परिनिब्बुतकथावण्णना

२१९. इतो परं यं परिनिब्बानपरिकम्मं कत्वा भगवा परिनिब्बुतो, तं दस्सेतुं अथ खो भगवा पठमं झानन्तिआदि वुत्तं. तत्थ परिनिब्बुतो भन्तेति निरोधं समापन्नस्स भगवतो अस्सासपस्सासानं अभावं दिस्वा पुच्छति. न आवुसोति थेरो कथं जानाति? थेरो किर सत्थारा सद्धिंयेव तं तं समापत्तिं समापज्जन्तो याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतना वुट्ठानं, ताव गन्त्वा इदानि भगवा निरोधं समापन्नो, अन्तोनिरोधे च कालङ्किरिया नाम नत्थीति जानाति.

अथ खो भगवा सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिया वुट्ठहित्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जि…पे… ततियज्झाना वुट्ठहित्वा चतुत्थज्झानं समापज्जीति एत्थ भगवा चतुवीसतिया ठानेसु पठमज्झानं समापज्जि, तेरससु ठानेसु दुतियज्झानं, तथा ततियज्झानं, पन्नरससु ठानेसु चतुत्थज्झानं समापज्जि. कथं? दससु असुभेसु, द्वत्तिंसाकारे अट्ठसु कसिणेसु, मेत्ताकरुणामुदितासु, आनापाने, परिच्छेदाकासेति इमेसु ताव चतुवीसतिया ठानेसु पठमज्झानं समापज्जि. ठपेत्वा पन द्वत्तिंसाकारञ्च दस असुभानि च सेसेसु तेरससु दुतियज्झानं, तेसुयेव च ततियज्झानं समापज्जि. अट्ठसु पन कसिणेसु, उपेक्खाब्रह्मविहारे, आनापाने, परिच्छेदाकासे, चतूसु अरूपेसूति इमेसु पन्नरससु ठानेसु चतुत्थज्झानं समापज्जि. अयम्पि च सङ्खेपकथाव. निब्बानपुरं पविसन्तो पन भगवा धम्मस्सामी सब्बापि चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्ख्या समापत्तियो पविसित्वा विदेसं गच्छन्तो ञातिजनं आलिङ्गेत्वा विय सब्बसमापत्तिसुखं अनुभवित्वा पविट्ठो.

चतुत्थज्झाना वुट्ठहित्वा समनन्तरा भगवा परिनिब्बायीति एत्थ झानसमनन्तरं, पच्चवेक्खणासमनन्तरन्ति द्वे समनन्तरानि. तत्थ झाना वुट्ठाय भवङ्गं ओतिण्णस्स तत्थेव परिनिब्बानं झानसमनन्तरं नाम. झाना वुट्ठहित्वा पुन झानङ्गानि पच्चवेक्खित्वा भवङ्गं ओतिण्णस्स तत्थेव परिनिब्बानं पच्चवेक्खणासमनन्तरं नाम. इमानिपि द्वे समनन्तरानेव. भगवा पन झानं समापज्जित्वा झाना वुट्ठाय झानङ्गानि पच्चवेक्खित्वा भवङ्गचित्तेन अब्याकतेन दुक्खसच्चेन परिनिब्बायि. ये हि केचि बुद्धा वा पच्चेकबुद्धा वा अरियसावका वा अन्तमसो कुन्थकिपिल्लिकं उपादाय सब्बे भवङ्गचित्तेनेव अब्याकतेन दुक्खसच्चेन कालङ्करोन्तीति. महाभूमिचालादीनि वुत्तनयानेवाति.

२२०. भूताति सत्ता. अप्पटिपुग्गलोति पटिभागपुग्गलविरहितो. बलप्पत्तोति दसविधञाणबलं पत्तो.

२२१. उप्पादवयधम्मिनोति उप्पादवयसभावा. तेसं वूपसमोति तेसं सङ्खारानं वूपसमो, असङ्खतं निब्बानमेव सुखन्ति अत्थो.

२२२. नाहु अस्सासपस्सासोति न जातो अस्सासपस्सासो. अनेजोति तण्हासङ्खाताय एजाय अभावेन अनेजो. सन्तिमारब्भाति अनुपादिसेसं निब्बानं आरब्भ पटिच्च सन्धाय. यं कालमकरीति यो कालं अकरि. इदं वुत्तं होति – ‘‘आवुसो, यो मम सत्था बुद्धमुनि सन्तिं गमिस्सामीति, सन्तिं आरब्भ कालमकरि, तस्स ठितचित्तस्स तादिनो इदानि अस्सासपस्सासो न जातो, नत्थि, नप्पवत्तती’’ति.

असल्लीनेनाति अलीनेन असङ्कुटितेन सुविकसितेनेव चित्तेन. वेदनं अज्झवासयीति वेदनं अधिवासेसि, न वेदनानुवत्ती हुत्वा इतो चितो च सम्परिवत्ति. विमोक्खोति केनचि धम्मेन अनावरणविमोक्खो सब्बसो अपञ्ञत्तिभावूपगमो पज्जोतनिब्बानसदिसो जातो.

२२३. तदासीति ‘‘सह परिनिब्बाना महाभूमिचालो’’ति एवं हेट्ठा वुत्तं भूमिचालमेव सन्धायाह. तञ्हि लोमहंसनञ्च भिंसनकञ्च आसि. सब्बाकारवरूपेतेति सब्बवरकारणूपेते.

२२४. अवीतरागाति पुथुज्जना चेव सोतापन्नसकदागामिनो च. तेसञ्हि दोमनस्सं अप्पहीनं. तस्मा तेपि बाहा पग्गय्ह कन्दन्ति. उभोपि हत्थे सीसे ठपेत्वा रोदन्तीति सब्बं पुरिमनयेनेव वेदितब्बं.

२२५. उज्झायन्तीति ‘‘अय्या अत्तनापि अधिवासेतुं न सक्कोन्ति, सेसजनं कथं समस्सासेस्सन्ती’’ति वदन्तियो उज्झायन्ति. कथंभूता पन भन्ते आयस्मा अनुरुद्धो देवता मनसिकरोतीति देवता, भन्ते, कथंभूता आयस्मा अनुरुद्धो सल्लक्खेति, किं ता सत्थु परिनिब्बानं अधिवासेन्तीति?

अथ तासं पवत्तिदस्सनत्थं थेरो सन्तावुसोतिआदिमाह. तं वुत्तत्थमेव. रत्तावसेसन्ति बलवपच्चूसे परिनिब्बुतत्ता रत्तिया अवसेसं चुल्लकद्धानं. धम्मिया कथायाति अञ्ञा पाटियेक्का धम्मकथा नाम नत्थि, ‘‘आवुसो सदेवके नाम लोके अप्पटिपुग्गलस्स सत्थुनो अयं मच्चुराजा न लज्जति, किमङ्गं पन लोकियमहाजनस्स लज्जिस्सती’’ति एवरूपाय पन मरणपटिसंयुत्ताय कथाय वीतिनामेसुं. तेसञ्हि तं कथं कथेन्तानं मुहुत्तेनेव अरुणं उग्गच्छि.

२२६. अथ खोति अरुणुग्गं दिस्वाव थेरो थेरं एतदवोच. तेनेव करणीयेनाति कीदिसेन नु खो परिनिब्बानट्ठाने मालागन्धादिसक्कारेन भवितब्बं, कीदिसेन भिक्खुसङ्घस्स निसज्जट्ठानेन भवितब्बं, कीदिसेन खादनीयभोजनीयेन भवितब्बन्ति, एवं यं भगवतो परिनिब्बुतभावं सुत्वा कत्तब्बं तेनेव करणीयेन.