुकप्पं. तस्मिं तस्मिं काले यं मनुस्सानं आयुप्पमाणं होति, तं परिपुण्णं करोन्तो तिट्ठेय्य. कप्पावसेसं वाति – ‘‘अप्पं वा भिय्यो’’ति (दी. नि. २.७; अ. नि. ६.७४) वुत्तवस्ससततो अतिरेकं वा. महासीवत्थेरो पनाह – ‘‘बुद्धानं अट्ठाने गज्जितं नाम नत्थि. यथेव हि वेळुवगामके उप्पन्नं मारणन्तिकं वेदनं दस मासे विक्खम्भेति, एवं पुनप्पुनं तं समापत्तिं समापज्जित्वा दस दस मासे विक्खम्भेन्तो इमं भद्दकप्पमेव तिट्ठेय्य, कस्मा पन न ठितोति? उपादिन्नकसरीरं नाम खण्डिच्चादीहि अभिभुय्यति, बुद्धा च खण्डिच्चादिभावं अपत्वा पञ्चमे आयुकोट्ठासे बहुजनस्स पियमनापकालेयेव परिनिब्बायन्ति. बुद्धानुबुद्धेसु च महासावकेसु परिनिब्बुतेसु एककेनेव खाणुकेन विय ठातब्बं होति, दहरसामणेरपरिवारितेन वा. ततो – ‘अहो बुद्धानं परिसा’ति हीळेतब्बतं आपज्जेय्य. तस्मा न ठितो’’ति. एवं वुत्तेपि सो न रुच्चति, ‘‘आयुकप्पो’’ति इदमेव अट्ठकथायं नियमितं.
१६७. यथा तं मारेन परियुट्ठितचित्तोति एत्थ तन्ति निपातमत्तं. यथा मारेन परियुट्ठितचित्तो अज्झोत्थटचित्तो अञ्ञोपि कोचि पुथुज्जनो पटिविज्झितुं न सक्कुणेय्य, एवमेव नासक्खि पटिविज्झितुन्ति अत्थो. किं कारणा? मारो हि यस्स सब्बेन सब्बं द्वादस विपल्लासा अप्पहीना, तस्स चित्तं परियुट्ठाति. थेरस्स चत्तारो विपल्लासा अप्पहीना, तेनस्स मारो चित्तं परियुट्ठाति. सो पन चित्तपरियुट्ठानं करोन्तो किं करोतीति? भेरवं रूपारम्मणं वा दस्सेति, सद्दारम्मणं वा सावेति, ततो सत्ता तं दिस्वा वा सुत्वा वा सतिं विस्सज्जेत्वा विवटमुखा होन्ति. तेसं मुखेन हत्थं पवेसेत्वा हदयं मद्दति. ततो विसञ्ञाव हुत्वा तिट्ठन्ति. थेरस्स पनेस मुखेन हत्थं पवेसेतुं किं सक्खिस्सति? भेरवारम्मणं पन दस्सेति. तं दिस्वा थेरो निमित्तोभासं न पटिविज्झि. भगवा जानन्तोयेव – ‘‘किमत्थं यावततियं आमन्तेसी’’ति? परतो ‘‘तिट्ठतु, भन्ते, भगवा’’ति याचिते ‘‘तुय्हेवेतं दुक्कटं, तुय्हेवेतं अपरद्ध’’न्ति दोसारोपनेन सोकतनुकरणत्थं.
मारयाचनकथावण्णना
१६८. मारो पापिमाति एत्थ मारोति सत्ते अनत्थे नियोजेन्तो मारेतीति मारो. पापिमाति तस्सेव वेवचनं. सो हि पापधम्मसमन्नागतत्ता ‘‘पापिमा’’ति वुच्चति. कण्हो, अन्तको, नमुचि, पमत्तबन्धूतिपि तस्सेव नामानि. भासिता खो पनेसाति अयञ्हि भगवतो सम्बोधिपत्तिया अट्ठमे सत्ताहे बोधिमण्डेयेव आगन्त्वा – ‘‘भगवा यदत्थं तुम्हेहि पारमियो पूरिता, सो वो अत्थो अनुप्पत्तो, पटिविद्धं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, किं ते लोकविचारणेना’’ति वत्वा, यथा अज्ज, एवमेव ‘‘परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा’’ति याचि. भगवा चस्स – ‘‘न तावाह’’न्तिआदीनि वत्वा पटिक्खिपि. तं सन्धाय ‘‘भासिता खो पनेसा भन्ते’’तिआदिमाह.
तत्थ वियत्ताति मग्गवसेन वियत्ता. तथेव विनीता तथा विसारदा. बहुस्सुताति तेपिटकवसेन बहु सुतमेतेसन्ति बहुस्सुता. तमेव धम्मं धारेन्तीति धम्मधरा. अथवा परियत्तिबहुस्सुता चेव पटिवेधबहुस्सुता च. परियत्तिपटिवेधधम्मानंयेव धारणतो धम्मधराति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. धम्मानुधम्मपटिपन्नाति अरियधम्मस्स अनुधम्मभूतं विपस्सनाधम्मं पटिपन्ना. सामीचिप्पटिपन्नाति अनुच्छविकपटिपदं पटिपन्ना. अनुधम्मचारिनोति अनुधम्मचरणसीला. सकं आचरियकन्ति अत्तनो आचरियवादं. आचिक्खिस्सन्तीतिआदीनि सब्बानि अञ्ञमञ्ञस्स वेवचनानि. सहधम्मेनाति सहेतुकेन सकारणेन वचनेन. सप्पाटिहारियन्ति याव न निय्यानिकं कत्वा धम्मं देसेस्सन्ति.
ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहितं सकलं सासनब्रह्मचरियं. इद्धन्ति समिद्धं झानस्सादवसेन. फीतन्ति वुद्धिप्पत्तं सब्बफालिफुल्लं विय अभिञ्ञाय सम्पत्तिवसेन. वित्थारिकन्ति वित्थतं तस्मिं तस्मिं दिसाभागे पतिट्ठितवसेन. बाहुजञ्ञन्ति बहुजनेहि ञातं पटिविद्धं महाजनाभिसमयवसेन. पुथुभूतन्ति सब्बाकारवसेन पुथुलभावप्पत्तं. कथं? याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासितन्ति यत्तका विञ्ञुजातिका देवा चेव मनुस्सा च अत्थि सब्बेहि सुट्ठु पकासितन्ति अत्थो.
अप्पोस्सुक्कोति निरालयो. त्वञ्हि पापिम, अट्ठमसत्ताहतो पट्ठाय – ‘‘परिनिब्बातु दानि, भन्ते, भगवा परिनिब्बातु, सुगतो’’ति विरवन्तो आहिण्डित्थ. अज्ज दानि पट्ठाय विगतुस्साहो होहि; मा मय्हं परिनिब्बानत्थं वायामं करोहीति वदति.
आयुसङ्खारओस्सज्जनवण्णना
१६९. सतो सम्पजानो आयुसङ्खारं ओस्सजीति सतिं सूपट्ठितं कत्वा ञाणेन परिच्छिन्दित्वा आयुसङ्खारं विस्सज्जि, पजहि. तत्थ न भगवा हत्थेन लेड्डुं विय आयुसङ्खारं ओस्सजि, तेमासमत्तमेव पन समापत्तिं समापज्जित्वा ततो परं न समापज्जिस्सामीति चित्तं उप्पादेसि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘ओस्सजी’’ति. ‘‘उस्सज्जी’’ति पि पाठो. महाभूमिचालोति महन्तो पथवीकम्पो. तदा किर दससहस्सी लोकधातु कम्पित्थ. भिंसनकोति भयजनको. देवदुन्दुभियो च फलिंसूति देवभेरियो फलिंसु, देवो सुक्खगज्जितं गज्जि, अकालविज्जुलता निच्छरिंसु, खणिकवस्सं वस्सीति वुत्तं होति.